Οι Ευρωπαίοι δεν εμπιστεύονται πια το συνταξιοδοτικό σύστημα

Οι ηλικίες συνταξιοδότησης έχουν αυξηθεί κατά περίπου 2,1 χρόνια κατά μέσο όρο στην Γηραιά Ήπειρο την τελευταία δεκαετία αλλά αυτό δεν αρκεί για την αντιμετώπιση της «βόμβας» του δημογραφικού, που μειώνει το εργατικό δυναμικό, απειλεί τους ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης και τη στήριξη του κοινωνικού κράτους.

Ούτε οι Ευρωπαίοι πολίτες θεωρούν δίκαια την αναπροσαρμογή των ορίων ηλικίας και αμφιβάλλουν εάν θα έχουν επαρκή σύνταξη στο μέλλον, την ώρα που ήδη ο μέσος όρος της σύνταξης παραμένει χαμηλά, στα περίπου 1.440 μεικτά, με μεγάλες διαφορές ανάλογα με την χώρα αλλά και το φύλο.
 
Σύμφωνα με νέα έρευνα του YouGov οι ερωτηθέντες σε πέντε μεγάλα κράτη της Ε.Ε., τονίζουν ότι το τρέχον σύστημα δεν είναι αρκετά γενναιόδωρο. Πάνω από το 70% των εργαζομένων σε Ιταλία και Πολωνία, το 66% των Γάλλων και το 64% των Ισπανών δεν αισθάνονται σίγουροι ότι θα έχουν αρκετά χρήματα για να ζήσουν άνετα όταν συνταξιοδοτηθούν.

Οι πιο δημοφιλείς επιλογές μεταξύ των συνταξιούχων και των ασφαλισμένων ήταν η παροχή στήριξης στους ηλικιωμένους εργαζομένους, ώστε να παραμείνουν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα στη δουλειά και η καταβολή επιπλέον χρημάτων σε πρόγραμμα αποταμίευσης ή σε ιδιωτική σύνταξη.

Οι Βρυξέλλες προτιμούν να μεταθέσουν το βάρος στις πλάτες των πολιτών, καθώς προτρέπουν τα κράτη-μέλη να ενισχύσουν τα ιδιωτικά συνταξιοδοτικά συστήματα θεωρώντας πως τα επαγγελματικά και προσωπικά συνταξιοδοτικά προγράμματα βοηθούν τους Ευρωπαίους να διατηρήσουν το βιοτικό τους επίπεδο και να ενισχύσουν την οικονομική τους ανθεκτικότητα.

Σε αυτό το πλαίσιο η Κομισιόν προσανατολίζεται σε μια προσέγγιση δύο πυλώνων για την ενίσχυση των συνταξιοδοτικών αποταμιεύσεων αλλά και την κινητοποίηση έως και 10 τρισεκατομμυρίων ευρώ σε τραπεζικές καταθέσεις για τη στήριξη των στρατηγικών της προτεραιοτήτων, κυρίως στην άμυνα και στην ψηφιακή μετάβαση.

Επιλεκτική μετανάστευση

Με δεδομένη τη συνεχιζόμενη γήρανση του πληθυσμού τις επόμενες δεκαετίες η Ε.Ε. έχει αναγνωρίσει εδώ και χρόνια τον κρίσιμο ρόλο της μετανάστευσης ως μερική απάντηση στις δημογραφικές προκλήσεις και στη βιωσιμότητα των ασφαλιστικών ταμείων.

Σύμφωνα με πρόσφατη ανάλυση της Eurostat, τη δεκαετία 2014-2024 το ποσοστό των ανθρώπων εργάσιμης ηλικίας στην Ε.Ε., που έχουν γεννηθεί εκτός των συνόρων της, αυξήθηκε από 8% σε 12,6%, ενώ τα ποσοστά απασχόλησής τους ενισχύθηκαν συγκριτικά με αυτά άλλων ομάδων και αντιστάθμισαν σε έναν βαθμό ελλείψεις σε εργατικό δυναμικό είτε υψηλών είτε χαμηλών δεξιοτήτων.

Ωστόσο, η Γηραιά Ήπειρος παραμένει εγκλωβισμένη στο δόγμα της αποτροπής και στην αντίληψη της ασφαλειοποίησης της μετανάστευσης. Έτσι προωθεί πρωτοβουλίες «επιλεκτικής» μετανάστευσης με αποτέλεσμα να δέχεται επικρίσεις για ενθάρρυνση μόνο «χρήσιμων» για την απασχόληση προσφύγων και μεταναστών αποδυναμώνοντας το καθεστώς διεθνούς προστασίας. Παραδείγματα της άνισης αντιμετώπισης προσφύγων για την δημιουργία «αμοιβαία επωφελών» δρόμων νόμιμης μετανάστευσης και κινητικότητας, με γνώμονα τις θετικές οικονομικές επιδράσεις στην αφορά εργασίας, η πανευρωπαϊκή δεξαμενή ταλέντων για «αντιστοίχιση» ατόμων με δεξιότητες από τρίτες χώρες για σημαντικούς τομείς της απασχόλησης.

Ρεκόρ αιτήσεων συνταξιοδότησης στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα το 2025 κορυφώθηκε το μαζικό κύμα εξόδου από τον εργασιακό βίο. Οι αιτήσεις συνταξιοδότησης στον e-ΕΦΚΑ από τον Ιανουάριο έως τον Δεκέμβριο της περασμένης χρονιάς ξεπέρασαν τις 225.800 σημειώνοντας νέο ιστορικό ρεκόρ. Αυτό αποδίδεται, μεταξύ άλλων, στον φόβο αύξησης των ορίων ηλικίας ή άλλης παρέμβασης στο ασφαλιστικό και στην θεμελίωση συνταξιοδοτικού δικαιώματος πολλών από την γενιά των baby boomers, που θα συνεχίσουν να αποχωρούν την επόμενη πενταετία.

Τον περασμένο Νοέμβριο η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης και ο ΟΟΣΑ έκρουσαν τον κώδωνα του κινδύνου για την οξύτητα του δημογραφικού προβλήματος διεθνώς και ιδιαίτερα στην χώρα μας, όπου η «νάρκη» στο ασφαλιστικό αποτελεί τη μεγαλύτερη πρόκληση για τα δημόσια οικονομικά.

Το ελληνικό σύστημα χαρακτηρίζεται από πολύ υψηλές εισφορές εργασίας και εργοδότη, συγκριτικά με πολλές ευρωπαϊκές χώρες, και από τις υψηλότερες συνταξιοδοτικές δαπάνες -πάνω από 16 % του ΑΕΠ-, που όμως ισοσταθμίζουν για τους περισσότερους δικαιούχους τις πληθωριστικές αυξήσεις. Οι Ελληνες συνταξιούχοι είναι οι φτωχότεροι στην ευρωζώνη, καθώς 1,3 εκατ. λαμβάνουν 845 ευρώ μεικτά ως κύρια σύνταξη.

Σύμφωνα με την έκθεση Pensions at a Glance 2025 του ΟΟΣΑ, η ευρεία τάση αύξησης των ατόμων άνω των 65 ετών (21% σήμερα στην Ευρώπη) σε σχέση με το εργατικό δυναμικό (20-64 ετών) θα είναι πιο έντονη σε Ελλάδα, Ιταλία, Πολωνία, Σλοβακία και Ισπανία, όπου ο δείκτης γήρανσης αναμένεται να ενισχυθεί κατά τουλάχιστον 25 μονάδες μέχρι το 2050.

Από την πλευρά της η ελληνική κυβέρνηση έχει πετάξει την καυτή πατάτα της αναπροσαρμογής των ηλικιακών ορίων συνταξιοδότησης στην επόμενη κυβέρνηση για να αποφύγει το πολιτικός κόστος. Ο νόμος 3863/2010 συνέδεε την αλλαγή με το προσδόκιμο ζωής του ελληνικού πληθυσμού αλλά αυτή έχει «παγώσει» από το 2020 και όλα δείχνουν πως δεν πρόκειται να εξεταστεί άμεσα.

Το υπουργείο Εργασίας αναγνωρίζει πως στα χρόνια των μνημονίων τα όρια αυξήθηκαν σημαντικά από τα 65 στα 67 έτη, ενώ μόνο ορισμένες κατηγορίες ασφαλισμένων διατηρούν τη δυνατότητα να συνταξιοδοτηθούν νωρίτερα: μητέρες ασφαλισμένες στο ΙΚΑ, σε ΔΕΚΟ, τράπεζες και δημόσιο τομέα, όπως επίσης γονείς ανήλικου και τρίτεκνοι στο Δημόσιο,  

Τέλος, αναμένεται νέο νομοσχέδιο για αλλαγές στα επαγγελματικά ταμεία και στο σχετικό θεσμικό πλαίσιο του Ν.5078/2023 με στόχο την ενίσχυση της επαγγελματικής και συμπληρωματικής ασφάλισης και τη σύσταση παρατηρητηρίου επαγγελματικής ασφάλισης.

Στην Ευρώπη

• Στη Γαλλία η κυβέρνηση ανέβαλε μέχρι το 2028 την συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση, που είχε ξεσηκώσει θύελλα αντιδράσεων το 2023, γιατί προέβλεπε την αύξηση του ελάχιστου ορίου από τα 62 στα 64 χρόνια και με 40 χρόνια δουλειάς. Ωστόσο, η κυβέρνηση Λεκορνί διαμήνυσε πως ο στόχος για περιορισμό του δημοσιονομικού ελλείμματος κάτω από το 5% του ΑΕΠ το 2026 πρέπει να επιτευχθεί ανεξάρτητα από το πάγωμα της μεταρρύθμισης.
• Μερική αυστηροποίηση στην Ιταλία, όπου η ηλικία συνταξιοδότησης παραμένει υψηλά, στα 67 έτη,αλλά η πρόωρη συνταξιοδότηση απαιτεί από φέτος 42 έτη και 10 μήνες εισφορών, που από το 2027 θα αυξηθούν κατά ένα μήνα και από το 2028 κατά τρεις μήνες. Ο νόμος προβλέπει ότι δεν είναι δυνατή η χρήση της συμπληρωματικής σύνταξης για την πρόσβαση στην πρόωρη συνταξιοδότηση, όπως ίσχυε μέχρι σήμερα. Επίσης, σύμφωνα με τον κρατικό προϋπολογισμό, αυξάνεται ο αριθμός των επιχειρήσεων που πρέπει να καταβάλλουν την αποζημίωση αποχώρησης των εργαζομένων που αποφασίζουν να μην την καταβάλλουν στη συμπληρωματική σύνταξη.  
• Στην Ισπανία η μεταρρύθμιση του συνταξιοδοτικού συστήματος εισήγαγε τη σταδιακή αύξηση της νόμιμης ηλικίας συνταξιοδότησης στα 67 έτη και οικονομικά κίνητρα για όσους αποφασίζουν να καθυστερήσουν τη συνταξιοδότησή τους. Τα στοιχεία του 2024 για τη λεγόμενη ενεργητική συνταξιοδότηση, η οποία επιτρέπει τη λήψη σύνταξης παράλληλα με τη συνέχιση της απασχόλησης, δείχνουν ότι μόνο το 0,9 % των συνταξιούχων επωφελήθηκαν από αυτή την επιλογή.
• Στην Πολωνία η επαναφορά του ορίου συνταξιοδότησης το 2017 στα 60 έτη για τις γυναίκες και στα 65 έτη για τους άνδρες “ενέπνευσε” σε εργοδότες τρόπους για να παρακάμψουν τη μείωση. Σε πολλούς δημόσιους φορείς άτομα κοντά στην ηλικία συνταξιοδότησης πιέζονται να συνταξιοδοτηθούν, ενώ όσοι θέλουν να συνεχίζουν να εργάζονται και μετά από αυτή, πρέπει πρώτα να απολυθούν ελπίζοντας σε επαναπρόσληψη. Συνταξιούχοι συμφώνησαν με τον εργοδότη να παραιτηθούν για μία μέρα και την επομένη να ξαναπάρουν τη θέση τους. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν έγινε τελικά.
• Στα ίδια επίπεδα τα κατώτατα όρια στην Αυστρία. Εκεί από την 1η Ιανουαρίου ξεκίνησε η εφαρμογή μιας νέας παρέμβασης, που επιτρέπει στους ηλικιωμένους εργαζομένους να εργάζονται με μερική απασχόληση και να λαμβάνουν μέρος της σύνταξής τους. Τέλος, εξετάζεται και ένα άλλο αμφιλεγόμενο μέτρο, ένα σύστημα μπόνους που θα επιβραβεύει οικονομικά τις εταιρείες, που απασχολούν ηλικιωμένους εργαζομένους αλλά θα τιμωρεί εκείνες που δεν το κάνουν.
• Στη Λιθουανία η ελάχιστη ηλικία συνταξιοδότησης αυξάνεται φέτος στα 65 από τα 64,7 έτη. Καθώς πλησιάζουν την ηλικία συνταξιοδότησης, οι εργαζόμενοι αποκτούν πρόσθετες εγγυήσεις, όπως προτεραιότητα στην παραμονή στη θέση εργασίας τους και δικαίωμα αποζημίωσης σε περίπτωση καταγγελίας της σύμβασης εργασίας με δική τους πρωτοβουλία μετά τη συνταξιοδότηση.

*Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Sarah Rost (Voxeurop – Γαλλία), Ana Somavilla (El Confidencial – Ισπανία), Franziska Zoidl (Der Standard – Αυστρία), Ieva Kniuksztien (Delfi – Λιθουανία).