Η συναρπαστική ιστορία μιας ταινίας-ορόσημο

Πρόκειται για την πρώτη κινηματογραφική εμφάνιση της σπουδαίας Ελένης Ζαφειρίου, η οποία έγινε γνωστή από την ταινία ως η απόλυτη «μητέρα» του ελληνικού σινεμά. Το φιλμ είναι ασπρόμαυρo, σε σενάριο του σκηνοθέτη αλλά και της Ιντας Χριστινάκη (η οποία παίζει στην ταινία και είναι μια από τις λίγες περιπτώσεις που, στη δεκαετία το ’50, γυναικείο σενάριο σκηνοθετείται από άντρα με σεβασμό και όχι με «διορθωτικό» ανδρικό φίλτρο).

Θεωρείται δε η πρώτη νεορεαλιστική ελληνική παραγωγή, καθώς αποτυπώνει τη σκληρή μεταπολεμική καθημερινότητα μιας οικογένειας στις φτωχογειτονιές της Αθήνας (οι εικόνες των γειτονιών αυτών, καθώς και της Αθήνας του ’50 στην ταινία αποτελούν έως και σήμερα πραγματικό ντοκουμέντο). Δεν έχει τη λάμψη του στούντιο, ούτε την «ασφάλεια» της κωμωδίας της εποχής. Πατάει στο χώμα: φτώχεια, μετανάστευση, εργασιακή εκμετάλλευση, ταξικές αντιθέσεις.

Ο Γρηγορίου άφησε πολλά γραπτά για την εποχή και για τα γυρίσματα της ταινίας, τα οποία βοήθησαν στο έργο της αποκατάστασης. Από το βιβλίο του «Μνήμες», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Αιγόκερως, μαθαίνουμε πως η ταινία έγινε με πολύ λίγα χρήματα και δεν είχε την ανταπόκριση που περίμεναν, καθώς το κοινό προτιμούσε κωμωδίες και ταινίες με μουσική και όχι κοινωνικά δράματα. Παρά το χαμηλό budget παραγωγής, το επίπεδο τεχνικής επιμέλειας είναι εξαιρετικά υψηλό: το μοντάζ του Αιμίλιου Προβελέγγιου κρατά ρυθμό παρατήρησης, χωρίς μελοδραματικά ξεσπάσματα, τα πλάνα μέσα από την αριστοτεχνική διεύθυνση φωτογραφίας του Ελληνοούγγρου Ζόζεφ Χεπ είναι μοναδικά, οι ερμηνείες είναι χαμηλών τόνων, μακριά από τη θεατρικότητα του ’40, ενώ η ταινία είναι έντονα επηρεασμένη από τον ιταλικό νεορεαλισμό. Οσο για τα γυρίσματα, αυτά σημαδεύτηκαν από τον θάνατο κατά τη διάρκεια της ταινίας του νεαρού ηθοποιού Στράτου Φλώρου, ο οποίος έπαιζε τον μεσαίο αδελφό.

Η περιπέτεια της αποκατάστασης

Συνομιλήσαμε με την κ. Ηλέκτρα Βενάκη, συντονίστρια του Εργαστηρίου Ψηφιακής Αποκατάστασης Ταινιών της Ταινιοθήκης της Ελλάδος, καθώς είναι πραγματικά υπέροχο το πώς μελέτησαν την ταινία και την αποκατέστησαν και αποδεικνύει γιατί η προβολή αυτής της ταινίας είναι κορυφαίας σημασίας για την Ταινιοθήκη και το Φεστιβάλ της: «Τα αρνητικά της ταινίας, ήχου και εικόνας, φυλάσσονται στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος, όπως και πέντε κόπιες» μας λέει.

«Οι δύο πρώτες κόπιες, που θεωρούμε ότι έγιναν μεταξύ του ’50 και του ’60, είναι αυτές που έφυγαν στο εξωτερικό: μία με γαλλικούς και μία με αγγλικούς υπότιτλους. Αυτές είναι και οι δύο πρώτες που έχουμε. Φυσικά υπήρχαν και οι ελληνικές πιο πριν, αλλά δεν γνωρίζουμε πού βρίσκονται ή αν υπάρχουν ακόμα. Στη γαλλική κόπια λείπει μια πολύ μικρή σκηνή (τρία, τέσσερα πλάνα), ενώ στην αγγλική λείπει ένα μεγαλύτερο κομμάτι. Επιπρόσθετα, το αρνητικό ήταν σε λάθος σειρά: η μπομπίνα ένα δεν αντιστοιχούσε στην αρχή του φιλμ και πάει λέγοντας. Υπάρχει μία κόπια, του 1996 (αυτή που παίζεται από την Ταινιοθήκη εδώ και χρόνια), η οποία ήταν στη σωστή σειρά και έτσι μπορέσαμε κι εμείς και φτιάξαμε το αρνητικό στη σωστή του σειρά. Το ότι οι άλλες κόπιες δεν ήταν στη σωστή σειρά εξηγεί κάπως τα κοψίματα στην αγγλική και τη γαλλική.

»Ομως η γαλλική κόπια είχε ένα ενδιαφέρον, καθώς είχε δύο πλάνα στο τέλος τα οποία δεν υπάρχουν ούτε στο αρνητικό ούτε πουθενά αλλού παρά μόνον εκεί. Αυτό θεωρήσαμε ότι συνέβη για τον εξής λόγο: επειδή είχαν ζητήσει από τον Γρηγορίου (όλα αυτά τα γράφει στο βιβλίο του “Μνήμες”) να στείλει μία κόπια στη Μόσχα, τότε η λογοκρισία επέβαλε να έχει αισιόδοξο τέλος η ταινία για να παιχτεί στη Σοβιετική Ενωση. Ο παραγωγός είχε συμφωνήσει με αυτό και έτσι ο Γρηγορίου αναγκάστηκε και τράβηξε κάποια νέα πλάνα για να μπορεί να προβληθεί εκεί.

»Παρ’ όλα αυτά, η συμφωνία με τη Σοβιετική Ενωση δεν πέτυχε τελικά, κι έτσι όπως λέει ο ίδιος ο Γρηγορίου “με μεγάλη χαρά” κατέστρεψε αυτά τα επιπλέον πλάνα στο αρνητικό. Ισως έτσι καταστράφηκαν και τα ελάχιστα πλάνα της ταινίας που λείπουν από τη γαλλική κόπια. Εμείς εντάξαμε τα χαμένα πλάνα στην ανασύνθεση του έργου από το θετικό στο αρνητικό (ευτυχώς δεν είχε λόγια, οπότε δεν είχαμε θέμα με τους υπότιτλους) και σήμερα θα δούμε ολόκληρη την ταινία, με όλες τις σκηνές. Ενα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι πως στα μισά των γυρισμάτων, ο Στράτος Φλώρος που παίζει τον μικρό γιο πέθανε. Πέθανε στην πραγματικότητα. Οπότε οι υπόλοιπες σκηνές γυρίστηκαν με κάποιον άλλο ηθοποιό που του έμοιαζε και στις περισσότερες είναι πλάτη στην κάμερα. Οσο για τη φωνή που “ντύνει” αυτόν τον άλλο ηθοποιό είναι του Γιώργου Φούντα, που τότε ήταν πολύ νέος καθώς μόλις είχε βγει από τη δραματική σχολή».

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: Η προβολή θα γίνει σήμερα, Πέμπτη 4/12, και στις δύο αίθουσες της Ταινιοθήκης (19.00 & 19.15) και η είσοδος είναι ελεύθερη. Η ταινία θα είναι διαθέσιμη και διαδικτυακά στο online.tainiothiki.gr για 3 μέρες σε όλη την Ευρώπη, από 4/12 μετά τη φυσική προβολή έως και 7/12 στις 21.00. Θα προβάλλεται με αγγλικούς και γαλλικούς υπότιτλους. 
«Πικρό ψωμί», σε σκηνοθεσία, σενάριο Γρηγόρη Γρηγορίου. Βοηθός σκηνοθέτη: Ντίνος Κατσουρίδης. Συνσεναριογράφος: Ιντα Χριστινάκη. Παίζουν: Ελένη Ζαφειρίου, Ιντα Χριστινάκη, Μιχάλης Νικολόπουλος, Αλκης Παπάς, Στράτος Φλώρος, Νίκος Παντελίδης, Αλέκος Κουρής, Δήμος Σταρένιος, Γιώργος Νέζος, Παντελής Ζερβός