Την Τετάρτη 26 Νοεμβρίου το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε, κατά πλειοψηφία, ψήφισμα με το οποίο ζητάει καλύτερη προστασία των ανηλίκων στο διαδίκτυο και καλεί την Ε.Ε. να θεσπίσει ελάχιστο όριο ηλικίας τα 16 έτη για την πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τις πλατφόρμες βίντεο και τους βοηθούς τεχνητής νοημοσύνης (AI), εκτός εάν υπάρχει ρητή γονική συναίνεση. Η πρόταση στοχεύει στην προστασία των παιδιών και των εφήβων από τους αυξανόμενους κινδύνους εθισμού, έκθεσης σε επιβλαβές περιεχόμενο και επιρροής από αλγορίθμους που ευνοούν την υπερβολική χρήση. Οι ευρωβουλευτές επισημαίνουν ότι η ρύθμιση έρχεται να καλύψει ένα ρυθμιστικό κενό, καθώς η ψηφιακή καθημερινότητα των νέων έχει ξεπεράσει κατά πολύ την υπάρχουσα νομοθεσία.
Η πρωτοβουλία ενισχύει τη συζήτηση που άνοιξε η πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, για τη θέσπιση «ηλικίας ψηφιακής ενηλικίωσης» σε ολόκληρη την Ευρώπη. Ομάδα εμπειρογνωμόνων αναμένεται να καταθέσει τις τελικές συστάσεις της έως το τέλος του έτους, ενώ η συζήτηση έχει ήδη προκαλέσει αντιδράσεις και προβληματισμό στα κράτη-μέλη.
Αυστρία
Tο σοκ της πόλης Γκρατς
Η συζήτηση για τα όρια πρόσβασης στα κοινωνικά δίκτυα πήρε δραματική τροπή στην Αυστρία μετά την τραγωδία στην πόλη Γκρατς, στις 10 Ιουνίου 2025, όταν ένας 21χρονος πρώην μαθητής άνοιξε πυρ μέσα σε σχολείο, τραυματίζοντας 11 άτομα προτού αυτοκτονήσει. Οι αρχές αποκάλυψαν ότι ο δράστης διατηρούσε δεκάδες προφίλ στα κοινωνικά δίκτυα και είχε αποσυρθεί σταδιακά από τον πραγματικό κόσμο στον εικονικό. Το γεγονός οδήγησε τον αντιπρόεδρο της κυβέρνησης, Ανδρέα Μπάμπλερ (SPÖ) να ζητήσει την απαγόρευση των social media για παιδιά κάτω των 15 ετών, τονίζοντας: «Πρέπει να προστατεύσουμε τα παιδιά μας από τους αλγόριθμους των διαδικτυακών εταιρειών».
Ωστόσο, η πρόταση δίχασε. Ο Μούσα αλ Χασάν Ντίαου, επικεφαλής του Συλλόγου Πρόληψης Εξτρεμισμού Derad, σημείωσε ότι «μια τέτοια απαγόρευση ίσως στείλει ένα πολιτικό μήνυμα, αλλά δεν θα αλλάξει τίποτα σε σχέση με τη ριζοσπαστικοποίηση». Αντίστοιχα, η Βερένα Φάμπρις από το Κέντρο Συμβουλευτικής Εξτρεμισμού προειδοποίησε ότι «μια απαγόρευση μπορεί να καταστήσει τα social media ακόμη πιο ελκυστικά για τους εφήβους». Από την άλλη, η καθηγήτρια Ηθικής της Ψηφιακής Τεχνολογίας, Σάρα Σπίκερμαν, υποστήριξε πως «τα κοινωνικά μέσα είναι τόσο επιβλαβή, που πρέπει να κρατήσουμε τους ανηλίκους μακριά από αυτά». Αντίθετη άποψη εξέφρασε ο Θόμας Λόχνιγκερ, ιδρυτής του οργανισμού Epicenter Works που δραστηριοποιείται στην προστασία προσωπικών δεδομένων και ψηφιακών δικαιωμάτων, επισημαίνοντας ότι «οι νέοι έχουν δικαίωμα συμμετοχής στον ψηφιακό κόσμο» και πως «η εκπαίδευση στα μέσα ενημέρωσης και η ψηφιακή παιδεία είναι πιο σημαντικές από τις απαγορεύσεις».
Ισπανία
Tο «ψηφιακό πορτοφόλι»
Στην Ισπανία η κυβέρνηση επιχείρησε να αντιμετωπίσει το φαινόμενο της πρόσβασης ανηλίκων σε πορνογραφικό περιεχόμενο προτείνοντας ένα σύστημα επαλήθευσης ηλικίας μέσω της εφαρμογής Cartera Digital. Η εφαρμογή θα συνέδεε τους χρήστες με την ηλεκτρονική τους ταυτότητα ή το ψηφιακό τους πιστοποιητικό, επιτρέποντας την πρόσβαση μόνο σε όσους ήταν άνω των 18 ετών. Ο υπουργός Ψηφιακού Μετασχηματισμού, Χοσέ Λουίς Εσκριβά, εξήγησε ότι «επτά στους δέκα εφήβους στην Ισπανία καταναλώνουν τακτικά πορνογραφικό περιεχόμενο, με πρώτη επαφή ήδη από τα 9 έως 11 έτη». Η πρωτοβουλία προκάλεσε ωστόσο αντιδράσεις, καθώς πολλοί ειδικοί εντόπισαν τεχνικές και νομικές αδυναμίες που καθιστούσαν το σύστημα αναποτελεσματικό και επικίνδυνο για την προστασία της ιδιωτικότητας.
Γαλλία
Aπό το TikTok Lite στους νόμους για τους influencers
Η Γαλλία βρίσκεται στην πρώτη γραμμή των ρυθμιστικών παρεμβάσεων για την προστασία των ανηλίκων στο διαδίκτυο. Το 2024, το TikTok Lite προκάλεσε αντιδράσεις εξαιτίας ενός «συστήματος ανταμοιβών» που ενθάρρυνε τους χρήστες να περνούν περισσότερες ώρες στην εφαρμογή. Η Ε.Ε., επικαλούμενη τον Κανονισμό για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA), ξεκίνησε επίσημη διαδικασία, αναγκάζοντας την εταιρεία να αποσύρει το χαρακτηριστικό.
Παράλληλα, η Επιτροπή Ερευνας της Γαλλικής Βουλής διερεύνησε, το 2025, τον ρόλο των κοινωνικών πλατφορμών και της τεχνητής νοημοσύνης στην ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των ανηλίκων, ενώ η έκθεση «Παιδιά και Οθόνες» που παραδόθηκε στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας περιλάμβανε 29 προτάσεις, από την απαγόρευση οθονών στους παιδικούς σταθμούς έως την ενίσχυση της εκπαίδευσης στα ψηφιακά μέσα.
Σε νομικό επίπεδο, η χώρα έχει θεσπίσει τον Νόμο για τους Influencers (2023) και τον Νόμο για τα Δικαιώματα Εικόνας των Παιδιών (2020), οι οποίοι προστατεύουν τους ανηλίκους από εμπορική εκμετάλλευση και παραβίαση της ιδιωτικής τους ζωής. Οι ρυθμιστικές αρχές ARCOM και CNIL επιβλέπουν την εφαρμογή τους, καταγράφοντας ότι πάνω από το 80% των παιδιών 11–13 ετών διαθέτουν smartphone και τα μισά έχουν εκτεθεί σε ακατάλληλο περιεχόμενο.
Η ΜΚΟ e-Enfance/3018 λειτουργεί πλέον ως γραμμή άμεσης παρέμβασης, αφαιρώντας επιβλαβές περιεχόμενο μέσα σε λίγες ώρες και προσφέροντας υποστήριξη σε θύματα ψηφιακής βίας.
Βουλγαρία
Δημόσια διαβούλευση
Ο υπουργός Παιδείας και Επιστημών της Βουλγαρίας, Κρασιμίρ Βάλτσεφ, ανακοίνωσε στις 13 Οκτωβρίου ότι θα ξεκινήσει δημόσια διαβούλευση για απαγόρευση της χρήσης κοινωνικών δικτύων από παιδιά κάτω των 15 ετών, λόγω της αποδεδειγμένα επιβλαβούς επίδρασης στα παιδιά. Ερευνα του Συμβουλίου Ηλεκτρονικών Μέσων (CEM) έδειξε ότι τα παιδιά περνούν καθημερινά περίπου 3 ώρες μπροστά σε οθόνες, ενώ το 90% των εφήβων χρησιμοποιεί καθημερινά smartphone, με υψηλή παρουσία σε Instagram, Facebook και TikTok.
Η ειδικός στη διαδικτυακή ασφάλεια παιδιών, Αντοανέτα Βασίλεβα, υποστηρίζει ότι η απαγόρευση είναι πρωτίστως συμβολική, καθώς τα παιδιά παρακάμπτουν εύκολα τους ελέγχους ηλικίας. «Η ουσιαστική προστασία απαιτεί εκπαίδευση και ενδυνάμωση των παιδιών, των γονιών και των εκπαιδευτικών, ώστε τα παιδιά να αναγνωρίζουν τους κινδύνους και να χρησιμοποιούν το διαδίκτυο υπεύθυνα», τονίζει. Το Εθνικό Κέντρο για Ασφαλέστερο Διαδίκτυο κατέγραψε, το 2024, 300.000 αναφορές για διαδικτυακή κακοποίηση παιδιών, με το 72% να αφορά κακοποίηση μέσω κοινωνικών δικτύων, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής εκμετάλλευσης. Η Αντ. Βασίλεβα επισημαίνει ότι η καλή συνεργασία γονέων, σχολείου και τεχνολογικών πλατφορμών είναι πιο αποτελεσματική από μια απόλυτη απαγόρευση.
Ελλάδα
Στους γονείς η ευθύνη
Στην Ελλάδα, η συζήτηση για την προστασία των ανηλίκων στο διαδίκτυο φούντωσε ξανά έπειτα από σειρά υποθέσεων διαρροής πορνογραφικού υλικού με ανήλικους και κυκλωμάτων που δρούσαν μέσω δημοφιλών πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης. Η πιο πρόσφατη υπόθεση, που απασχόλησε έντονα τα μέσα ενημέρωσης, αφορούσε τη διακίνηση φωτογραφιών και βίντεο μαθητριών μέσω εφαρμογών ανταλλαγής μηνυμάτων, φέρνοντας στο φως την ευκολία με την οποία ανήλικοι στοχοποιούνται και εκβιάζονται διαδικτυακά. Οι αρχές έχουν ήδη ανακοινώσει νέες δράσεις της Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος και συνεργασία με τη Europol για τον εντοπισμό λογαριασμών που διακινούν παράνομο περιεχόμενο.
Παράλληλα η κυβέρνηση παρουσίασε την πρώτη εθνική στρατηγική για την προστασία των ανηλίκων, που περιλαμβάνει το Kids Wallet, το οποίο συνδυάζει τρεις βασικές λειτουργίες: γονικό έλεγχο, επιβεβαίωση ηλικίας και ψηφιακή ταυτότητα για ανηλίκους.
● Γονικός έλεγχος: Το Kids Wallet επιτρέπει στους γονείς να ρυθμίζουν τις εφαρμογές και τις ιστοσελίδες στις οποίες έχουν πρόσβαση τα παιδιά τους, καθώς και τον χρόνο που αφιερώνουν σε αυτές.
● Επιβεβαίωση ηλικίας: Η εφαρμογή παρέχει μια ασφαλή και αξιόπιστη μέθοδο για την επιβεβαίωση της ηλικίας των ανηλίκων στο διαδίκτυο, προστατεύοντάς τους από ακατάλληλο περιεχόμενο και πιθανούς κινδύνους.
● Ψηφιακή ταυτότητα: Το Kids Wallet λειτουργεί ως ένα ψηφιακό πορτοφόλι στο οποίο το παιδί μπορεί να αποθηκεύσει την ψηφιακή του ταυτότητα, διευκολύνοντας την πρόσβαση σε υπηρεσίες και εφαρμογές που απαιτούν επιβεβαίωση ηλικίας.
Επί της ουσίας, η ευθύνη μετατίθεται στους γονείς, οι οποίοι καλούνται να ελέγχουν τα κινητά των παιδιών τους. Παράλληλα, προωθείται το πιλοτικό πρόγραμμα «Ασφαλές Διαδίκτυο στα Σχολεία», που περιλαμβάνει μαθήματα για τα ψηφιακά ίχνη, τον εκφοβισμό και την προστασία της ιδιωτικότητας. Ως προς την απαγόρευση της χρήσης των social κάτω από τα 16 έτη, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης παραδέχθηκε σε ομιλία του στην Αυστραλία τον Σεπτέμβριο, ότι «σίγουρα δεν είναι η τέλεια λύση, βλέπουμε ότι θα είναι δύσκολο να εφαρμόσουμε αυτή τη νομοθεσία, αλλά αυτό δεν αποτελεί δικαιολογία».
Παρά τη δυναμική υπέρ της θέσπισης ηλικιακών ορίων και αυστηρότερων κανόνων, πολλοί ειδικοί εκφράζουν επιφυλάξεις για την αποτελεσματικότητα τέτοιων μέτρων. Παιδοψυχολόγοι και ειδικοί στην ψηφιακή παιδεία υποστηρίζουν ότι η απαγόρευση δεν εξαλείφει τη χρήση, αλλά απλώς τη μεταφέρει σε λιγότερο ασφαλή ή ανεπίσημα κανάλια. Επιπλέον, τα συστήματα επαλήθευσης ηλικίας που προτείνονται από την Ε.Ε. και τα κράτη – μέλη εγείρουν ανησυχίες για την ιδιωτικότητα και την προστασία των προσωπικών δεδομένων των παιδιών.
«Το βάρος πρέπει να δοθεί στην εκπαίδευση, στην πρόληψη και στην οικογενειακή εμπλοκή. Η ψηφιακή ενηλικίωση δεν επιβάλλεται με νόμο, καλλιεργείται με γνώση και εμπιστοσύνη», τονίζει στην «Εφ.Συν.» ο παιδοψυχολόγος Γιώργος Τσανάκας, επισημαίνοντας ότι χωρίς συστηματική εκπαίδευση στα μέσα, καμία απαγόρευση δεν θα μπορέσει να ανταγωνιστεί τη δύναμη της περιέργειας και της διαδικτυακής επιρροής στους εφήβους.
Η Ευρώπη μεταξύ προστασίας και ελευθερίας
Από την «ψηφιακή ενηλικίωση» της Κομισιόν μέχρι τις νομοθετικές πρωτοβουλίες και τα πειραματικά προγράμματα επαλήθευσης ηλικίας, η Ευρώπη δείχνει να αναζητά ισορροπία ανάμεσα στην προστασία των ανηλίκων και στη διασφάλιση των ψηφιακών τους δικαιωμάτων. Οπως σημειώνει ο Αυστριακός ειδικός Θόμας Λόχνιγκερ, «τα κοινωνικά δίκτυα είναι αλληλεπίδραση ανθρώπων στον ψηφιακό χώρο – δεν μπορούμε να το αρνηθούμε στα παιδιά και στους νέους. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι παιδεία, όχι απαγορεύσεις».
«Τα παιδιά χρειάζονται ψηφιακή παιδεία, όχι απαγορεύσεις»
Αρτεμις Τσίτσικα: Kαθηγήτρια και εκπρόσωπος της UNESCO GHE/WHO Collaborating Centre, αναπληρώτρια καθηγήτρια Παιδιατρικής – Εφηβικής Ιατρικής του ΕΚΠΑ και επιστημονικά υπεύθυνη της Μονάδας Εφηβικής Υγείας (ΜΕΥ) στο Νοσοκομείο Παίδων «Π. & Α. Κυριακού»
Η Αρτεμις Τσίτσικα μιλάει στην «Εφ.Συν.» για ένα από τα πιο ανησυχητικά φαινόμενα της σύγχρονης εποχής: τον εθισμό παιδιών και εφήβων στο διαδίκτυο. Με την πολύχρονη εμπειρία της στην εφηβική υγεία και τη συνεργασία της με διεθνείς οργανισμούς, αναλύει τα σημάδια του εθισμού, τις ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις αλλά και τους τρόπους με τους οποίους η κοινωνία (γονείς, σχολεία και θεσμοί) μπορεί να ενισχύσει τα παιδιά, καλλιεργώντας υγιείς και ασφαλείς σχέσεις με τον ψηφιακό κόσμο.
● Ποια είναι τα συμπτώματα που παρουσιάζουν παιδιά που είναι εθισμένα στο διαδίκτυο;
Σταδιακά αυτή η δραστηριότητα «πρωταγωνιστεί» στη ζωή τους, με αποτέλεσμα να υπάρχουν επιπτώσεις στη σωματική και ψυχική υγεία τους. Παρατηρούνται παραμέληση της σωματικής και φυσικής δραστηριότητάς τους, υπερβαρότητα ή παχυσαρκία, αλλά και απομόνωση, έλλειψη κοινωνικοποίησης και επηρεασμός των σχέσεών τους, φιλικών ή ρομαντικών, φτάνοντας συχνά στο σημείο να περιορίζονται στις σχέσεις μέσω διαδικτύου, ακόμη και με ΑΙ, avatars.
● Εχετε παρατηρήσει παραβατικές συμπεριφορές;
Ναι, ακριβώς επειδή το περιεχόμενο του διαδικτύου είναι ανεξέλεγκτο, οι ανήλικοι εκτίθενται σε ερεθίσματα από μικρή ηλικία, όταν ακόμα δεν έχει ολοκληρωθεί αναπτυξιακά ο εγκέφαλός τους ώστε να έχουν απόλυτα κριτικό φίλτρο. Ετσι, ουσιαστικά η ακαταλληλότητα του περιεχομένου απενοχοποιεί αυτά τα ερεθίσματα, τα απελευθερώνει, δημιουργώντας μια κουλτούρα μέσω της οποίας το παιδί «συνηθίζει» τη βία ή π.χ. κάποια σεξουαλική παρεκτροπή κ.ά. Τα παιδιά μπορεί να εκτίθενται σε οτιδήποτε άρρωστο ή σκοτεινό μπορεί να παρουσιαστεί στο διαδίκτυο. Υπάρχουν διαδικτυακές συμπεριφορές υψηλού κινδύνου, όπως η αποπλάνηση, το να προσπαθεί δηλαδή κάποιος να πλησιάσει ένα παιδί με ψευδή στοιχεία και να το συναντήσει στον φυσικό κόσμο με άλλες συνέπειες ή ο διαδικτυακός τζόγος που παρουσιάζει αυξητικές τάσεις σε αυτές τις ηλικίες ή ακόμα και η πορνογραφία, το αποτύπωμα της οποίας έγινε ιδιαίτερα αισθητό μετά την πανδημία, όταν τα παιδιά παγιδεύτηκαν σε διαδικτυακό dating και sexting μην μπορώντας να φλερτάρουν στον φυσικό κόσμο.
● Πώς φτάνουν τα παιδιά σε εσάς για να ζητήσουν βοήθεια;
Μπορεί οι γονείς να έχουν φτάσει σε ένα αδιέξοδο και να φέρνουν τα παιδιά, μπορεί να έρθουν με άλλο αίτημα, όπως μέσω του σχολείου, επειδή είχαν μια μαθησιακή αποτυχία. Μπορεί να έρθουν τα ίδια μετά από μια κατάσταση που βίωσαν στο διαδίκτυο και χρειάζονται βοήθεια. Υπήρξαν παιδιά που μια αυθόρμητη στιγμή τους, που στον φυσικό κόσμο ξεπερνιέται με μια «συγγνώμη», στον πιο σκληρό κόσμο του διαδικτύου μένει για πάντα ή κοινοποιείται σε χιλιάδες χρήστες, μην αφήνοντας εύκολα περιθώριο «δεύτερης ευκαιρίας». Για τον λόγο αυτό φτάνουμε στο σημείο μαθητές να ζητούν να αλλάξουν σχολείο ή γειτονιά, επειδή, για παράδειγμα, ήταν θύματα διαρροής προσωπικών δεδομένων τους λόγω εκδικητικής συμπεριφοράς από άλλον ανήλικο.
● Υπήρξε κάποιο περιστατικό που σας θορύβησε περισσότερο από τα άλλα;
Πάρα πολλά. Υπήρξαν παιδιά Δημοτικού πολύ αντιδραστικά, που είχαν απαξιώσει τους γονείς τους και συμπεριφέρονταν πολύ επιθετικά στο σχολείο ή είχαν αυτοκαταστροφικές τάσεις, τις οποίες εξέφραζαν με ερωτήσεις στο ChatGPT. Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις που τα παιδιά έχουν μόνο διαδικτυακούς φίλους. Στο διαδίκτυο μπορούν να παγιδευτούν και παιδιά με ελλιπή κοινωνικότητα, αλλά συμβαίνει και το αντίθετο, δηλαδή κοινωνικοί μαθητές που απομονώθηκαν μέσω του διαδικτύου και εμφάνισαν κοινωνική δυσλειτουργία.
● Συμφωνείτε με την άποψη που θέλει να καταργείται η πρόσβαση ανηλίκων κάτω των 16 ετών σε social media;
Αυτό είναι ένα εργαλείο που μπορεί να βοηθήσει εάν εφαρμοστεί συνδυαστικά και με άλλες παρεμβάσεις. Είναι σημαντικό να υπάρξουν συζητήσεις και μια επιχειρηματολογία σε αυτές τις ηλικίες, γιατί σίγουρα οι έφηβοι μπορούν να παρακάμψουν την απαγόρευση, δίνοντας άλλη ηλικία ή στοιχεία γονέων. Μέσα από μια συνολική ψηφιακή παιδεία, όπως και θετική σχέση με το οικογενειακό περιβάλλον και το σχολείο, το οποίο παίζει σημαντικό ρόλο και ο ρόλος του δεν περιορίζεται στο να καλύπτει την εξεταστέα ύλη, τα παιδιά μπορούν να απολαμβάνουν τα θετικά της τεχνολογίας, αποφεύγοντας παγίδες και κινδύνους ή επικοινωνώντας τις δυσκολίες ώστε να αντιμετωπιστούν χωρίς βλαβερές –κατά το δυνατό– συνέπειες. Χρειάζεται εκπαίδευση σε δεξιότητες ζωής, έμφαση στη διαχείριση των συναισθημάτων, ενημέρωση για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τη χρήση του διαδικτύου, τη θυματοποίηση και τον ρόλο μας ως ενεργών πολιτών με στόχο την ενδυνάμωση θετικών συμπεριφορών.
Η διαμόρφωση της προσωπικότητας των παιδιών στηρίζεται σε καλλιέργεια και αξίες. Ασφαλώς και στο διαδίκτυο υπάρχουν πολύ θετικές επιρροές και απεριόριστες δυνατότητες ψυχαγωγίας, ενημέρωσης και πληροφόρησης. Για τον λόγο αυτό δεν πρέπει να δαιμονοποιείται, είναι μονόδρομος για τα παιδιά των νέων γενιών. Αυτό που χρειάζεται είναι να έχουν ψηφιακή παιδεία, να μπορούν να διαχειρίζονται τις παγίδες, να λένε τι τους συμβαίνει και να ξεχωρίζουν τα μηνύματα. Υπάρχει σίγουρα καλό influencing αλλά υπάρχουν influencers στα social media που απαξιώνουν την παιδεία, τους μακροπρόθεσμους στόχους και την κατάκτηση της γνώσης, δίνοντας έμφαση στο εύκολο κέρδος, στη βραχυπρόθεσμη αμοιβή και στην εμφάνιση. Δίνεται, δηλαδή, έμφαση σε πράγματα επιφανειακά, ενώ ταυτόχρονα βάλλονται οι αξίες. Αυτό είναι κάτι που χρειάζεται να μας απασχολήσει ως κοινωνία και να μας αφυπνίσει ώστε να εμπνεύσουμε και να αποτελέσουμε φωτεινούς πόλους για τους νέους μας, που διαμορφώνουν το μέλλον τους αλλά και το μέλλον του πλανήτη.
● Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν: Kim Son Hoang (Der Standard – Αυστρία), Manuel Ángel Méndez και M. Mcloughlin (El Confidencial – Ισπανία), Gian-Paolo Accardo (Voxeurop – Γαλλία), Desislava Koleva (Mediapool – Βουλγαρία).
