Για μια πολιτική ηθικής στην πολιτική

Ζώντας μια μεγάλη κρίση αντιπροσώπευσης και εκπροσώπησης, θεμέλια της δημοκρατίας, αδύναμοι να εκφραστούν άμεσα και να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους στις «πολιτικές» διακυβέρνησής τους, οργισμένοι από τις συνεχείς αποκαλύψεις σκανδάλων που πιστοποιούν την άρνηση του ιερού χρέους του έθνους απέναντι στα μέλη του, ένα μεγάλο μέρος των Ελλήνων πολιτών το στοιχειώνει η απελπισία η οποία με τη σειρά της οδηγεί, όχι πια διστακτικά, σε πολιτικές επιλογές μνησικακίας και απόγνωσης. Ολο και περισσότεροι πολίτες έχουν, πράγματι, την αίσθηση πως τις οδύνες τους ούτε τις βλέπει, ούτε τις γνωρίζει, ούτε τις ακούει, ούτε τις αναγνωρίζει κανείς από αυτούς που συνεχώς μιλούν στο όνομά τους. Δεν ξέρουν πια σε ποιον Αγιο να πιστέψουν.

Η αναντιστοιχία που είχε παρατηρηθεί εδώ και πολλά χρόνια από όσους μελετούσαν την ελληνική κοινωνία μεταξύ των προσδοκιών των πολιτών για τις αρετές που συνδέονται οργανικά με τη δημοκρατική εκπροσώπηση των εξουσιών και της πραγματικότητας των μηχανευμάτων του πολιτικού κόσμου έχει γίνει πια συλλογική συνείδηση. Κοινή διαπίστωση αποτελεί πλέον και το γεγονός πως αυτή η αναντιστοιχία συνέβαλε και συμβάλλει σταθερά και καθοριστικά στην αποκρυστάλλωση ενός ενεργού, στην πλειοψηφία του, πολιτικού αδιαφορισμού, που συμβολίζεται από την τεράστια, σταθερά αυξανόμενη αποχή στις εκλογές. Αν και στους κόλπους της εμπεριέχει διαφορετικές σχέσεις με την πολιτική, από την απλή απολιτική σχέση μέχρι τον λαϊκίστικο αντικοινοβουλευτισμό και την επιθετική αναρχική στάση, η αποχή αυτή τροφοδοτείται σταθερά από μια γενικευμένη, συλλογική αίσθηση για την έλλειψη ηθικού και ηθικής που χαρακτηρίζει έναν πολιτικό κόσμο ο οποίος φαίνεται να απολαμβάνει να ζει από την πολιτική με την πρόφαση πως ζει για την πολιτική.

Μέσα σε ένα τέτοιο κοινωνικο-πολιτικό πλαίσιο προκύπτει το εξής ερώτημα: δεν έχει έρθει άραγε η στιγμή που πληρώνονται οι όροι για τη δημιουργία κανόνων ή, καλύτερα, αντικειμενικών μηχανισμών, οι οποίοι θα επιβάλουν με πρακτικό τρόπο στο πολιτικό προσωπικό τις αναγκαίες πειθαρχίες της πολιτικής αρετής, δεν έχει έρθει ο καιρός για την εγκαθίδρυση μορφών δημοκρατικής συμμετοχής των πολιτών, οι οποίες θα προϋποθέτουν και θα συνεπάγονται τη διαφάνεια και το άνοιγμα του πολιτικού πεδίου;

Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα, η διερώτηση πάνω στο ζήτημα της ηθικής στην πολιτική ή της ηθικοποίησης της πολιτικής οφείλει πλέον να τεθεί με όρους κοινωνιολογικά ρεαλιστικούς, στην προοπτική, μάλιστα, που είχε χαράξει ο Πιερ Μπουρντιέ. Και στη σημερινή κατάσταση της πολιτικής ζωής στη χώρα μας το ερώτημα αυτό ταυτίζεται ουσιαστικά με το ζήτημα των προϋποθέσεων που πρέπει να πληρώνονται ώστε οι πολιτικές επιλογές και δραστηριότητες να υπόκεινται σε δοκιμασίες ελέγχου ειλικρίνειας και ανιδιοτέλειας, εν ολίγοις, με μια λέξη σε ό,τι ορίζει την πολιτική αρετή.

Η πολιτική δεν πέφτει από τον ουρανό, δεν απορρέει από την ανθρώπινη φύση και συνεπώς, η ηθική στον χώρο παραγωγής της δεν έχει πιθανότητα να λάβει σάρκα και οστά παρά μόνον αν καταβληθεί συλλογική και συντονισμένη προσπάθεια ώστε να δημιουργηθούν τα θεσμικά μέσα για την υλοποίηση μιας πολιτικής ηθικής ικανής να επιβάλει την επικράτηση της λατρείας της δημόσιας υπηρεσίας και της αφοσίωσης στο κοινό όφελος και αγαθό• μόνο αν καταστεί θεσμικά και πρακτικά απαιτητό και ελεγχόμενο από την ίδια τη λειτουργία του πολιτικού πεδίου η επιβολή δεσμεύσεων, ελέγχων ικανών να υποχρεώνουν τους πολιτικούς να επεξεργάζονται στρατηγικές υποταγής στο καθολικό συμφέρον της ομάδας• μόνο με αυτόνομα θεσμικά μέτρα που θα απαιτούν και θα υποχρεώνουν μια σημαντική αύξηση του τιμήματος που πρέπει να καταβάλει ένας πολιτικός για να συγκαλύψει τη σχάση μεταξύ επίσημου και ημιεπίσημου και ιδιωτικού, ανάμεσα στο προσκήνιο και το παρασκήνιο της πολιτικής ζωής.

Σε αυτή την προοπτική επεξεργασίας θεσμικών μέτρων και ελέγχων, και σε συνεργασία με πολιτικούς ανεξάρτητους, όσο είναι δυνατόν, αντικειμενικά και υποκειμενικά, από τις απαιτήσεις του πολιτικού παιχνιδιού και τους καταναγκασμούς των κομματικών μηχανισμών, η συνδρομή των διανοούμενων που είναι προδιατεθειμένοι να υπερασπιστούν καθολικές αξίες, των δημοσιογράφων ερευνητών που έχουν την εμπειρία της ανακάλυψης των πολιτικών παρεκκλίσεων και υποκρισιών, των νομικών που επιδίδονται στην υπεράσπιση και την ανάπτυξη του δικαίου, καθώς και των επιστημόνων που πασχίζουν να ανακαλύψουν τους νόμους της λειτουργίας του κοινωνικού κόσμου, μπορεί να είναι καθοριστική.

Ολοι αυτοί, υπό τον όρο πως η λογική του πεδίου του καθενός τούς εξασφαλίζει στο έδαφός του τα οφέλη της καθολικότητας που συνδέονται με την ειδική αποστολή του, οργανωμένα και συντονισμένα, μέσω τόσο της κριτικής της πολιτικής σκέψης και πρακτικής, της ανάδειξης των κρίσιμων παρεκκλίσεων από την πολιτική αποστολή, τη δημιουργία ελέγχων ανιδιοτέλειας και διαφάνειας, όσο και μέσω του εγκωμιασμού των αφοσιωμένων λειτουργών στον επίσημο ορισμό της λειτουργίας των πολιτικών πρακτικών, είναι δυνατό να συντελέσουν στην εγκαθίδρυση ενός πολιτικού κόσμου στον οποίο οι πολιτικοί θα έχουν συμφέρον στην αρετή.

*Καθ. Κοινωνιολογίας, ΕΚΠΑ