Είναι μια τόσο ιδιαίτερη γυναίκα – τι πάθανε και της δώσανε το Νόμπελ, κανείς δεν ξέρει! Το άξιζε με χίλια βέβαια, αλλά η Ακαδημία δεν μάς έχει συνηθίσει σε μη «ορθά πολιτικά» πρόσωπα τις τελευταίες δεκαετίες. Η Ανί Ερνό πάντως, η Γαλλίδα συγγραφέας με την τόσο ξεχωριστή γραφή και το έντονο κοινωνικοπολιτικό όσο και φεμινιστικό (με τον δικό της βιωμένο τρόπο όμως) στίγμα, πήρε το Νόμπελ Λογοτεχνίας πριν από τρία χρόνια, στα 82 της. Και φέτος, στο θέατρο «Θησείο», ανεβαίνει ίσως το καλύτερο έργο της, «Τα χρόνια», σε σκηνοθεσία των Ακύλλα Καραζήση και Νίκου Χατζόπουλου. Με τέσσερις ξεχωριστές γυναίκες επί σκηνής, τις Αγγελική Στελλάτου, Δέσποινα Κούρτη, Δήμητρα Βλαγκοπούλου και Κατερίνα Παπανδρέου, και ένα αγόρι-διαμάντι στην κυριολεξία, τον Διαμαντή Αδαμαντίδη.
Στο βιβλίο (πρωτοκυκλοφόρησε το 2008), η Ερνό παραθέτει μια «αυτοβιογραφία χωρίς εγώ». Δεν υπάρχει περίπτωση να το διαβάσει γυναίκα ή αγόρι (ειδικά γυναίκα), ή να δει την παράσταση που μόλις ξεκίνησε και να μην ταυτιστεί όχι μόνο προσωπικά, αλλά και πολιτικά (με την έννοια του πολίτη). Η συγγραφέας, γεννημένη το 1940, διαπερνά όλη τη μεταπολεμική εποχή στη Γαλλία φτάνοντας στον 21ο αι., περιγράφοντας μια κοινωνία που αλλάζει, την προσωπική της πορεία, ολόκληρες γενιές, εμάς. Ισως από πιο δυνατά σύγχρονα κείμενα, δοσμένα επί σκηνής από δύο σκηνοθέτες που σχεδόν δεν έχουν φύλο (όσον αφορά τον κοινωνικό τους ρόλο αλλά και τη σκηνοθετική τους ματιά – και το έχουν αποδείξει στην πορεία τους αυτό), ούτε αποδέχονται κάποια εξουσιαστική δομή: και οι δύο λειτουργούν με τρόπο που αναπνέει το ίδιο απαλά ή δυνατά ανάμεσα σε φύλα, χρόνια (ηλικίες), λέξεις, αλήθειες.
Αυτή τη φορά, συζητήσαμε με τον Νίκο Χατζόπουλο: γύρω από τη σκηνοθετική μεταφορά ενός λογοτεχνικού έργου στο οποίο η αυτοβιογραφική αφήγηση γίνεται συλλογική και το προσωπικό βίωμα καθρεφτίζει ευρύτερες κοινωνικές και πολιτισμικές μεταβολές. Ο Ν. Χατζόπουλος ανέδειξε ζητήματα ταξικής ανισότητας, πολιτικών μεταβολών καθώς και τη ρευστότητα της σημερινής κοινωνίας που χαρακτηρίζεται από απώλεια συλλογικοτήτων και αύξηση της ατομικότητας, ενώ παράλληλα τονίστηκε η σημασία της συνεργατικής δημιουργίας στο θέατρο ως πολιτική έκφρασης και αντίστασης.
«Το ίδιο το γυναικείο σώμα γίνεται πεδίο μνήμης. Αυτό φαίνεται και μέσα από το έργο της Ερνό και μέσα από τις ερμηνείες των ηθοποιών μας. Ωστόσο η γυναίκα δεν είναι το αποκλειστικό πρίσμα, αλλά σημαντικός φορέας ιστορίας και κοινωνικής αλλαγής. Ακριβώς αυτό προβάλλει και η συγγραφέας: την κοινωνική οντότητα της γυναίκας, εκεί όπου μπορούμε να “συναντηθούμε” όλοι. Γι’ αυτό και δεν ακολουθήσαμε γραμμική χρονική πορεία στο έργο, αλλά έχουμε και φλας μπακ, αναδρομές και στοχασμούς εκ των υστέρων. Με τον κύριο άξονα της παράστασης να είναι κοινωνικοπολιτικός. Και σχεδόν αταξικός: γιατί όταν περιγράφει την κοινωνία και λέει πως από τον Γαλλικό Μάη του ’68, μέσα σε δυο χρόνια, περάσαμε σε μια δεκαετία που πλέον η κοινωνία είχε όνομα, λεγόταν “καταναλωτική” και από εκεί και πέρα δεν υπήρξε ξανά επιστροφή, αυτό αφορά όλες τις τάξεις. Για κάποιες, η νέα κατάσταση ήταν η συμφέρουσα, για άλλες η επιθυμητή, για άλλους η ονειρική και για κάποιους προβληματική.
»Ούτως ή άλλως, δεν μπορούμε πλέον να λέμε “ταξικότητα” και να εννοούμε το ίδιο πράγμα όπως πενήντα χρόνια πριν, τότε που βασιζόμασταν στην αγροτική παραγωγή ή τη βιομηχανία. Πλέον υπάρχει μια πολύ έντονη κινητικότητα ανάμεσα στις τάξεις: τη μια μέρα μπορεί να είμαι εργοδότης και την επόμενη εργαζόμενος. Και μάλιστα στην ίδια μου την επιχείρηση. Τη μία να ανήκω σε μια τάξη που δεν έχει δικά της μέσα παραγωγής και την άλλη να χειρίζομαι εγώ τα μέσα παραγωγής. Θέλω να πω, δηλαδή, υπάρχει μια ρευστότητα, χωρίς να έχουν πάψει να υπάρχουν οι διακρίσεις. Και, κυρίως, δίχως να έχουν πάψει να υπάρχουν οι ανισότητες – η οικονομική ψαλίδα όλο και μεγαλώνει.
»Αυτό βίωσε και η Ερνό: από παιδί ανθρώπων της επαρχίας και τους παππούδες να έχουν ένα καφενείο σε ένα χωριό της Γαλλίας, έγινε δασκάλα και μετά καθηγήτρια Πανεπιστημίου. Διέτρεξε και η ίδια τις κοινωνικές τάξεις, ωστόσο δεν σταμάτησε να αναγνωρίζει! Αυτό το “αναγνωρίζειν” αν θες, απαρεμφατικά, νομίζω πως είναι και το πολύ βασικό τόσο στο πώς αποτυπώθηκαν οι εμπειρίες μέσα της, όσο και για μας τους ίδιους, σήμερα και όποτε: το να καταλαβαίνεις συνειδητά, να “βλέπεις” πού είσαι, ανάμεσα σε τι, πώς αλλάζουν τα πράγματα γύρω και μέσα σου, δεν μπορεί παρά να συνιστά μία… ακόμα και επαναστατική, αν θέλεις, πράξη από μόνη της.
»Και το λέω αυτό, έχοντας γνώση του πού βρισκόμαστε σήμερα: πριν από μία, δύο δεκαετίες υπήρχε μια αίσθηση ελπίδας, πιστεύαμε ότι τα πράγματα προχωράνε προς ένα καλύτερο αύριο. Αυτή τη στιγμή είναι σαν αυτή η ελπίδα να έχει φύγει, σαν να έχουν τραβήξει το χαλί κάτω από τα πόδια μας. Και νιώθουμε ότι ενώ περιμέναμε τα πράγματα να προοδεύσουν, πολλές φορές χειροτερεύουν, σαν να πηγαίνουμε προς τα πίσω. Προς τα πολύ πίσω όμως… Δεν ξέρω αν θα το χαρακτηρίσω “νεοφασισμό” όλο αυτό, αλλά σίγουρα κατακτήσεις του παρελθόντος σε εργασιακό και δικαιωματικό επίπεδο έχουν χαθεί. Ναι, ζούμε στην εποχή της διεκδίκησης του αυτονόητου. Τόσο στην Ελλάδα, όσο και διεθνώς. Οχι μόνο καταργούν κατακτήσεις δεκαετιών, ίσως και αιώνων, αλλά αρνούνται (και μιλάω κυρίως για τις εξουσίες) και την ύπαρξη ακόμα αυτονόητων δικαιωμάτων. Ταυτόχρονα, είμαστε σε μια κατάσταση έντονης ρευστότητας – δεν ξέρεις, πραγματικά δεν ξέρεις όμως, τι θα σου ξημερώσει.
»Και ψάχνεις να βρεις, να κρατηθείς… Η Ερνό το λέει πολύ καλά: Αναγνωρίζει ότι οι μηχανισμοί αυτής της καταναλωτικής/καπιταλιστικής κοινωνίας μπόρεσαν να ενσωματώσουν τα αιτήματα του Μάη του ’68, αποδυναμώνοντάς τα ή κάνοντάς τα μόδα. Κάθε τι που είχε μια ανατρεπτική και δυναμική διάσταση ή περιθωριοποιήθηκε ή, ακόμα χειρότερα, συστηματοποιήθηκε: όταν το ανατρεπτικό ενσωματώνεται στο σύστημα, τότε χάνει τη δυναμική του. Γίνεται τσιγάρα, κάλτσα, μπλούζα με το πρόσωπο του Τσε – η Ερνό λέει μια φράση: “Τα συνθήματα του Μάη του ’68 γίνανε προϊόντα και ψυχαγωγία και διασκέδαση”. Την έχει αυτή την ικανότητα ο καπιταλισμός: να ενσωματώνει, να (ανα)παράγει, να αποδυναμώνει και να επιβιώνει.
»Με ρωτάς για τη μνήμη. Πώς μέσα σε όλα τα παραπάνω η μνήμη μπορεί να ενεργοποιηθεί – να γίνει πολιτική πράξη και αντίσταση, έστω παρατήρηση. Πραγματικά δεν ξέρω… Δεν ξέρω τι είναι αυτό που θα μπορέσει να κινητοποιήσει κάποιες δυνάμεις που θα αντισταθούν σε όλο αυτό το απάνθρωπο σύστημα. Αλλά, ιστορικά αν το δούμε, υπήρξαν κάποιες φάσεις πάντα στην κοινωνία, υπήρξε κάποια στιγμή όπου έγινε μια έκρηξη. Μπορεί η έκρηξη αυτή να μην κράτησε πολύ, μπορεί αργότερα να εκφυλίστηκε, αλλά έστω για λίγο κάτι εξερράγη κι αυτό κάτι άφησε. Ο Μάης του ’68, ας πούμε, μπορεί αργότερα να έγινε μόδα και τάση και να εσωματώθηκε στην καταναλωτική κοινωνία, άφησε όμως πίσω πράγματα. Πράγματα τα οποία μέχρι τότε δεν σκεφτόταν κανείς να τα θίξει ως δικαιώματα: από τη θέση της γυναίκας μέχρι τη θέση των μειονοτήτων, μέχρι την ελευθερία, την τέχνη, την ελευθερία στη γνώση, μέχρι σκέψεις και στοχασμούς που δεν είχαν βγει ακόμα μέχρι τότε. Αφησε πίσω ένα ολόκληρο κεφάλαιο πνευματικό. Τώρα, το αν αυτό το κεφάλαιο δεν έδωσε άμεσα αποτελέσματα, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξε. Μπορεί να μην είναι τα αποτελέσματα άμεσα, ή μπορεί να στομώθηκαν από αντίθετες δυνάμεις, να εμποδίστηκαν. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξε. Και το να υπάρχει κάτι τέτοιο είναι τρομακτικά σημαντικό. Ακριβώς γιατί, πρώτον, βλέπεις πως έγινε, άρα μπορεί να ξαναγίνει και, δεύτερον, γιατί ήδη με την αναγνώριση αυτή είσαι πιο δυνατός. Εχεις γίνει ήδη καλύτερος.
Η χαρά που νιώθει κανείς όταν πετυχαίνει κάτι μαζί με άλλους, είναι απείρως μεγαλύτερη
»Κι εμείς (εννοώ ο Ακύλλας και εγώ) κάπου βασιστήκαμε για να είμαστε αυτοί που είμαστε, και ας το δούμε στη θεατρική μας διαδρομή: εκεί που έχουμε αποφασίσει να μην υπάρχει “καπετάνιος” και ναύτες, αλλά να είμαστε όλοι συνοδοιπόροι. Συμπορευτές – χαράζουμε όλοι μαζί την πορεία. Αυτό κάνουμε και σε αυτήν την παράσταση με όσους συμμετέχουν: χαράζουμε μαζί την πορεία. Πραγματικά, πέρα από θέση ζωής και σκέψης, αυτό εμένα με γεμίζει και χαρά. Δεν πιστεύω ότι υπάρχει τίποτα πιο ευχάριστο… όχι απλώς ευχάριστο, αλλά και κάτι που να σε γεμίζει περισσότερο, από το να καταφέρεις κάτι μαζί με άλλους. Να το κάνετε όλοι μαζί! Υπάρχει βέβαια η χαρά που νιώθει κανείς με τις ατομικές του επιτεύξεις, η οποία έχει να κάνει και με τον ναρκισσισμό, την αυτοπεποίθησή του κ.λπ. Αλλά πιστεύω ότι η χαρά που νιώθει κανείς όταν πετυχαίνει κάτι μαζί με άλλους, είναι απείρως μεγαλύτερη. Ξαναλέω: Αυτό δεν είναι μόνο θέμα θέσης και στάσης και πολιτικής, είναι και θέμα απόλαυσης. Εμείς έτσι χαιρόμαστε να κάνουμε το θέατρο: συνεργαζόμενοι με τους ανθρώπους που μαζεύουμε γύρω μας προς έναν σκοπό, και όχι επιβάλλοντας πράγματα από θέση εξουσίας.
»Από τη μια, αυτή για μένα είναι από τις μεγαλύτερες απολαύσεις, από την άλλη αναγνωρίζω πως πλέον η ατομική πληρότητα υπερισχύει σε σχέση με τη συλλογική. Πλέον είσαι εσύ, το κομπιούτερ σου, το κινητό σου, οι εικονικοί σου φίλοι, οι εικονικοί σου εραστές, μια εφαρμογή που νομίζεις πως σου δίνει τις απαντήσεις σε ό,τι της ζητήσεις (και πως είναι και οι σωστές – κάτι που δεν ισχύει επ’ ουδενί), η ψευδαισθητική εικόνα εσένα του ίδιου. Ωστόσο, βλέπω, βλέπουμε και εγώ και ο Ακύλλας πολλούς νέους ανθρώπους που δεν είναι έτσι. Βλέπουμε ότι υπάρχουν δυνάμεις τέτοιες που μπορεί να σου δίνουν μια αισιοδοξία ότι τα πράγματα δεν είναι μόνο μαύρα.
»Από μεριάς μας, οι μεγαλύτεροι αν θες, πρέπει να παλέψουμε ώστε όλοι, νέοι και μεγαλύτεροι, να μπορούν να λαμβάνουν πραγματική μόρφωση. Και δεν εννοώ εξειδικευμένη εκπαίδευση, αλλά πραγματική παιδεία, μέσω της οποίας και χάρη στην οποία ο άνθρωπος αποκτά ποιότητες ευεργετικές για το σύνολο! Η εξειδίκευση τείνει στο να ευεργετείς εσένα μόνο, τονώνοντας τον εγωκεντρισμό σου. Το θέμα δεν είναι μόνο το πώς θα βελτιώσουμε τον εαυτό μας, αλλά το πώς αυτό που θα κάνουμε στον εαυτό μας θα έχει επίπτωση θετική στο σύνολο. Προσωπικά, το κατάλαβα αυτό ήδη από τις σπουδές μου στην Αρχιτεκτονική: εκεί πρωτόμαθα τη σημασία της συνεργασίας. Γιατί τον καιρό που σπούδαζα εγώ στο Πολυτεχνείο, όλες οι δουλειές γίνονταν ομαδικά. Αυτό το κρατάω ως μια πολύ σημαντική αποσκευή, η οποία με βοήθησε πολύ και στο θέατρο, όπου μόνο έτσι μπορώ να δουλέψω. Τόσο στο θέατρο όσο και στην κοινωνία, αν λείψει μια ψηφίδα, κάτι δεν πάει καλά στη συνολική συνοχή. Δεν προχωράμε ατομικά. Ποτέ. Οσο κι αν πιστεύουμε πως μόνο έτσι “ξεχωρίζουμε”. Είναι ψέμα. Εξελίσσεσαι μόνο μέσα από τη συλλογικότητα. Αναγνωρίζοντας τον εαυτό σου μέσα της».
ℹ️ «Τα χρόνια» | κάθε Πέμπ., Παρ., Σάββ. στις 21.00, Κυρ. στις 18.00. Στο θέατρο «Θησείον-Ενα Θέατρο για τις Τέχνες» (Τουρναβίτου 7, Θησείο). Προπώληση: more.com και στο ταμείο του θεάτρου «Γκλόρια» (Ιπποκράτους 7, Δευτ.–Σάββ. 11.30-18.30). Τηλ. επικοινωνίας: 210-3600832, 210-3642334 | Η παράσταση επιχορηγείται από το υπουργείο Πολιτισμού. Μια συμπαραγωγή της ΠΥΡ με την ΤΕΧΝΗΧΩΡΟΣ | Οσα βιβλία της Ερνό έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά κυκλοφορούν όλα από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, σε εξαιρετικές μεταφράσεις. Θα τα βρείτε και στο ταμείο του θεάτρου «Θησείο».
