Τις τελευταίες δεκαετίες οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής από επιστημονικές θεωρίες και επισημάνσεις έχουν μετατραπεί σε ζητήματα πραγματικής ζωής και επιβίωσης για όλες τις χώρες του κόσμου. Ηδη από τη δεκαετία του ’90 η κλιματική αλλαγή άρχισε να γίνεται ιδιαίτερα αισθητή και στη χώρα μας, ιδιαιτέρως δε, στην περιοχή των Πρεσπών.
«Η κλιματική αλλαγή μας πρόλαβε» λέει ο δρ βιολογίας Γιώργος Κατσαδωράκης, που είναι και ο επιστημονικός σύμβουλος της Εταιρείας Προστασίας Πρεσπών, της περιβαλλοντικής οργάνωσης που από το 1991 δραστηριοποιείται για τη διατήρηση της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς στον μικρότερο δήμο της χώρας, με μόλις 1.200 κατοίκους. Στον Δήμο Πρεσπών.
«Από το 1985 η στάθμη της Μεγάλης Πρέσπας σταδιακά έχει κατεβεί 10 μέτρα. Αν υπολογίσουμε 270 τ. χλμ επί 10 μ. μιλάμε για απίστευτες ποσότητες νερού που έχουν χαθεί. Είναι σαν μέσα σε 40 χρόνια να έχουν χαθεί τρεις μικρές Πρέσπες» εξηγεί ο κ. Κατσαδωράκης στα μέλη της δημοσιογραφικής αποστολής από το σημείο θέασης της διασυνοριακής λεκάνης της Μεγάλης Πρέσπας.
Πώς λειτουργεί υδρολογικά το σύστημα των Πρεσπών
Το κυρίαρχο χαρακτηριστικό των Πρεσπών είναι η ομορφιά τους. Ωστόσο φτάνει να βρεθείς κοντά στις Πρέσπες για να συνειδητοποιήσεις όχι μόνο ότι βρίσκεσαι σε ένα όμορφο αλλά και πραγματικά ξεχωριστό μέρος. Και αυτό σου δημιουργεί ένα αίσθημα αυξημένης ευθύνης να μεταφέρεις σωστά στους αναγνώστες το διακύβευμα για τους ανθρώπους και τη φύση αν αυτό το ευαίσθητο οικοσύστημα δεν προστατευτεί. Κρεμόμαστε λοιπόν από τα στόματα του Γιώργου, της Μυρσίνης, της Βιβής -των ανθρώπων που είναι η ψυχή της Εταιρείας Προστασίας Πρεσπών (ΕΠΠ)- και μας εξηγούν πώς δημιουργήθηκε και πώς λειτουργεί αυτό το σπάνιο οικοσύστημα.
«Τα τελευταία 15.000 – 20.000 χρόνια η συνεχής μεταφορά φερτών υλικών από το ρύακα του Αγίου Γερμανού και η δράση των κυμάτων της ενιαίας μέχρι τότε λίμνης δημιούργησαν ένα τμήμα σταθερής γης που χώρισε τις Πρέσπες» μας εξηγεί ο Γιώργος Κατσαδωράκης. «Υδρολογικά είναι μια κλειστή λεκάνη που μπαίνει νερό μόνο από τη βροχή. Οι δύο λίμνες για χιλιάδες χρόνια ήταν σχεδόν πάντα στο ίδιο επίπεδο, ωστόσο η Μεγάλη Πρέσπα χάνει νερό που περνάει στη λίμνη Οχρίδα.
«Η Μικρή Πρέσπα δεν ακολούθησε τη ραγδαία πτώση νερού της Μεγάλης Πρέσπας γιατί στον δίαυλο που βρίσκεται ανάμεσα στις δυο λίμνες τα φερτά υλικά που συγκεντρώνονται εκεί εμποδίζουν το νερό να φύγει. Επιπλέον το θυρόφραγμα που έχει κατασκευαστεί ελέγχει τη ροή του νερού. Ως αποτέλεσμα η Μικρή Πρέσπα στέκει 10 μέτρα υψηλότερα από τη Μεγάλη Πρέσπα» εξηγεί ο κ. Κατσαδωράκης.
Ωστόσο αυτή η διαφορά -η Μεγάλη Πρέσπα να πέφτει και η Μικρή να στέκεται ψηλά- δημιουργεί κάποιες άλλες διεργασίες. «Το νερό της Μεγάλης Πρέσπας δεν ασκεί πια την ίδια πίεση στο υπέδαφος και έτσι η Μικρή Πρέσπα έχει αρχίσει να αδειάζει υπογείως προς τη Μεγάλη. Σήμερα αρχίζει η στάθμη της Μικρής Πρέσπας να πέφτει συνεχώς και εκτιμώ ότι μέσα στην επόμενη πενταετία η Μικρή Πρέσπα από 48 τ. χλμ., που είναι σήμερα, θα πέσει σε λιγότερα από 20 τ.χλμ. Υπάρχει ανησυχία ότι αν τα επόμενα χρόνια δεν έχουμε βροχοπτώσεις η Μικρή Πρέσπα θα εξαφανιστεί».
Αλλαγές και στο παραλίμνιο δάσος
Στη λωρίδα γης που δημιουργήθηκε μέσα στον χρόνο ανάμεσα στη Μεγάλη και τη Μικρή Πρέσπα «οι συνεχιζόμενες αλλουβιακές αποθέσεις (φερτά υλικά) δημιούργησαν γόνιμο έδαφος για την ανάπτυξη δενδρώδους βλάστησης» εξηγεί η συντονίστρια Δράσεων Πολιτικής ΕΠΠ, Βιβή Ρουμελιώτου.
«Στα μέσα της δεκαετίας του ’90 όμως, με τη σταδιακή υποχώρηση των υδάτων της Μεγάλης Πρέσπας άρχισε να σχηματίζεται ένα πλούσιο, πυκνό υδροχαρές δάσος με ιτιές, σημύδες και λεύκες. Με τα υδροχαρή δέντρα δηλαδή που φυτρώνουν σε υγρά εδάφη». Ωστόσο η πτώση των υδάτων είναι τόσο ραγδαία που το δάσος δεν μπορεί να ακολουθήσει και νέα δέντρα που αντέχουν σε στεγνά εδάφη θα κάνουν την εμφάνισή τους. «Αυτό το δάσος βρίσκεται σε διαρκή εξέλιξη και δεν έχει πάρει τη τελική μορφή του. Η πτώση της στάθμης της Μεγάλης Πρέσπας έχει δημιουργήσει νέους οικοτόπους. Αν η στάθμη ανεβεί, θα έχει ως αποτέλεσμα τον πλημμυρισμό των εκτάσεων που θα αλλάξουν τους τύπους βλάστησης. Οσο η στάθμη της λίμνης παραμένει χαμηλή, η βλάστηση στο παραλίμνιο δάσος εξελίσσεται πιο γρήγορα, με την εμφάνιση των πρώτων δενδρυλλίων δρυός. Εάν αυτές οι συνθήκες συνεχιστούν, το δάσος μελλοντικά θα μετατραπεί σε μικτό δάσος δρυός».
Η πτώση της στάθμης των λιμνών δεν έχει φέρει αλλαγές μόνο στο παραλίμνιο δάσος αλλά έχει επηρεάσει και τον πολύτιμο υδροβιότοπο στον Αγιο Αχίλλειο. Από τον λόφο της Κρίνας ο Γιώργος Κατσαδωράκης μάς δείχνει τα νησάκια που φωλιάζουν οι πελεκάνοι και που σταδιακά ενώνονται με τη στεριά. «Με την ξηρασία οι νησίδες ενώθηκαν με τη στεριά με αποτέλεσμα αλεπούδες, μινκ και τσακάλια να επιτίθενται στους πελεκάνους. Με την ταχύτητα που αποσύρονται τα νερά, του χρόνου κινδυνεύουμε να μην έχουν πού να φωλιάσουν τα πουλιά. Οι μεγάλες αποικίες πελεκάνων, κορμοράνων, ερωδιών, για τις οποίες έγινε γνωστή η περιοχή, κινδυνεύουν να μην υπάρχουν στο μέλλον» καταλήγει ο κ. Κατσαδωράκης.
Οι συνέπειες για τις ανθρώπινες δραστηριότητες
◾️ Οι παραγωγοί των διάσημων φασολιών Πρεσπών βλέπουν την παραγωγή τους να μειώνεται καθώς η καλλιέργεια των φασολιών δεν αντέχει τις υψηλές θερμοκρασίες. «Οι υψηλές θερμοκρασίες δεν βοηθούν το φασόλι για να δέσει καρπό. Η σπορά γινόταν αρχές Μαΐου και μαζεύαμε τον Οκτώβρη. Πέρυσι αλωνίσαμε τον Φεβρουάριο και με τις καιρικές συνθήκες του χειμώνα είχαμε άλλα προβλήματα» θα πει ο βιοκαλλιεργητής φασολιών και βοηθός πεδίου στην ΕΠΠ, Λάζαρος Νικολάου.
Η περιοχή των Πρεσπών βασίζεται στη μονοκαλλιέργεια του φασολιού που είναι η καλλιέργεια που κράτησε αυτούς τους 1.200 κατοίκους στον τόπο τους. Από τη δεκαετία του ’80, που ξεκίνησε η καλλιέργεια του φασολιού, η καλλιεργήσιμη γη ποτίζεται από ένα αντλιοστάσιο που είχε ξεκινήσει ήδη να κατασκευάζεται από τη δεκαετία του ’60. Ωστόσο με το ανοιχτό σύστημα ποτίσματος από το αντλιοστάσιο όχι μόνο χάνεται νερό, αλλά παράλληλα δημιουργεί και ευτροφισμό της λίμνης συμπαρασύροντας χώμα και θρεπτικά συστατικά από τα χωράφια. Εδώ και αρκετά χρόνια σχεδιάζεται, χωρίς να έχει ολοκληρωθεί ακόμη, ένα στάγδην σύστημα άρδευσης (κλειστοί σωλήνες θαμμένοι στο χώμα) που είναι πιο βιώσιμο, καθώς το πότισμα γίνεται χωρίς να χάνεται σταγόνα νερού.
◾️ Συνέπειες υπάρχουν και για τους κτηνοτρόφους που ανέβαζαν τα κοπάδια τους στα βουνά, αλλά πλέον λόγω της ξηρασίας δεν υπάρχουν χόρτα και εξαναγκάζονται να τα ταΐζουν με ζωοτροφές.
◾️ Από την άλλη, οι ψαράδες βλέπουν τα ψάρια στα δίχτυα τους να μειώνονται, καθώς οι τόποι αναπαραγωγής των ψαριών μειώνονται. Η ενδημική πέστροφα των Πρεσπών είναι πλέον απειλούμενο είδος γι’ αυτό και το ψάρεμα της στον ρύακα του Αγίου Γερμανού αλλά και στα ρέματα της διασυνοριακής λεκάνης των Πρεσπών έχει απαγορευτεί.
Πρόσφατα στο χωριό Ψαράδες από την πτώση της στάθμης της Μεγάλης Πρέσπας είδαμε τις βάρκες να βγαίνουν στη στεριά και τον Δήμο Πρεσπών να ζητάει να κηρυχθεί η περιοχή σε «κατάσταση έκτακτης ανάγκης». Επιπλέον οι αγρότες βασίζονται στο νερό της λίμνης για το πότισμα 12.000 στρεμμάτων καλλιεργήσιμης γης.
«Να προετοιμαστούμε, όχι να πανικοβληθούμε»
«Λιγότερες βροχές, λιγότερα χιόνια, μεγαλύτερες θερμοκρασίες. Πηγαίνουμε σε μια καινούργια φάση των Πρεσπών. Τον 10ο αιώνα είχε ξαναγίνει κάτι τέτοιο. Η διαφορά με το σήμερα είναι ότι γίνεται με πολύ γρηγορότερο ρυθμό και αυτό είναι ανησυχητικό» λέει η Μυρσίνη Μαλακού, βιολόγος και διαχειρίστρια της Εταιρείας Προστασίας Πρεσπών. Ωστόσο, όπως μας εξήγησε, «η νέα εποχή δίνει την ευκαιρία σε νέα είδη να εμφανιστούν που δεν θα την είχαν αν ήταν σταθερές οι συνθήκες. Γι’ αυτό πρέπει να προετοιμαστούμε και όχι να πανικοβληθούμε. Δεν είμαστε εμείς που θα αποφασίσουμε ποια βιοποικιλότητα θα παραμείνει στις Πρέσπες. Εμείς πρέπει να προσπαθήσουμε για την προσαρμογή ανθρώπων και οικοσυστημάτων -και ιδιαίτερα των ενδημικών ψαριών που ζουν στις Πρέσπες- και δεν πρέπει με κανέναν τρόπο να σκεφτούμε ότι μπορούμε να λύσουμε το πρόβλημα με μηχανικά έργα. Υπάρχει καλή καταγραφή και καλή γνώση, αλλά δεν μπορούμε με τεχνικές λύσεις να πάμε παράλληλα με τη φύση» καταλήγει η κ. Μαλακού.
ℹ️ Η Εταιρεία Προστασίας Πρεσπών με τις δράσεις της προσπαθεί να βρίσκεται ένα βήμα μπροστά από τις αλλαγές που συντελούνται γύρω μας, εστιάζοντας στην αποκατάσταση του ποτάμιου οικοσυστήματος που θα συμβάλλει στη διατήρηση της βιοποικιλότητας, στην αύξηση των πληθυσμών των ψαριών και στη βελτίωση της ποιότητας των υδάτων
