Το κινηματογραφικό πορτρέτο του Δημήτρη Παπαϊωάννου

Η καρδιά του ταύρου
(Ελλάδα, 2025, 79´)

Σκηνοθεσία: Εύα Στεφανή

Η Εύα Στεφανή είναι εξοικειωμένη με τα κινηματογραφικά πορτρέτα. Από το «Αθήναι» (2007) μέχρι το «Μέρες και νύχτες της Δήμητρας Κ.» (2021) η κάμερά της διεισδύει στην καθημερινότητα των ανθρώπων, πάντα με μια διακριτικότητα κι ευαισθησία, δομώντας τις προσωπικότητές τους μέσα από τις δικές τους αφηγήσεις και εξομολογήσεις. Ετσι και στην «Καρδιά του ταύρου», διατηρεί το ίδιο ύφος καθώς ακολουθεί την προετοιμασία και την περιοδεία της παράστασης «Εγκάρσιος Προσανατολισμός» του Δημήτρη Παπαϊωάννου στις ευρωπαϊκές σκηνές, παρατηρώντας από απόσταση αναπνοής τον κορυφαίο Ελληνα δημιουργό και τους συνεργάτες του στην προσπάθειά τους να δώσουν σχήμα και πνοή στο έργο.

Με αφορμή τις ατελείωτες πρόβες -που παρατάθηκαν εξαιτίας των συνεχόμενων αναβολών της πρεμιέρας λόγω πανδημίας- η σκηνοθέτις ακολουθεί πιστά τις προσταγές ενός ντοκιμαντέρ παρατήρησης και σκιαγραφεί, μέσα από την καλλιτεχνική διαδικασία που συναντιέται με την καθημερινότητα, το πορτρέτο του Παπαϊωάννου. Ταυτόχρονα φωτίζει μικρές και σημαντικές πτυχές της ζωής του, που όμως τον καθόρισαν: από τον πρώτο του έρωτα ώς τα χρόνια που δούλευε κομίστας.

Η κάμερα παρατηρεί, οι χορευτές συνεχίζουν το έργο τους, ο Παπαϊωάννου προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην τέχνη και την πραγματικότητα που εγκλωβίζει το έργο του. Ολοι μοιάζουν παγιδευμένοι σε έναν αέναο κύκλο προβών και αναμονής. Η Στεφανή, όταν χρειάζεται ακολουθεί με την κάμερά της, όταν χρειάζεται έρχεται κοντά στους χορευτές, στα σώματά τους, στην πλαστικότητα των κινήσεών τους, και άλλες φορές απομακρύνεται για να συλλάβει τη συνολική εικόνα.

Ομως, όταν πέφτουν οι τίτλοι τέλους, νιώθεις ότι υπάρχει κάτι που λείπει. Η κάμερα ποτέ δεν έρχεται αρκετά κοντά στον Παπαϊωάννου – διατηρείται μια απόσταση. Θέλεις να ανακαλύψεις περισσότερα για τον τρόπο που δουλεύει, που κινείται, που χορογραφεί. Το ντοκιμαντέρ αποφεύγει, ευτυχώς, να εισβάλει στην προσωπική ζωή του, αλλά ταυτόχρονα δεν ανοίγει μια δίοδο για την αποκάλυψη της καλλιτεχνικής διαδικασίας του. Απουσιάζει μια βαθύτερη σύνδεση μεταξύ προσωπικού και καλλιτεχνικού στοιχείου, η οποία θα προσέδιδε μεγαλύτερο βάθος και θα φώτιζε περισσότερο το πώς διαμορφώθηκε ο Δ. Παπαϊωάννου ως καλλιτέχνης.

Η ταινία έκανε πρεμιέρα στο 27ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, όπου απέσπασε το Βραβείο WIFT GR και το Ειδικό Βραβείο Επιτροπής Νεότητας Φοιτητών Πανεπιστημίων Θεσσαλονίκης. Παρουσιάστηκε επίσης στο Doc Lisboa ’25, αλλά και στο DOC NYC, ενώ κέρδισε το Βραβείο Καλύτερου Ντοκιμαντέρ στο InShadow – Lisbon Screendance Festival ’25.

Εύα Στεφανή: «Ο Δημήτρης είναι ταυτόχρονα πατέρας παλαιάς κοπής και επαναστατημένος γιος»

Η σκηνοθέτρια, καθηγήτρια κινηματογράφου στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ και εικαστικός, κάνει έναν απολογισμό στιγμών, παρατηρήσεων και αισθημάτων από τη διαδικασία των γυρισμάτων.

● Πώς γεννήθηκε η ιδέα της καταγραφής των προβών της παράστασης και της δημιουργίας ενός πορτρέτου του Δ. Παπαϊωάννου;

Η ιδέα ήταν του Δημήτρη. Σκέφτηκε να κάνει ένα making of της προετοιμασίας για την παράσταση λίγο πριν από την πρεμιέρα. Πρότεινε την ιδέα στη Στέγη, που δέχτηκε και έκανε την παραγωγή της ταινίας. Μετά ήρθε ο Covid και η πρεμιέρα αναβαλλόταν, με αποτέλεσμα τα γυρίσματα να κρατήσουν μήνες.

● Πώς εξελίχθηκε η διαδικασία των γυρισμάτων και με ποιον τρόπο προσέγγισες το θέμα σου;

Τα γυρίσματα εξαιτίας της πανδημίας κράτησαν μήνες. Ηταν μια παράλογη συνθήκη. Δουλεύαμε όλοι/όλες για μια παράσταση που ήταν σχεδόν βέβαιο ότι δεν θα ανέβαινε ποτέ. Επικρατούσε ο φόβος του θανάτου, η αβεβαιότητα, η καχυποψία του ενός για τον άλλο. Μήπως ο άλλος/άλλη είναι φορέας και με κολλήσει και εγώ κολλήσω τους πάντες; Γι’ αυτό και κάναμε covid-test κάθε μέρα. Είχαμε πάρει μια ειδική άδεια για να μπορούμε να κινηματογραφούμε στη Στέγη, όταν όλα ήταν κλειστά. Κάποια στιγμή έγινε το οριστικό lockdown, οπότε σταμάτησαν τελείως τα γυρίσματα. Ξανάρχισαν μετά από μήνες. Εγώ προσπάθησα να ακολουθήσω αθόρυβα την παράσταση με ένα πολύ μικρό συνεργείο δύο ατόμων, την Αιμιλία Μηλού και τον Παύλο Κοσμίδη, και να είμαστε όσο το δυνατόν μη ορατοί. Μέσα από τα γυρίσματα της διαδικασίας των προβών και όλης αυτής της περιπέτειας, προσπάθησα να φτιάξω ένα πορτρέτο του ίδιου του Δημήτρη. Η συμβολή του Π. Παπαφράγκου στο μοντάζ ήταν αποφασιστικής σημασίας, όπως και του παραγωγού μας, Β. Παναγιωτακόπουλου, που με τιτάνια ηρεμία μάς βοηθούσε σε κάθε δυσκολία.

● Οταν ολοκληρώθηκαν τα γυρίσματα και συνολικά η διαδικασία της ταινίας, τι ένιωσες; Τι αποκόμισες από αυτό το ταξίδι και την επαφή σου με την τέχνη του Δ. Παπαϊωάννου;

Συνειδητοποίησα πόσο δύσκολη είναι η δουλειά των χορευτών, αλλά και όλης της δημιουργικής ομάδας για να φέρει εις πέρας μια παράσταση τέτοιου βεληνεκούς. Κι ακόμα την ιδιοφυΐα του Δημήτρη, που ως εμπνευστής και «ενορχηστρωτής» και αυτού του έργου παρακολουθεί τα πάντα μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια: από το λάθος δέσιμο ενός κορδονιού ενός χορευτή μέχρι τη χαλαρή ραφή στο κεφάλι του ταύρου. Είναι αυστηρός με τον εαυτό του και τους άλλους, αλλά και πολύ τρυφερός. Είναι ένας πατέρας παλαιάς κοπής και ένας επαναστατημένος γιος την ίδια στιγμή.

● Η πανδημία «εγκλώβισε» την παράσταση σε έναν παρατεταμένο κύκλο προβών και αναμονής. Αποτέλεσε αυτή η συνθήκη μια δημιουργική ευκαιρία για την ανασύνθεση του πορτρέτου του Δ. Παπαϊωάννου;

Ασφαλώς αποτελούσε μια ευκαιρία. Στο κέντρο της δυσκολίας βρίσκεται η ευκαιρία πάντα. Μέσα από τα συνεχή εμπόδια διαφαίνεται η σύνθετη και έντονη προσωπικότητα του Δημήτρη, η δυνατότητά του να εμπνέει έναν ολόκληρο λόχο ανθρώπων προς έναν κοινό σκοπό, ακόμα κι αν αυτός μοιάζει τελείως ουτοπικός.

● Υπάρχουν σκέψεις ή σχέδια για κάποιο επόμενο πρότζεκτ;

Κάνω ένα μικρό αυτοβιογραφικό κόμικ που ξεκίνησε από τη δειλία μου να μιλήσω για πτυχές του εαυτού μου στο προηγούμενο ντοκιμαντέρ που έκανα για την αγαπημένη μου φίλη Δήμητρα Κ..

ΠΡΕΜΙΕΡΑ ΚΑΙ ΠΡΟΒΟΛΕΣ ΣΤΟΝ «ΔΑΝΑΟ»: Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ CineDoc, «Η καρδιά του ταύρου» θα πραγματοποιήσει την αθηναϊκή της πρεμιέρα (με ελληνικούς και αγγλικούς υπότιτλους) το ερχόμενο Σάββατο (31/1) στις 20.00 στον κινηματογράφο «Δαναό», παρουσία των συντελεστών της ταινίας. Θα προβληθεί επίσης στις 1 και 4/2 (στις 20.00) και στις 7 και 8/2 (στις 18.00). Το ντοκιμαντέρ είναι υποψήφιο για το Βραβείο Κοινού σε Αθήνα, Βόλο και Ρέθυμνο.