Πρόσφατα κυκλοφόρησε ένα σποτάκι δημοσιοποίησης του Εθνικού Οργανισμού Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ), το οποίο, αν δεν ήταν συμβολικά επικίνδυνο, θα προσέφερε απίστευτο γέλιο. Μια κατασκευή τεχνητής νοημοσύνης, ένας τεχνητός «άνθρωπος» με χαρακτηριστική φωνή ενός ΑΙ αφηγητή, μας πληροφορεί ότι πριν από το 2025 που λειτούργησε ο ΕΟΠΑΕ, η απεξάρτηση στην Ελλάδα ήταν σκόρπια προγράμματα που μπέρδευαν τον εξαρτημένο και εκείνος δεν ήξερε πού να πάει!
Ονόματα με σαφή ταυτότητα, ιστορία και γεωγραφία (ΚΕΘΕΑ, 18 ΑΝΩ, ΟΚΑΝΑ, ΑΡΓΩ, ΙΑΝΟΣ, ΙΘΑΚΗ, ΑΤΡΑΠΟΣ, ΝΟΣΤΟΣ, ΙΑΝΟΣ κ.ά.) μπέρδευαν τον εξαρτημένο, ενώ τώρα ένα κατασκεύασμα με σενάριο και φωνή βγαλμένα μέσα από τις τηλεοπτικές «Οικογενειακές Ιστορίες» προαναγγέλλει την «επαναστατική» μεταρρύθμιση του ΕΟΠΑΕ που κάνει τις υπηρεσίες ξεκάθαρες. Περίπου 45 χρόνια θεραπευτικών προγραμμάτων πήγαν χαμένα στην πρόληψη και την απεξάρτηση, πριν έλθει το πρωτοποριακό «σερφάρισμα» υπηρεσιών, το οποίο ευαγγελίζεται ο νεοφανής Οργανισμός.
Το μέσο και το μήνυμα
Οποιοσδήποτε επαγγελματίας στην ψυχική υγεία/απεξάρτηση, που σέβεται την επιστημονική ιδιότητα και τον εαυτό του και είναι γνώστης των βιοψυχοκοινωνικών συμβολισμών που φέρει η απεξάρτηση, δεν θα μπορούσε να διαχωρίσει το μέσο και το μήνυμα. Ενώ, ταυτόχρονα, όπως έχουμε μάθει: «το μέσο είναι (και) το μήνυμα» (Μάρσαλ ΜακΛούαν, 1964). Και βέβαια τίποτε δεν είναι τυχαίο, ούτε απλά μια τεχνική επιλογή, όπως θα πουν κάποιοι αφελείς ή πρόθυμοι.
Τόσα χρόνια εμπειρίας, θεραπευτικών προσεγγίσεων, προγραμμάτων και ανθρώπων δεν βοήθησαν. Ενα… avatar μάς έλειπε. Σε έναν ευαίσθητο ανθρωπολογικά χώρο, όπως αυτόν των εξαρτήσεων (πρόληψη, μείωση βλάβης, θεραπεία, επανένταξη), όπου οι εξαρτημένοι ψάχνουν να βρουν το αλλοτριωμένο σώμα, την ταυτότητα, τα βιώματα και την ιστορία τους, μια φιγούρα που δεν διαθέτει τίποτα από αυτά μιλά για υπηρεσίες φροντίδας. Δηλαδή, «ανθρωποκεντρική προσέγγιση» χωρίς άνθρωπο. Σε ευθεία συνομιλία με την απο-προσωποποίηση και απο-κοινωνικοποίηση που επιφέρει την εξάρτηση και την οποία πολλαπλασιάζει η εξάρτηση.
Η αποπροσωποποίηση τώρα παρουσιάζεται όχι ως το κατ’ ουσίαν πρόβλημα της εξάρτησης, αλλά ως προχωρημένη τεχνολογική επιλογή «διαφήμισης». Εκεί που η θεραπευτική φιλοσοφία της ίδιας της ζωής ένωνε θεραπευτές και θεραπευόμενους σε βιωματικές, ανθρώπινες δημιουργίες και καινοτομίες δημοσιοποίησης και κοινωνικοποίησης με σάρκα και οστά, έρχεται μια αποξενωμένη φιγούρα να στείλει το μήνυμα: «Οι ανθρώπινες σχέσεις και οι διαφορές φέρνουν σύγχυση και μπέρδεμα. Σε ανθρώπους που έχουν ζήσει βαθιά ψυχοσυναισθηματική αλλοτρίωση, η καλύτερη ιδέα να τους απευθύνεσαι είναι μέσω μιας μη ανθρώπινης κατάστασης»!
Για ανθρώπους που δεν «φαίνονται», τι καλύτερο από «ανθρώπους» που δεν υπάρχουν. Για την αντιμετώπιση μιας ζοφερής πραγματικότητας και την προσπάθεια φροντίδας, τι καλύτερο από ένα σποτάκι το οποίο δημιουργήθηκε από μια μηχανική νοημοσύνη με ουδέτερο βλέμμα και μηδενικό ρίσκο. Και όχι από θεραπευόμενους με αναπτυγμένη συναισθηματική νοημοσύνη, από ομάδες έργου και πρωτοβουλίας με παίδεμα προσωπικό, δυναμική σχέσεων, δοκιμή και αποτέλεσμα. Η φροντίδα των εξαρτημένων, και πολύ περισσότερο η απεξάρτηση, είναι μια ουσιαστική ανθρώπινη συνάντηση, αλλά όχι μια ουδέτερη μετάδοση ψηφιακού σήματος.
Το μήνυμα μιλά για επανασύνδεση, αλλά το μέσο που επιλέγεται κυοφορεί την απόσταση. Μιλά για ανθρώπους που έχουν χάσει πρόσωπο, φωνή και σχέση, μέσα από μια φωνή χωρίς πρόσωπο, χωρίς σώμα, χωρίς ιστορία. Ετσι η αποξένωση δεν περιγράφεται, αλλά στην ουσία αναπαράγεται στις παροχές ενός απαράδεκτου, αντιεπιστημονικού νόμου και στην εφαρμογή ενός Οργανισμού.
Η «γενοκτονία της μνήμης»
Ακόμα πιο σοβαρό είναι το ίδιο το μήνυμα, το μετα-μήνυμα, καλύτερα, που αναδύεται. Ευθέως ανάλογο της αναπαραγωγής της παθολογίας της εξάρτησης και ευθέως αντίθετο με τη βιοψυχοκοινωνική διάσταση της θεραπείας. Η διαγραφή της μνήμης, της ιστορίας των προγραμμάτων, αποτελεί μια ανάλογη ψυχολογική διαδικασία ίδια με αυτήν που αναπαράγουν οι εξαρτημένοι. «Θέλω να σβήσω το παρελθόν», λένε. Διαγράφουν μνήμη και αναμνήσεις που πονάνε μόνο επειδή υπάρχουν, αντικειμενικά, και ρίχνοντας την ευθύνη του τραύματος μόνο σε αυτές και σε κάποιους κακούς άλλους. Δεν προσπαθούν να αξιοποιήσουν την εμπειρία του παρελθόντος δίνοντας βάρος, φροντίδα και φωνή στην προσωπική τους σύνδεση και ευθύνη μέσα σε αυτές και να δώσουν νέους «θεραπευτικούς» συμβολισμούς. Αν τις «εξαφανίσω», αν πω ότι κάποιοι άλλοι φταίνε, όλα θα αλλάξουν μαγικά και σε μια στιγμή. Ενάντια στις ουσίες, η «ναρκωτική ουσία της εξαφάνισης της μνήμης». Η λήθη βέβαια και, ακόμα περισσότερο, η καταστολή της μνήμης ή βίαιη συναισθηματική παραδοχή ότι «δεν υπήρξα» δεν οδηγούν σε ουσιαστική αλλαγή και «απεξάρτηση», αλλά σε παγίδευση στον φαύλο κύκλο του τραύματος.
Αλλά και η μνήμη της «αποικιοκρατίας» στην Ιστορία των πολιτισμών είναι επίσης διδακτική. Μαζί με τη στρατιωτική αποικιοποίηση, οι κατακτητές θεωρούσαν εξόχως σημαντικό να προβούν στην «πολιτισμική εθνοκτονία» (Pierre Clastre, 1991). Στην ηθική, πνευματική αλλοτρίωση των κατοίκων και στην εξάλειψη κάθε ίχνους του πολιτισμού τους. «Η εθνοκτονία είναι τότε η συστηματική καταστροφή των τρόπων ζωής και σκέψης ανθρώπων διαφορετικών από εκείνους που ηγούνται αυτής της διαδικασίας καταστροφής. Συμπερασματικά, η γενοκτονία δολοφονεί ανθρώπους σωματικά, ενώ η εθνοκτονία τούς σκοτώνει πνευματικά» («Για την Εθνοκτονία» – Pierre Clastre, 1974).
«Εξ όνυχος τον λέοντα», λοιπόν. Ενα σποτάκι, ναι, ένα σποτάκι δείχνει μια ολόκληρη αντίληψη του υπουργείου Υγείας και της διοίκησης ενός «κοινωνικού» Οργανισμού χωρίς την κοινωνία. Αποικιοκρατία υποδομών, ανθρώπων, αλλά, το πιο επικίνδυνο και τραγικό, της μνήμης. Και, ακόμα περισσότερο, της αλλαγής και της απεξάρτησης.
ΥΓ.: Το διαφημιστικό σποτάκι πρέπει να αποσυρθεί. Το να κάνεις λάθος και να το παραδέχεσαι είναι σημείο αλλαγής. Εκτός αν οι «ειδικοί» μας πιστεύουν στη στασιμότητα!
*Κοινωνιολόγος-σύμβουλος απεξάρτησης και μέλος του Δ.Σ. του Συλλόγου Εργαζομένων ΕΟΠΑΕ
