Οταν η πρωθυπουργός της Γιουγκοσλαβίας μίλαγε για τα γυναικεία δεσμά

Με αφορμή τον Νοέμβριο που είναι ο μήνας των γενεθλίων της και τη συμπλήρωση 15 χρόνων από τον θάνατό της, θυμηθήκαμε την πρώτη γυναίκα πρωθυπουργό της Γιουγκοσλαβίας –και τη μοναδική που κατείχε ποτέ το αξίωμα–, Μίλκα Πλάνιντς. Ενα απόσπασμα της συνέντευξης είχε δημοσιευτεί στο γυναικείο περιοδικό «Πάνθεον» (αρ. τεύχους 790) και ολοκληρωμένη δημοσιεύεται σήμερα στην Εφημερίδα των Συντακτών.

Τη συνάντησα το 1983. Ηταν καλεσμένη από τον πρωθυπουργό Ανδρέα Παπανδρέου, σε μια τριήμερη επίσκεψη. Δεν ήταν εύκολο να γίνει η συνέντευξη και να βρεθεί ο απαραίτητος χρόνος, διότι το πρόγραμμά της ήταν υπερβολικά φορτωμένο, με συνομιλίες με πολιτικούς, επισκέψεις σε πρεσβείες και αρχαιολογικούς χώρους, ξεναγήσεις. Περίμενα αρκετή ώρα στο σαλόνι του ξενοδοχείου «Μεγάλη Βρετανία», όπου έμενε. Γύρω στις 4 το απόγευμα βγήκε από το δωμάτιό της για να ζητήσει τη μεταφράστρια, Καλίνα Καρατζόβα, που εργαζόταν στον ραδιοφωνικό σταθμό του Βελιγραδίου.

Της πρότεινα μια σύντομη συνέντευξη με τη βοήθεια της μεταφράστριάς της. «Εχω αποφασίσει να μη μιλήσω σε δημοσιογράφους», απάντησε. Κι εγώ, επιμένοντας: «Ετοιμάζω ένα βιβλίο με τίτλο: “Γυναίκες που διακρίθηκαν”. Συνάντησα και κουβέντιασα με 30 προσωπικότητες από διάφορες χώρες. Θέλω να συμπεριλάβω κι εσάς στο βιβλίο». «Εγώ! Μεγάλη γυναικεία προσωπικότητα!» είπε γελώντας. «Είμαι μια απλή και σεμνή γυναίκα του λαού, ύψους 1.50 μέτρου. Δεν θεωρώ τον εαυτό μου διάσημη προσωπικότητα». Η αγωνιστικότητα και η δυναμικότητά της ήταν αποτυπωμένη στην έκφρασή της. Ηταν καλόκαρδη, χαμογελαστή και πολύ απλή. Σε γοήτευε η πραότητα και η εξυπνάδα της.

● Μα εσείς κ. Πλάνιντς, κυβερνάτε 20.000.000 ανθρώπους. Είστε η πρώτη γυναίκα πρωθυπουργός στη χώρα σας. Αυτό πόση σημασία έχει για εσάς;

Νιώθω πολύ δεμένη με τον λαό μου. Αγωνίστηκα στο Εθνικό Απελευθερωτικό Κίνημα και αγαπώ τη χώρα μου όπως την οικογένειά μου. Δεν είναι βέβαια απλό και εύκολο να κυβερνάς ένα κράτος, όμως όταν δουλεύεις σωστά, συντροφικά, συναδελφικά και συλλογικά, τα αποτελέσματα είναι καλύτερα.

● Νομίζετε πως η οικογένεια αποτελεί εμπόδιο στην επαγγελματική εξέλιξη και στην καριέρα μιας γυναίκας;

Οταν έχει προγραμματισμένο ωράριο, βοήθεια από τον σύζυγο, αφού είναι ισότιμα μέλη, κι όταν φυσικά διαθέτει κέφι για ό,τι κάνει, θα τα καταφέρει. Εγώ δεν έχω οικογενειακές υποχρεώσεις. Τα δυο μου παιδιά (έχω ένα αγόρι κι ένα κορίτσι) μεγάλωσαν. Από τον γιο μου έγινα και γιαγιά. Οι ασχολίες, οι υπευθυνότητες δεν μου επιτρέπουν να τους βλέπω αρκετά. Αναγκάζομαι να μένω στο Βελιγράδι για τα πολιτικά μου καθήκοντα. Το σπίτι μου όμως είναι στο Ζάγκρεμπ. Εκεί πηγαίνω τα Σαββατοκύριακα.

● Ποια είναι η θέση της γυναίκας στην πατρίδα σας;

Εχουμε αρκετά προοδευτική νομοθεσία για τη γυναίκα. Πέτυχε νομικά την ισοτιμία της. Συμμετέχει σ’ όλους τους τομείς. Αυτό τη βοηθάει να προωθεί τα προβλήματά της. Σημαντική είναι η προσφορά των γυναικών στο «Αντιφασιστικό Μέτωπο». Είναι μια οργάνωση που δεν κάνει αγώνες μόνο για τη γυναικεία απελευθέρωση, αλλά και παρακινεί τις γυναίκες να βοηθήσουν στην ανάπτυξη της σοσιαλιστικής συνείδησης. [Υπάρχουν κι άλλες οργανώσεις –συμπληρώνει η μεταφράστριά της Καλίνα Καρατζόβα, όπως αυτές που μάχονται ενάντια στον αναλφαβητισμό, στην οπισθοδρόμηση, στις προλήψεις και στις προκαταλήψεις]. Το «Αντιφασιστικό Μέτωπο» βοηθάει τις γυναίκες να αναπτύξουν πολιτική και κοινωνική συνείδηση. Ενδιαφέρεται για τις εργαζόμενες γυναίκες, τις μητέρες, συνεργάζεται με τα εργατικά συνδικάτα, με ιατρικούς πυρήνες (νοσοκομεία, γιατρούς, Ερυθρό Σταυρό). Βοηθάει ακόμα τις γυναίκες που σπουδάζουν αν έχουν κάποιο σοβαρό πρόβλημα.

Αλλες οργανώσεις είναι οι «Φίλοι των παιδιών και νεότητα», «Τα παιδιά μας», «Οικογένεια», «Γυναικείες Υποθέσεις» κ.ά.

Δείχνουμε μεγάλη προσοχή και φροντίδα για την υγεία της μητέρας και των παιδιών της. Δημιουργήσαμε ιδρύματα όπου δωρεάν παρέχουμε ιατρική περίθαλψη ή οικονομική βοήθεια σε οικογένειες που έχουν ανάγκη. Το Συμβούλιο για τις Κοινωνικές Δραστηριότητες των γυναικών της Γιουγκοσλαβίας συνεργάζεται με πάνω από 100 οργανώσεις. Προσκαλούμε επιτροπές, σωματεία, συλλόγους από άλλες χώρες για να αποκτήσουμε στενότερες σχέσεις και δεσμούς.

Συνεργαζόμαστε επίσης με το Παγκόσμιο Κίνημα Ειρήνης. Υπογράψαμε να απαγορευτούν τα ατομικά όπλα και κάθε μορφή πολέμου. Διαδηλώνουμε σε πορείες, εκφράζοντας διαμαρτυρία για τις χώρες που είναι σε εμπόλεμη κατάσταση.

Ενας από τους σημαντικότερους στόχους που έχουμε στους αγώνες μας είναι να βελτιωθεί η οικονομική θέση των εργαζόμενων γυναικών. Να συμμετέχουν στη βιομηχανική παραγωγή και να δημιουργήσουμε συνθήκες με καλύτερους όρους εργασίας. Κάθε προοδευτική αλλαγή στον κόσμο των γυναικών μας γεμίζει με ελπίδα και αισιοδοξία για να συνεχίσουμε τον αγώνα μας.

● Κυρία Πλάνιντς, στην πολιτική έχετε γυναίκες;

Είναι αναγκαίο να εργάζονται γυναίκες στη δημόσια διοίκηση και στην κυβέρνηση. Στη χώρα μας δεν υπάρχει διαχωρισμός των ικανοτήτων και διακρίσεις λόγω φύλου. Γι’ αυτό έχουμε γυναίκες υπουργούς σε πολλές υπεύθυνες κρατικές θέσεις και τα καταφέρνουν άριστα.

● Ποια είναι τα πραγματικά εμπόδια για τη γυναικεία απελευθέρωση;

Τα δεσμά της γυναίκας είναι δύο: Η εξουσία που πηγάζει από την πατριαρχία αλλά και η αστική εξουσία που την απομυζά. Και οι δύο την καταδυναστεύουν. Σε μερικές χώρες ζητάνε κατάργηση, νομοθετικές διακρίσεις, αλλαγή νόμων για ίση μεταχείριση. Το πρωταρχικό, όλων, όμως είναι η αλλαγή της νοοτροπίας και της διαπαιδαγώγησης. Δεν είναι αρκετά μόνο τα οικογενειακά επιδόματα, η κοινωνική ασφάλιση αλλά πρέπει να δυναμώσουν οι γυναίκες τους αγώνες τους στα συνδικάτα και στα σωματεία.

● Εσείς ηγείστε, ως κομμουνίστρια, σε μια χώρα με πολλές αντιθέσεις. Πώς πρέπει να αναπτύσσεται σωστά ένα κράτος;

Ενα κράτος αναπτύσσεται όταν αποκτά λαϊκό χαρακτήρα. Δεν είναι δυνατόν να μπορούν να συμφιλιώνονται τα οικονομικά συμφέροντα των ολιγαρχών με εκείνα της εργατικής τάξης. Πάντοτε έχουμε ως θέμα στην ημερήσια διάταξη, το πώς θα ανακαλύψουμε τρόπους, πώς θα βάλουμε τα θεμέλια μιας παραγωγικής κοινωνίας. Αυτό δεν μπορούμε φυσικά να το μαντέψουμε αλλά όταν θέλουμε να πετύχουμε τον σοσιαλιστικό μετασχηματισμό, μας εμπνέουν οι αγώνες, οι εμπειρίες, τα παραδείγματα μεγάλων ηγετών που προσπάθησαν να αναστηλώσουν τις χώρες τους σε στέρεες βάσεις. Πώς μπορείς να μην εμπνευστείς από τον Φιντέλ Κάστρο και τον Τσε Γκεβάρα;

Η κ. Πλάνιντς, μία ώρα πριν φύγει είχε επισκεφτεί την Ακρόπολη κι εγώ τη συνόδευσα, συνεχίζοντας να συνομιλώ μαζί της. Καθώς βαδίζαμε, χωρίς βιασύνη, αργά, στο πλακόστρωτο προς τον Παρθενώνα, τη ρώτησα τις εντυπώσεις της. Ηταν βυθισμένη περισσότερο στη σιωπή της. Οταν την ξαναρώτησα για τα συναισθήματα που νιώθει, μου απάντησε: «Είναι πολύπλευρη η συγκίνηση που προκαλεί ψυχικά και πνευματικά αυτός ο ιερός χώρος. Χρειάζεται δέος και προσοχή για να καταλάβει κανείς την αξία και τη φυσιογνωμία αυτής της τέχνης. Αυτοί είναι θησαυροί μέσα από τις αρχαιότητες μιας χώρας. Οταν συναντά κανείς έναν καινούργιο ναό, σύγχρονο, αυτό ίσως να ενδιαφέρει τους αρχιτέκτονες. Οταν βλέπει τα ερείπια ενός ναού, που ενδιαφέρει κυρίως τους αρχαιολόγους, δίνει άλλα μηνύματα, εκείνα της τέχνης. Γι’ αυτό όταν ανακαλύπτεις το αρχαίο, όπως αυτή τη στιγμή πάνω στον ιερό βράχο, βλέπεις την Ελλάδα πέρα από το παρόν της».

Εχω συνοδεύσει κι άλλες προσωπικότητες σε αρχαιολογικούς χώρους. Ελάχιστοι ήταν αυτοί που μπόρεσαν να καταλάβουν, να νιώσουν την αξία της ιστορίας μας.

Στη διαδρομή μας για το αεροδρόμιο, ο υπουργός Εξωτερικών της Γιουγκοσλαβίας κ. Μωϋσώφ που τη συνόδευε, με πληροφόρησε ότι η πρωθυπουργός είχε αξιόλογες στρατιωτικές επιδόσεις: Πήρε μέρος στο Εθνικό Απελευθερωτικό Κίνημα μετά την έκρηξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και συμμετείχε στον Εθνικό Απελευθερωτικό Στρατό της Γιουγκοσλαβίας από το 1943-1945. Είχε το βαθμό του λοχαγού. Αργότερα, μετά την απελευθέρωση της χώρας πήρε θέσεις στο Ζάγκρεμπ, απ’ όπου αποφοίτησε από την Ανώτατη Σχολή Διοίκησης. Εγινε πρόεδρος της Επιτροπής του Λαού, διευθύντρια της Γραμματείας Παιδείας και Πολιτισμού και γραμματέας των Σχολείων και Παιδείας του Εκτελεστικού Συμβουλίου της Κροατίας. Επίσης, πρόεδρος του Εκτελεστικού Συμβουλίου της Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Κροατίας.

Από τον Μάιο του 1982 ήταν πρόεδρος του Ομοσπονδιακού Εκτελεστικού Συμβουλίου. Τιμήθηκε με πολιτικά παράσημα.

Οταν την αποχαιρέτησα, μου είπε με το άγρυπνο βλέμμα και την ευγένειά της: «Πρέπει να διαφυλάξουμε την αξιοπρέπεια, την ομορφιά της ζωής, ελπίζοντας σ’ έναν δικαιότερο κόσμο».

Η Μίλκα Πλάνιντς δεν ήταν απλώς μια γυναίκα πρωθυπουργός. Ηταν η αγωνίστρια, η παλιά αντάρτισσα, η λοχαγίνα του απελευθερωτικού αγώνα, η καρδιά του λαού της Γιουγκοσλαβίας που αγαπούσε όσο τίποτε άλλο. Η γνωριμία μου μαζί της ήταν μια πολύτιμη εμπειρία.