Η φιλοσοφία των Χριστουγέννων

Οταν μεγάλωνα στη δεκαετία του ’60, τα Χριστούγεννα πηγαίναμε στην εκκλησία στις 5 το πρωί. Κατά τις 9 που γυρίζαμε, τρώγαμε μια βραστή σούπα αρνιού –είχαμε νηστέψει για μεγάλο διάστημα– και συζητούσαμε για τον χρόνο που πέρασε. Οταν ήρθα στο Λονδίνο, το 1974, κατάλαβα σύντομα ότι τα Χριστούγεννα και η boxing day ήταν διαφορετικές: γιορτές κατανάλωσης, μέθης και ατέλειωτων ωρών μπροστά στη «χριστουγεννιάτικη» τηλεόραση. Αργότερα μοιάσαμε κι εμείς: η ανταλλαγή δώρων πήγε από την Πρωτοχρονιά στα Χριστούγεννα, το πνευματικό ξύπνημα έγινε υλιστική μαλθακότητα, ο γιορταστικός εκκλησιασμός υπερκατανάλωση, με τηλεοπτικές σειρές και τηλεπαιχνίδια να αντικαθιστούν τη λειτουργία.

Για να δούμε τι παραμένει από τα Χριστούγεννα, πρέπει να γυρίσουμε στη φιλοσοφία που ανακαλύπτει τη σημασία της γιορτής στη συνταξιοδοτημένη θεολογία και στις παλιές οικογενειακές παραδόσεις.

1. Το πρωινό ξύπνημα, ξάφνιασμα και βάσανο αρχικά, μας έδινε μια σπάνια ευκαιρία να δούμε την ανατολή, να χαρούμε την αυγή, να αισθανθούμε σωματικά τι σημαίνει να αρχίζει μια νέα μέρα. Η μεγάλη φιλόσοφος Χάνα Αρεντ θεμελιώνει την «ανθρώπινη κατάσταση» σε ένα απόσπασμα από τον Αυγουστίνο: ο άνθρωπος δημιουργήθηκε για να υπάρχει η αρχή, πλάστηκε για να αρχίζει το καινούργιο. Το ξεκίνημα είναι η μεγαλύτερη ανθρώπινη ιδιότητα –ταυτόσημη με την ελευθερία. Υπάρχει πάντα η πιθανότητα ότι κάποιος, κάπου, κάποτε, μπορεί να πει, να κάνει ή να προσπαθήσει κάτι που φτιάχνει κάτι νέο. Αυτό είναι «το θαύμα που σώζει τον κόσμο».

Η πιο ένδοξη και περιεκτική έκφραση αυτής της δυνατότητας, λέει η Αρεντ, είναι τα «χαρμόσυνα νέα» του Ευαγγελίου: «ένα παιδί γεννήθηκε ανάμεσα μας». Αλλά η γέννηση δεν είναι απλά η διαδικασία του τοκετού. Είναι η άφιξη του νεογέννητου στον ιστό των ανθρώπινων σχέσεων: στην αγάπη, στη μέριμνα, στη φιλία, στη συνεργασία με τους άλλους, στην ευθύνη ή στην εξουσία, στην επιβολή ή στην υποταγή που συντελούν τον ανθρώπινο κόσμο. Κάθε νεογέννητο μπαίνει σ’ αυτό το δίκτυο σχέσεων και ταυτόχρονα τις αλλάζει. Η ανθρώπινη δράση, η μοναδική θαυματουργή ικανότητα του ανθρώπου, αναπαράγει το θαύμα της γέννησης. Γι’ αυτό όλοι οι άνθρωποι είναι ανεπανάληπτοι, ο καθένας ένας κόσμος μοναδικός.

2. Τα Χριστούγεννα έχουμε μια διπλή γέννηση, θεϊκή και κοσμική. Μια συνηθισμένη ιστορία –η γέννηση ενός παιδιού– γίνεται ιερή, καθώς το νεογέννητο μεταμορφώνεται σε θεϊκό ον που προτιμά τη σχέση με τον υπερβατικό πατέρα παρά με τους γήινους γονείς. Ωστόσο, η γέννηση αποτελεί και μια προειδοποίηση. Γνωρίζουμε ότι η ζωή του παιδιού θα αποτιμηθεί αναδρομικά από τον θάνατό του: γεννήθηκε για να πεθάνει. Τα Χριστούγεννα βάζουν τη γέννηση απέναντι στον θάνατο. Γιατί η γέννηση δημιουργεί την ανθρώπινη ικανότητα για αθανασία, κάτι διαφορετικό από τη χριστιανική αιωνιότητα. Το αιώνιο ανήκει στον (μετά τον) θάνατο. Η αθανασία προέρχεται από τη δράση των ανθρώπων που θέλουν να αφήσουν το στίγμα τους στον κόσμο. Υπερβαίνει την ατομική ζωή, επειδή επιβιώνει στις αναμνήσεις και στις ιστορίες των άλλων. Οπως η γέννηση φέρνει στον κόσμο ένα ξεχωριστό, νέο, διαφορετικό πρόσωπο, έτσι και η δράση δημιουργεί απρόβλεπτους νέους συνδυασμούς και μορφές στον κόσμο. Για να υπάρξει κάτι αληθινό, συναρπαστικό, πραγματικά καινούργιο, πρέπει να να γεννηθεί κάτι ή κάποιος. Η γέννηση και η δράση είναι οι κεντρικές κατηγορίες της πολιτικής σκέψης. Η δράση μας βάζει στον κόσμο σαν μια δεύτερη γέννηση.

3. Η κληρονομιά του χριστιανισμού ενσωμάτωσε τον απόλυτο Αλλο, αυτό που η πίστη ονομάζει Θεό, στον εαυτό και στον κοινωνικό ιστό. Αυτή είναι η κοσμική σημασία της «κένωσης» του θείου: ο λόγος σάρκα εγένετο, ο Θεός γινόμενος σάρκα άδειασε τον εαυτό του. Οταν ο Θεός έγινε σάρκα, ο τόπος της υπερβατικότητας, το σημείο του απόλυτου άλλου άδειασε και άφησε ένα κενό, μια απουσία που σηματοδοτεί κάθε πτυχή της ζωής. Το υπερβατικό ενσωματώθηκε, έγινε το τριπλό όριο της ύπαρξης: όριο της δράσης (θάνατος), όριο του άλλου ανθρώπου (ανάδυση της ηθικής πρώτα, της πολιτικής μετά), όριο της συνείδησης (η μαύρη τρύπα του ασυνείδητου). Ο εαυτός και η κοινωνία βασίζονται σε μια συστατική διαίρεση, μια μη σύμπτωση του εαυτού με τον εαυτό του. Ο Θεός μπήκε στην ιστορία· αποχωρώντας έγινε το απόλυτο άλλο μέσα μου.

4. Η ζωή ανοίγεται στο μέλλον. Τα σχέδια, τα όνειρα, οι πολιτικές εντάξεις φτιάχνουν το νήμα του μέλλοντος. Αλλά μπορεί να ανατραπούν, να διαλυθούν, μπορεί η ζωή μου να τελειώσει πριν ολοκληρωθούν τα σχέδιά μου. Η ζωή και τα έργα μου είναι περατά, η προσωρινότητα αναπόσπαστο μέρος της ύπαρξης. Η περατότητα σημαίνει δύο πράγματα: να ζεις μαζί, να εξαρτάσαι από τους άλλους και, δεύτερο, να ζεις με τη μνήμη του θανάτου. Είμαι περατός γιατί τα σχέδια μου και εγώ ο ίδιος εξαρτώνται από τους άλλους και, δεύτερο, γιατί ο θάνατός μου βρίσκεται μέσα μου με τις δύο έννοιες της εμμένειας: έχει φωλιάσει μέσα μου από τη στιγμή της γέννας (immanent) και μπορεί να έρθει κάθε στιγμή (imminent). Δεν υπάρχει μετά, δεν υπάρχει κάτι άλλο, όλα γίνονται ή δεν γίνονται εδώ και τώρα. Η ζωή δεν είναι παρά μια συνεχής πορεία προς τον θάνατο, λέει ο Μάρτιν Χάιντεγκερ. Ο θάνατός μου είναι το μόνο που μου ανήκει αποκλειστικά, δεν θα το μοιραστώ με κανέναν, με κάνει μοναδικό και ανεπανάληπτο. Αλλά όπως έλεγε ο Σίγκμουντ Φρόιντ, κανείς δεν πιστεύει ότι θα πεθάνει. Στο ασυνείδητο, υπάρχει μια μαύρη τρύπα. Εκεί μπαίνει η μόνη σίγουρη γνώση που έχουμε.

Η αίσθηση της περατότητας και της ευθραυστότητας αποτελούν το θεμέλιο μιας κοσμικής πίστης, που, αντίθετα από τη θρησκευτική, αναγνωρίζει στη θνητότητα τη μεγαλύτερη ανθρώπινη δυνατότητα. Η πίστη αυτή αφιερώνεται σε μια ζωή που θα τελειώσει και αφοσιώνεται σε σχέδια που μπορεί και να αποτύχουν. Τα επίγεια δεν είναι «μάταια», όπως λένε οι θεολόγοι, είναι τα μόνα που μπορούν να κάνουν τον άνθρωπο αθάνατο. Μόνο αν αναγνωρίσω την περατότητά μου, μόνο όταν θυμάμαι το «πέτυχε όσα μπορείς σήμερα, γιατί αύριο μπορεί να μην είσαι εδώ», τα σχέδιά μου θα επιβιώσουν στις δράσεις μου και στη μνήμη των άλλων. Θα γίνουν σημάδια της αθανασίας που αναδύονται από τη θνητότητά μου αλλά την ξεπερνούν.

5. Πριν από κάθε γέννηση, πριν από κάθε δράση, υπάρχει το δίκτυο του κόσμου: η ύπαρξη από κοινού, οι άλλοι, οι σχέσεις. Υπάρχει η πρώτη άλλη, η μητέρα, (m)other, σύμβολο της ετερότητας, υπάρχουν οι μάγοι, εκπρόσωποι της ύπαρξης ως σχέσης. Είμαι πάντα μαζί με τον άλλο που έρχεται πριν από μένα, η ύπαρξή μου είναι μια συνύπαρξη, είμαι εκτεθειμένος στη μοναδικότητα του άλλου και στη σχέση μας. Κάθε άνθρωπος είναι ένας μοναδικός κόσμος, το σημείο όπου διαπλέκονται και συμπυκνώνονται γεγονότα και ιστορίες του παρελθόντος, άνθρωποι και συναντήσεις, φαντασιώσεις, επιθυμίες και όνειρα, ένα σύμπαν μοναδικών σχέσεων, νοημάτων και αξιών. Κάθε κόσμος ένα σημείο έκστασης, ανοίγματος και απομάκρυνσης, ένα σημείο όπου βρισκόμαστε έξω από τον εαυτό μας, μέσα στην έκθεση και στο μοίρασμα με τους άλλους, αθάνατοι στη θνητότητά μας, συμβολικά πεπερασμένοι αλλά φαντασιακά άπειροι.

Μαζί με τους άλλους, στις γειτονιές που μεγαλώσαμε και στις οποίες γυρνάμε πάντα, όπως και στην απούσα παρουσία αυτών που πέρασαν, ας γιορτάσουμε τα Χριστούγεννα.

Καθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου