Η Μπελέμ, η πόλη όπου πραγματοποιήθηκε η 30ή Σύνοδος των Η.Ε. για την αντιμετώπιση της Κλιματικής Αλλαγής (30COP), βρίσκεται στις εκβολές του ποτάμιου συστήματος του Αμαζονίου, συγκεκριμένα στις όχθες του ποταμού Παρά. Καθώς προσπαθώ να αξιολογήσω τα αποτελέσματα της συνόδου, μου έρχεται στον νου το σημείο του Αμαζονίου όπου συναντώνται δύο ποταμοί μέσα σε μία κοίτη: ο Ρίο Νέγκρο και ο Ρίο Σαλιμόας. Το νερά του πρώτου έχουν έντονα σκούρο χρώμα και του δεύτερου είναι σχεδόν διαυγή. Για πολλά χιλιόμετρα ο νέος ποταμός που δημιουργείται, ο Αμαζόνιος, διατηρεί αυτή τη διχρωμία, την παράλληλη πορεία. Κάποτε ολοκληρώνεται η ανάμιξη και ο ποταμός αποκτά ενιαίο χρώμα, δηλαδή συντελείται το «πάντρεμα των νερών» όπως το αποκαλούν οι αυτόχθονες. Είχα την τύχη να επισκεφτώ αυτό το σημείο πριν από 37 χρόνια και οι εικόνες έχουν χαραχθεί στη μνήμη μου.
Eίναι προφανής η αλληγορία. Θα συνεχιστεί η παράλληλη πορεία των δύο ομάδων κρατών: εκείνων που έχουν συμφέρον να διαιωνιστεί η χρήση ορυκτών καυσίμων και εκείνων που επιδιώκουν τη μείωση της χρήσης τους μέχρι την πλήρη απαγόρευσή τους ή θα υπάρξει σύνθεση και κοινή πορεία; Τα αποτελέσματα της 30ής Συνόδου αφήνουν λίγα περιθώρια αισιοδοξίας.
Aς ξεκινήσουμε ωστόσο με μερικά καλά νέα. Πρώτα από την περιοχή του ίδιου του Αμαζονίου. Στα τρία χρόνια της διακυβέρνησης Λούλα η αποψίλωση των δασών έχει μειωθεί κατά 50% με συνέπεια οι εκπομπές άνθρακα στη Βραζιλία να έχουν πέσει κατά 16,7%, η μεγαλύτερη μείωση που επιτεύχθηκε μεταξύ των 20 μεγαλύτερων οικονομιών του πλανήτη. Επίσης όταν υπογράφτηκε η Συνθήκη των Παρισίων το 2015, ο κόσμος πορευόταν προς μια υπερθέρμανση του πλανήτη κατά 4 βαθμούς Κελσίου. Σήμερα η θέρμανση έχει μειωθεί στους 2,6 βαθμούς, ακόμη υψηλή και πάνω από τον στόχο των 1,5 βαθμών, αλλά χαμηλότερη. Για να εκτιμηθεί η σημασία αυτής της μείωσης θα πρέπει να ανατρέξουμε στη σθεναρή αντίσταση χωρών που παράγουν ή έχουν μεγάλη εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα. Χρειάστηκαν 28 χρόνια συνόδων (COPs) μέχρι εκείνη του Ντουμπάι το 2023 για να ανακηρυχθεί ως κοινός στόχος η κατάργηση στο μέλλον των ορυκτών καυσίμων.
To μεγαλύτερο εμπόδιο στην πραγματοποίηση ουσιαστικής προόδου στη Σύνοδο της Μπελέμ υπήρξαν οι ΗΠΑ, μια χώρα που όχι μόνο έχει αποχωρήσει από τη Συνθήκη των Παρισίων και βέβαια δεν συμμετείχε στη Σύνοδο της Μπελέμ, αλλά με 4% του παγκόσμιου πληθυσμού παράγει το 20% των αερίων του θερμοκηπίου. Σε αντίθεση με την προεδρία Μπάιντεν, κατά την οποία δαπανήθηκαν δισεκατομμύρια δολάρια σε μέτρα κατά της κλιματικής αλλαγής, ο νέος πρόεδρος υπέγραψε νόμο τον περασμένο Ιούλιο με τον οποίο κατάργησε τα κίνητρα για τη χρήση ηλιακής και αιολικής ενέργειας και για τη μείωση των εκπομπών μεθανίου στην ατμόσφαιρα και αύξησε τις επιδοτήσεις για τη χρήση άνθρακα. Ασφαλώς και δεν πρέπει να παραγνωρίζεται το γεγονός ότι στον σκληρό πυρήνα της αντίδρασης βρίσκονται η Ρωσία, χώρα οικονομικά εξαρτώμενη από τα ορυκτά της καύσιμα, καθώς και η Σαουδική Αραβία και οι άλλες μοναρχίες του Κόλπου.
Ποια ήταν τελικά τα αποτελέσματα της 30ής COP; Η ανακοίνωση που έγινε τις πρώτες πρωινές ώρες του Σαββάτου της 22ης Νοεμβρίου έσωσε λίγα προσχήματα. Οι αναπτυσσόμενες χώρες θα λάβουν μέχρι το 2035 τριπλάσια οικονομική βοήθεια για να μειώσουν την εξάρτησή τους από τα ορυκτά καύσιμα. Επίσης υπήρξε προαιρετική συμφωνία να ξεκινήσουν διαπραγματεύσεις για τη σταδιακή μείωση της χρήσης των ορυκτών καυσίμων, αλλά κανένα δεσμευτικό χρονοδιάγραμμα για την κατάργησή τους .Αντίθετα, αναφέρεται πλέον ως αποδεκτή η χρήση των καυσίμων (πετρέλαιο, φυσικό αέριο και άνθρακας) που έχουν υποστεί τεχνικές περιορισμού των εκπομπών τους μέσω «Δέσμευσης, Αξιοποίησης και Αποθήκευσης Διοξειδίου του Ανθρακα» (Carbon Capture, Utilization and Storage ή CCUS). Δηλαδή πέρασε μια διπλωματική υπεκφυγή για να ικανοποιηθούν οι χώρες που παράγουν ορυκτά καύσιμα.
Επιπλέον υπήρξαν αναφορές στην ανάγκη απαγόρευσης της αποψίλωσης των δασών και στον σεβασμό των δικαιωμάτων των αυτοχθόνων λαών. Ο στόχος είναι η μηδενική αποψίλωση έως το 2030 (θέση που υποστήριξαν η Βραζιλία και οι χώρες της λεκάνης του Αμαζονίου) και η λειτουργία μηχανισμού εποπτείας από τα Η.Ε. μέσω δορυφόρων. Πάντως και οι δύο αυτές αποφάσεις αναφέρονται σε κείμενα μη γενικής δεσμευτικότητας και όχι στο Κοινό Ανακοινωθέν. Ας επιστρέψουμε στον Αμαζόνιο. Τα αποτελέσματα της 30ής COP δεν δικαιολογούν αισιοδοξία «παντρέματος των νερών» ή αλλιώς κοινής πορείας για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Το αντίθετο, υπενθυμίζουν ότι το 2023 τα ποταμίσια δελφίνια που γιόρταζαν με τις βουτιές τους την ανάμιξη των νερών των δύο ποταμών και τη δημιουργία του ενιαίου Αμαζόνιου δεν επιβίωσαν από την άνοδο της θερμοκρασίας των νερών στους 41 βαθμούς Κελσίου!
*Fellow Πανεπιστήμιο Dalhousie, Καναδά, πρώην πρύτανης Παντείου Πανεπιστημίου
