Η πρόσφατη προσπάθεια τροποποίησης του κανονισμού έρευνας στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, ώστε να επιτρέπεται η διεξαγωγή πανεπιστημιακής έρευνας για στρατιωτικούς σκοπούς πέραν της εθνικής άμυνας, δεν αποτελεί τεχνική προσαρμογή. Συνιστά πολιτική επιλογή με σοβαρές συνέπειες για τον ρόλο του δημόσιου πανεπιστημίου.
Η αντίθεση στη στρατιωτικοποίηση της πανεπιστημιακής έρευνας δεν είναι ιδεοληψία. Εδράζεται σε συγκεκριμένους, τεκμηριωμένους λόγους.
1. Η έρευνα δεν είναι ουδέτερη – κατευθύνεται από τη χρηματοδότηση
Η ιδέα ότι «η βασική έρευνα είναι ανεξάρτητη από τις εφαρμογές» δεν αντέχει στην πραγματικότητα. Ο χρηματοδότης καθορίζει ερωτήματα, μεθοδολογίες, χρονοδιαγράμματα και προτεραιότητες. Οταν η χρηματοδότηση προέρχεται από μηχανισμούς «άμυνας και ασφάλειας», η κατεύθυνση της έρευνας είναι εκ των προτέρων προσδιορισμένη. Η λεγόμενη «διττή χρήση» λειτουργεί συχνά ως ρητορικό κάλυμμα για τη στρατιωτική στόχευση.
2. Οι ΕΛΚΕ δεν είναι ουδέτεροι διαχειριστές
Οι Ειδικοί Λογαριασμοί Κονδυλίων Ερευνας διαχειρίζονται δημόσιο χρήμα, δημόσιες υποδομές και το επιστημονικό κεφάλαιο της χώρας. Οταν εγκρίνουν έργα με άμεσες ή έμμεσες στρατιωτικές εφαρμογές, δεν εκτελούν απλώς διοικητική πράξη. Παράγουν πολιτική χωρίς δημοκρατική νομιμοποίηση και χωρίς ουσιαστική λογοδοσία στην ακαδημαϊκή κοινότητα.
3. Η στρατιωτική χρηματοδότηση υπονομεύει την ακαδημαϊκή ελευθερία
Τα στρατιωτικά και «ημι-στρατιωτικά» προγράμματα συνοδεύονται συχνά από ρήτρες εμπιστευτικότητας, περιορισμούς στη δημοσίευση αποτελεσμάτων και έλεγχο της θεματολογίας. Αυτό αλλοιώνει τον πυρήνα της πανεπιστημιακής λειτουργίας: την ελεύθερη παραγωγή και διάχυση της γνώσης. Το πανεπιστήμιο παύει να είναι δημόσιος χώρος γνώσης και μετατρέπεται σε κλειστό εργαστήριο ειδικών συμφερόντων.
4. Η ιστορία δείχνει τις συνέπειες της στρατιωτικοποίησης της γνώσης
Από το πυρηνικό πρόγραμμα έως τα σύγχρονα συστήματα μαζικής επιτήρησης, η ιστορία της επιστήμης αποδεικνύει ότι η στρατιωτική αξιοποίηση της έρευνας δεν είναι ουδέτερη. Οδηγεί σε ενίσχυση μηχανισμών ισχύος, καταστολής και ελέγχου. Τα σύγχρονα drones, οι αλγόριθμοι στοχοποίησης και οι τεχνολογίες μαζικής παρακολούθησης βασίζονται σε πανεπιστημιακή έρευνα. Τα κοινωνικά αποτελέσματα είναι γνωστά.
5. Υπάρχει σαφής αντίφαση με τις διακηρύξεις περί ειρήνης και διεθνούς δικαίου
Σε μια χώρα που επικαλείται διαρκώς το διεθνές δίκαιο, την ειρήνη και τη σταθερότητα, η εμπλοκή των πανεπιστημίων σε στρατιωτική έρευνα αποτελεί κραυγαλέα αντίφαση. Η γνώση που παράγεται με δημόσιο χρήμα μπορεί αύριο να χρησιμοποιηθεί σε πολεμικές επιχειρήσεις, σε καταστολή πληθυσμών ή σε μηχανισμούς μαζικής επιτήρησης. Η ευθύνη αυτή δεν εξουδετερώνεται με κανονισμούς.
6. Η ευρωπαϊκή στροφή στην «άμυνα και ασφάλεια» είναι πολιτική επιλογή, όχι μονόδρομος
Τα τελευταία χρόνια η Ευρωπαϊκή Ενωση μετατοπίζει πόρους από την κοινωνικά προσανατολισμένη έρευνα προς την έρευνα για «άμυνα και ασφάλεια». Tο Horizon Europe, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Αμυνας, τα προγράμματα επιτήρησης συνόρων και «αντιμετώπισης απειλών» δεν είναι ουδέτερες πολιτικές. Αποτελούν συνειδητή επιλογή στρατιωτικοποίησης της γνώσης.
Αυτό δεν είναι φυσικός νόμος, αλλά συνειδητή πολιτική επιλογή. Η άκριτη ευθυγράμμιση των πανεπιστημίων σε αυτή τη στροφή σημαίνει αποδοχή της στρατιωτικοποίησης της γνώσης χωρίς δημόσια συζήτηση.
7. Το επιχείρημα «αν δεν το κάνουμε εμείς, θα το κάνουν άλλοι» είναι λογική παραίτησης
Με το ίδιο σκεπτικό θα έπρεπε να αποδεχτούμε κάθε κοινωνικά επιζήμια πρακτική στο όνομα του ανταγωνισμού. Η επιστήμη, όμως, δεν είναι αγορά. Εχει αξιακό υπόβαθρο και κοινωνική ευθύνη. Τα πανεπιστήμια δεν οφείλουν να ακολουθούν κάθε χρηματοδοτική κατεύθυνση, αλλά να θέτουν όρια.
8. Η δημόσια έρευνα οφείλει να υπηρετεί δημόσιες ανάγκες
Η έρευνα που χρηματοδοτείται από δημόσιους πόρους πρέπει να στοχεύει στην Υγεία, την Παιδεία, την κλιματική κρίση, την ενεργειακή μετάβαση, την πολιτική προστασία και την κοινωνική συνοχή. Οχι στη βελτιστοποίηση της καταστροφής, της επιτήρησης και του εξοπλιστικού ανταγωνισμού.
9. Το πανεπιστήμιο έχει παιδαγωγική και ηθική ευθύνη
Η αποδοχή της στρατιωτικής έρευνας εκπέμπει σαφές μήνυμα προς τους νέους επιστήμονες: ότι η γνώση τους είναι εργαλείο ισχύος και όχι κοινωνικής βελτίωσης. Αυτό αλλοιώνει τον παιδαγωγικό ρόλο του πανεπιστημίου και το αξιακό του υπόβαθρο.
10. Η άρνηση της στρατιωτικοποίησης της έρευνας είναι όρος δημοκρατίας
Η αντίσταση στη στρατιωτική χρήση της πανεπιστημιακής γνώσης δεν είναι πολυτέλεια ούτε ρομαντισμός. Είναι στοιχειώδης όρος δημοκρατίας, διαφάνειας και κοινωνικής λογοδοσίας.
Σε έναν κόσμο που εξοπλίζεται ολοένα και περισσότερο, η επιλογή της ειρήνης δεν είναι ουδέτερη. Είναι ριζοσπαστική. Και τα δημόσια πανεπιστήμια οφείλουν να τη στηρίξουν έμπρακτα, με αποφάσεις, συλλογικές διαδικασίες και σαφή όρια.
*Ομότ. καθηγητής ΕΜΠ, π. πρύτανης, γ.γ. Ευρ. Ενωσης Ομότιμων Καθηγητών
