Σε μια χώρα όπου η εργασία αντιμετωπίζεται συχνά ως δοκιμασία αντοχής μέχρι τελικής πτώσης, το τραγικό δυστύχημα στα Τρίκαλα με τις πέντε νεκρές εργαζόμενες επανέφερε, εκτός από τις εγκληματικές παραλείψεις των επιχειρήσεων, με τον πιο βίαιο τρόπο στο προσκήνιο το ζήτημα της εντατικοποίησης της εργασίας και των ορίων του ανθρώπινου οργανισμού.
Αφού η Ελλάδα νομοθέτησε μεγαλύτερα και πιο «ευέλικτα» ωράρια αγνοώντας τις αντίθετες φωνές στον εργατικό κόσμο, στην Ευρώπη η συζήτηση συνεχίζεται αποσπασματικά και αντιφατικά. Παρά τα αποδεδειγμένα οφέλη της μείωσης του χρόνου δουλειάς τόσο στην ευημερία των εργαζομένων όσο και στην παραγωγικότητα των επιχειρήσεων στην Γηραιά Ηπειρο, τα ωράρια παραμένουν τις τελευταίες δεκαετίες «κολλημένα» στα μέτρα ενός ολοένα και πιο ευέλικτου μοντέλου εργασίας.
Συντηρητικά κόμματα και εργοδοτικές ενώσεις εξακολουθούν σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο να πιέζουν για αύξηση του εργάσιμου χρόνου, πλήρη ελαστικοποίηση των όρων δουλειάς και περαιτέρω απελευθέρωση του εργατικού δικαίου. Παράλληλα όμως στη δημόσια συζήτηση συχνά επανέρχεται το ζήτημα της τετραήμερης εβδομάδας εργασίας. Αυτό έχει δοκιμαστεί στο παρελθόν σε χώρες όπως οι Γαλλία, Ισπανία, Ισλανδία, Σκοτία και Σουηδία, αλλά με σημαντικές διαφορές στο πλαίσιο εφαρμογής.
Η Πολωνία
Η πολωνική κυβέρνηση ξεκίνησε τον Ιανουάριο το κύριο στάδιο ενός μονοετούς πιλοτικού προγράμματος με στόχο την άμβλυνση των επιπτώσεων της δημογραφικής κρίσης. Οπως δήλωσε η υπουργός Εργασίας, χρειάζεται να ενθαρρυνθούν οι Πολωνοί να δημιουργήσουν οικογένειες και να παρατείνουν την επαγγελματική δραστηριότητα σε μια χώρα με τον τρίτο υψηλότερο μέσο όρο του χρόνου δουλειάς. Το πρόγραμμα προβλέπει 32ωρο τετραήμερο και 6ωρο πενθήμερο με τον ίδιο μισθό, αλλά και επιπλέον ώρες σε κάποιες εβδομάδες με αντιστάθμισμα λιγότερες εργάσιμες σε άλλες εβδομάδες.
Τον δεύτερο δρόμο, αυτόν της συμπίεσης αντί για τη μείωση ωραρίων, και της περικοπής αντί για τη διατήρηση των αποδοχών επέλεξαν οι περισσότερες Αρχές που πειραματίστηκαν με το μοντέλο της τετραήμερης εργασίας είτε σε εθνικό επίπεδο (π.χ. Βέλγιο) ή τοπικό επίπεδο (π.χ. δήμοι της Δανίας), στον δημόσιο (π.χ. Ιταλία) και στον ιδιωτικό τομέα (π.χ. Γαλλία).
Στην Ελλάδα ελάχιστες εταιρείες έχουν εφαρμόσει μετά την πανδημία το τετραήμερο με μείωση ωρών χωρίς μείωση μισθού, αφού η κυβέρνηση της Ν.Δ. κινείται σε εντελώς αντίθετη κατεύθυνση ξηλώνοντας σταδιακά την προστασία του 40ωρου πενθήμερου. Στην απραξία των ελληνικών κυβερνήσεων σε ό,τι αφορά την προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων προστέθηκε ο νόμος Κεραμέως για τη διευθέτηση ωραρίου σε εβδομαδιαία βάση και την προσθήκη 13ης ώρας στον ίδιο εργοδότη, παρότι αποδεδειγμένα η υπέρβαση του 8ωρου προκαλεί πληθώρα προβλημάτων υγείας.
Στη Γαλλία και στη Γερμανία, όπου επίσης τα κυβερνώντα κόμματα και εργοδοτικές ενώσεις αντιτίθεται στη μείωση του ημερήσιου χρόνου εργασίας, μεγάλα συνδικάτα έχουν καταλήξει σε συλλογικές συμφωνίες κάτω των 35 ωρών μέσα από διμερείς διαπραγματεύσεις.
Ξεχωριστό παράδειγμα η γερμανική IG Metall που πέτυχε τη δυνατότητα για εργασία 28 ωρών σε ορισμένους κλάδους και για ορισμένο διάστημα στο πλαίσιο συλλογικών συμβάσεων. Στη χώρα τρέχει πιλοτικό πρόγραμμα εθνικής κλίμακας, το οποίο συνδέεται με την εκστρατεία 4 Day Week Global που προωθεί το μοντέλο 100:80:100, δηλαδή 100% μισθός, 80% χρόνος, 100% απόδοση, προκειμένου να μη διασαλευτεί η κερδοφορία των επιχειρήσεων.
Η πρωτοβουλία 4 Day Week Global ζητά πλέον καθολική νομοθέτηση του τετραήμερου με ίδιες απολαβές στη Μεγάλη Βρετανία μετά από «αμοιβαία επωφελείς» δοκιμές για εργαζόμενους και επιχειρήσεις. Σύμφωνα με τα στοιχεία της, σχεδόν το 11% του εργατικού δυναμικού απασχολείται πλήρως ή μερικώς τέσσερις μέρες την εβδομάδα. Η 4 Day Week ανέφερε ότι μετά την πανδημία περισσότερες από 420 εταιρείες και 200.000 εργαζόμενοι έχουν υιοθετήσει την τετραήμερη εβδομάδα.
Σε κάθε περίπτωση η προώθηση αλλαγών για περιορισμούς στα ωράρια-λάστιχο επαφίεται στην πολιτική βούληση των κρατών-μελών και στις συλλογικές ρυθμίσεις, όπως στην Ισπανία όπου το υπουργικό συμβούλιο έχει εγκρίνει συμφωνία με τις συνδικαλιστικές οργανώσεις UGT και CCOO για 37,5 ώρες αντί 40 ώρες, που πρέπει να εγκριθεί από το κοινοβούλιο.
Γιατί σε ευρωπαϊκό επίπεδο από το 2012 έχουν σταματήσει οι θεσμικές διαπραγματεύσεις περί αναθεώρησης της Οδηγίας 2003/88 κόντρα στα εργατικά αιτήματα για οικονομική δικαιοσύνη και ισορροπημένη κατανομή του χρόνου εργασίας. Η Οδηγία προβλέπει τις 48 ώρες ως εβδομαδιαίο ταβάνι κατά μέσο όρο σε μια χρονική περίοδο αναφοράς ,επιτρέποντας έτσι ακόμα πιο ξεχειλωμένα ωράρια έως τις 60 ώρες.
Παραπλανητικά τα περί μείωσης
Αλλωστε η μείωση στον μέσο όρο του χρόνου εργασίας, που καταγράφεται σε τακτικές εκθέσεις της Eurostat, αποτυπώνει περισσότερο συγκριτικές τάσεις ανάμεσα στα κράτη-μέλη και δεν ανταποκρίνεται πλήρως στην πραγματικότητα.
Ειδικοί προειδοποιούν ότι τα εν λόγω στατιστικά στοιχεία δεν μπορούν να ερμηνευτούν ως μείωση του χρόνου δουλειάς. Πρώτον, γιατί η ευρωπαϊκή αρχή δεν λαμβάνει υπόψη την απασχόληση εκτός του ωραρίου, όπως η προετοιμασία, η επίβλεψη ή ο συντονισμός επιμέρους εργασιών.
Ακόμη ο βασικότερος λόγος της μείωσης είναι η αύξηση των μερικώς απασχολούμενων, κυρίως γυναικών κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και ατόμων σε γονική άδεια, όπως επίσης και εργαζόμενων σε ηλικία συνταξιοδότησης. Αυτές οι ομάδες ατόμων δεν περιλαμβάνονταν προηγουμένως στην καταγραφή της Eurostat.
Αξίζει να σημειωθεί ότι εκπρόσωποι των εργοδοτών ανά την Ευρώπη εξακολουθούν να πιέζουν για διευκόλυνση της μερικής απασχόλησης, η οποία αγγίζει το 17% κατά μέσο όρο στην Ε.Ε. Στην Ολλανδία, την Αυστρία, τη Γερμανία, το Βέλγιο ή τη Δανία περισσότερο από το ένα πέμπτο των εργαζομένων εργάζεται με μερική απασχόληση.
Φόρτος εργασίας
Παράλληλα αναλυτές υποστηρίζουν ότι τα δεδομένα δεν αντανακλούν με ακρίβεια τις ιδιαιτερότητες του φόρτου εργασίας των αυτοαπασχολούμενων και των ατόμων που δραστηριοποιούνται εν μέρει στην παραοικονομία.
«Οι πλήρως απασχολούμενοι εργαζόμενοι περνούν στη δουλειά τους περίπου τον ίδιο χρόνο που περνούσαν τη δεκαετία του ‘80» διαπίστωσε η ερευνητική ομάδα του Sergio Torrejón Pérez στο Joint Research Centre (JRC), η οποία χαρτογράφησε τις τάσεις στην εργασία από το 1980 έως το 2022 για λογαριασμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Το ζήτημα του φόρτου εργασίας των Ευρωπαίων συνδέεται άρρηκτα και με το φαινόμενο των απλήρωτων υπερωριών, που στην Ελλάδα αφορά σχεδόν τους μισούς εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα. Στην Αυστρία περίπου 1 στις 4 δηλωμένες ώρες υπερωριακής εργασίας δεν πληρώθηκαν το 2024. Στη Λιθουανία χιλιάδες υποθέσεις επίλυσης εργατικών διαφορών κάθε χρόνο αφορούν την άδικη αμοιβή για υπερωρίες.
Πολλαπλά οφέλη από τη μείωση του χρόνου εργασίας
Την προώθηση και χρηματοδότηση δημόσια υποστηριζόμενων εθνικών πιλοτικών προγραμμάτων και την επιβολή μείωσης του χρόνου εργασίας σε κλάδους με κίνδυνο απώλειας θέσεων λόγω της τεχνολογικής εξέλιξης, με δύσκολες συνθήκες εργασίας ή με πολυεθνικές που δραστηριοποιούνται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, ζητά το European Work-Time Network.
Συνοψίζοντας βασικά ευρήματα από αναλύσεις τέτοιων προγραμμάτων στην Ευρώπη και αλλού επισημαίνει τις στατιστικά σημαντικές βελτιώσεις σε δείκτες επαγγελματικής εξουθένωσης, σωματικής και ψυχικής υγείας. Ο ύπνος βελτιώνεται, τα θετικά συναισθήματα αυξάνονται, τα αρνητικά μειώνονται και οι εργαζόμενοι αναφέρουν μεγαλύτερη ικανοποίηση από την εργασιακή και την προσωπική τους ζωή χάρη στη διάθεση περισσότερου χρόνου για φροντίδα, χόμπι και δουλειές στο σπίτι.
Η μείωση των ωραρίων μπορεί επίσης να επιφέρει συλλογικό όφελος λόγω των περισσότερων ευκαιριών για συμμετοχή σε πολιτικές και κοινωνικές δράσεις και οικονομικό όφελος για τους εργαζόμενους και τις οικογένειές τους μέσω της εξοικονόμησης από το κόστος φύλαξης παιδιών ή μετακινήσεων.
Παρότι πολλές επιχειρήσεις παραμένουν επιφυλακτικές απέναντι στην πειραματική εφαρμογή νέων τρόπων οργάνωσης της εργασίας, το European Work-Time Network έχει εντοπίσει πολλούς μηχανισμούς μέσω των οποίων βγήκαν κερδισμένες εταιρείες που συμμετείχαν σε προγράμματα: λιγότερα λάθη και απουσίες από τους εργαζόμενους, μείωση του ενεργειακού κόστους, μείωση των αποχωρήσεων και άρα του κόστους εκπαίδευσης νεοπροσληφθέντων.
Οπως σημειώνει το ευρωπαϊκό δίκτυο, αυτοί οι μηχανισμοί αυξάνουν την παραγωγικότητα ανά ώρα αρκετά ώστε να αντισταθμίσουν τη μείωση των συνολικών ωρών εργασίας. Αυτό το αποτέλεσμα όμως απαιτεί συντονισμένη προσπάθεια και δέσμευση από τα διευθυντικά στελέχη και το προσωπικό κατά την εφαρμογή. Αυτό το αποτέλεσμα έχει θετική επίδραση και στο οικολογικό αποτύπωμα των χωρών, επειδή ο χρόνος μετακινήσεων μειώνεται και οι άνθρωποι με περισσότερο χρόνο τείνουν να προτιμούν δραστηριότητες χαμηλότερου περιβαλλοντικού αποτυπώματος.
Τα διαφοροποιημένα ωράρια μπορούν να μειώσουν την κυκλοφορία σε ώρες αιχμής και άρα τις εκπομπές άνθρακα, επισημαίνει το δίκτυο. Τέλος, κάνει λόγο για νέο εργαλείο ενίσχυσης της έμφυλης ισότητας επικαλούμενο δεδομένα από πιλοτικά προγράμματα, όπως της Πορτογαλίας και της Μ. Βρετανίας, που δείχνουν ότι οι άντρες με μικρότερα ωράρια αναλαμβάνουν περισσότερες ευθύνες στο σπίτι.
● Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν ο Petr Jedlička (Denik Referendum – Τσεχία) και Πολωνία – Gazeta Wyborcza, Delfi – Λιθουανία.
