Μια έκθεση αφύπνισης, αντίστασης, αλληλεγγύης για έναν λαό που βομβαρδίζεται, εκτοπίζεται, λιμοκτονεί. Ολα τα μάτια στραμμένα στην Παλαιστίνη, «Αll Eyes on Palestίne», η έκθεση-ορόσημο της σύγχρονης παλαιστινιακής τέχνης ανοίγει τις πόρτες της την Πέμπτη 11 Δεκεμβρίου στην καρδιά της ιστορικής γειτονιάς του Μοναστηρακίου στην Αθήνα σε ένα πρόσφατα ανακαινισμένο τριώροφο νεοκλασικό κτίριο που προσέφερε γενναιόδωρα ο Fadi Otaqui, Ιορδανός συλλέκτης παλαιστινιακής καταγωγής. Η έκθεση τιμά 20 Παλαιστίνιους καλλιτέχνες που γεννήθηκαν μεταξύ των δύο Ιντιφάντα και τώρα εργάζονται στη Γάζα, τη Δυτική Οχθη, τη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και αλλού.
Καλλιτέχνες με ακτιβιστική δράση που πραγματεύονται την πραγματικότητα της κατοχής, της εξορίας αλλά και της αντίστασης, απαντώντας στη βία και την εξάλειψη του παλαιστινιακού λαού με πράξεις δημιουργίας. Με ευρύ φάσμα εικαστικών πρακτικών -ζωγραφική, σχέδιο, χαρακτική, κόμικς, εικονογράφηση, φωτογραφία, βίντεο, εγκατάσταση, περφόρμανς, πολυμέσα- δίνουν μηνύματα ανθεκτικότητας για την ελπίδα που γεννά ο αγώνας, για την τέχνη που γίνεται απάντηση στην καταπίεση και την καταστροφή, φάρος ελπίδας και δικαιοσύνης.
Οι ιστορίες πίσω από τα έργα
Αυτοί οι καλλιτέχνες κουβαλούν προσωπικό και συλλογικό τραύμα, έχουν βιώσει την απώλεια συγγενών και φίλων από τους βομβαρδισμούς, έχουν πληρώσει ακόμα και με τη ζωή τους, όπως η Μαχάσεν αλ Χατίμπ (1993 – 18 Οκτωβρίου 2024) που σκοτώθηκε από βολή ισραηλινού πυροβολικού. Με την τέχνη της μίλησε για τις φρικαλεότητες στη χώρα της. «Το τελευταίο και μοιραίο της έργο, με τίτλο «Πες μου τι αισθάνεσαι όταν βλέπεις κάποιον να καίγεται», το ανέβασε στη μνήμη του Σαμπάν αλ Ντάλου, ενός 19χρονου αγοριού που σκοτώθηκε από τη φωτιά που προκάλεσε ο ισραηλινός βομβαρδισμός του νοσοκομείου Αλ Ακσα».
Η 24χρονη Μπεγιάν Αμπού Νάχλα, μεγαλωμένη στη Ράφα, έζησε από πρώτο χέρι τους πολέμους. Το 2021 το σπίτι της ισοπεδώθηκε, ενώ δύο χρόνια αργότερα έχασε το μεγαλύτερο μέρος του καλλιτεχνικού της αρχείου και της οικογενειακής της μνήμης. Σήμερα ζει στη Γαλλία και η καλλιτεχνική της πρακτική «γίνεται μια γλώσσα για να αφηγηθεί το βαθύ τραύμα της γης και της γενιάς της».
Στην Γαλλία κατοικεί από το 2007 και ο Σάντι Αλζακζούκ, που γεννήθηκε στη Λιβύη πριν από 44 χρόνια και με το «υπερρεαλιστικό του έργο διαπραγματεύεται τις πραγματικότητες της κατεχόμενης γης και της διασπορικής ύπαρξης». Το 2015, ενώ συμμετείχε στο project «Dismaland» του Banksy, προέβη σε μια διαμαρτυρία: κάλυψε τα έργα του με σεντόνια που έγραφαν «Αναπαύσου εν ειρήνη Γάζα – Μποϊκοτάρετε το Ισραήλ» και ξάπλωσε δίπλα τους. «Η πράξη του λογοκρίθηκε από τους διοργανωτές, ωστόσο πυροδότησε εκ νέου τη συζήτηση για το πολιτιστικό μποϊκοτάζ ως μορφή αντίστασης».
Ο Ραέντ Ισά, που ζούσε στην πόλη της Γάζας με τη σύζυγό του και τα παιδιά του, από το 2023 έγινε πρόσφυγας στο Ντέιρ αλ Μπαλάχ, όπου εργάστηκε και δίδαξε κάνοντας τη σκηνή του εργαστήριο. Η τέχνη του γεννιέται εν μέσω καταστροφής με τη χρήση πρόχειρων υλικών. «Στην έκθεση Under Fire (Αμμάν, 2024) παρουσίασε έργα φτιαγμένα πάνω σε υλικά από συσκευασίες ανθρωπιστικής βοήθειας. «Αυτά είναι τα υλικά με τα οποία ο κόσμος μάς βλέπει», λέει. «Σαν να είμαστε απλώς σώματα που χρειάζονται φροντίδα, όχι ολοκληρωμένοι άνθρωποι»».
Ο Μπασέλ Ζαρά, που μετακόμισε στη Βρετανία το 2010 για να σμίξει με την Αγγλίδα σύζυγό του, ξεκίνησε μια καλλιτεχνική πορεία συνδεδεμένη με την εμπειρία της εξορίας, της περιθωριοποίησης και του αγώνα για δικαιοσύνη. Ετσι γεννήθηκε το έργο του «Dear Laila», θέλοντας να δείξει στη μικρή του κόρη το σπίτι στο οποίο μεγάλωσε, στην παλαιστινιακή προσφυγική κατασκήνωση του Γιαρμούκ στη Δαμασκό – ένα μέρος στο οποίο δεν μπορούσε να την οδηγήσει σωματικά. Μία εγκατάσταση που περιοδεύει τον κόσμο και κέρδισε το Βραβείο Κοινού ZKB το 2023.
Η Μανάλ Μαχαμίντ ζει σήμερα στην Ιρλανδία. «Η καλλιτεχνική της πρακτική τροφοδοτείται από την έρευνα πάνω στη συλλογική μνήμη και τον μετασχηματισμό των τοπίων της Παλαιστίνης, ιδιαίτερα μέσω του έργου «Η Παλαιστινιακή Γαζέλα», που αποδίδει συμβολικά την κατάσταση των Παλαιστινίων εντός του αποικιοκρατικού και κατοχικού συστήματος». Η γαζέλα της απεικονίζεται με ένα ακρωτηριασμένο πόδι – μια ισχυρή μεταφορά για τον ακρωτηριασμό της ταυτότητας και της εδαφικής συνέχειας.
Η Λαρίσα Σανσούρ, γεννημένη στην Ανατολική Ιερουσαλήμ, είναι Παλαιστίνια-Δανή καλλιτέχνις και εκπροσώπησε τη Δανία στην 58η Μπιενάλε της Βενετίας. Αφού βίωσε την πολιορκία της Βηθλεέμ το 2002, δήλωσε: «Να κινηματογραφώ εμένα και την οικογένειά μου έγινε ένας τρόπος για να πω: Υπάρχουμε, υπήρξαμε». Μια φράση που περικλείει τον πυρήνα του έργου της: την τεκμηρίωση της παλαιστινιακής ύπαρξης ως μορφή εικαστικής αντίστασης.
Ο 61χρονος Σαρίφ Ουάκεντ, που ζει και εργάζεται ανάμεσα στη Χάιφα και τη Ναζαρέτ, «εναντιώνεται στην κυριαρχία μιας μονοδιάστατης παλαιστινιακής ταυτότητας στα μιντιακά στερεότυπα. Η αισθητική του δεν ενδίδει ούτε στον εξωτισμό ούτε στη θυματοποίηση».
Στην επιλογή συμπεριλαμβάνεται ο πολυσχιδής καλλιτέχνης Αμερ Σομάλι, συν-σκηνοθέτης του αναγνωρισμένου εικονογραφημένου ντοκιμαντέρ «The Wanted 18» και διευθυντής του Παλαιστινιακού Μουσείου στο Birzeit.
Η επιμελητική ομάδα
Την έκθεση επιμελείται η Elettra Stamboulis, Ιταλίδα επιμελήτρια με ελληνική καταγωγή, συγγραφέας και πολιτιστική παραγωγός με εκτεταμένη εμπειρία στη σύγχρονη τέχνη, τα κόμικς και τα έργα με κοινωνική αναφορά. Με την υποστήριξη της Ελληνίδας καλλιτέχνιδας και ακτιβίστριας Δανάης Στράτου, προέδρου του Κέντρου για τον Μετακαπιταλιστικό Πολιτισμό – mέta, γνωστής για τις μεγάλης κλίμακας εγκαταστάσεις στη φύση και τις κοινωνικές πρωτοβουλίες της, καθώς και της Ντόρις Χακίμ, Ελληνο-Παλαιστίνιας καλλιτέχνιδας, της οποίας το έργο διερευνά τα σύνορα, την ταυτότητα και τις διασταυρώσεις της προσωπικής και συλλογικής μνήμης.
Η τελευταία, που επίσης εκθέτει, γεννήθηκε στη Ναζαρέτ από Παλαιστίνιο πατέρα και Ελληνίδα μητέρα, ενώ φοίτησε σε εβραϊκό σχολείο .«Μεγαλώνοντας σε μια μικτή οικογένεια σε μια πόλη γεμάτη θρησκευτικές και πολιτισμικές εντάσεις, αναγκάστηκε από νεαρή ηλικία να ασχοληθεί με την έννοια των συνόρων – όχι μόνο γεωγραφικών, αλλά και γλωσσικών, πολιτικών και πνευματικών». Αυτή η αμφισημία των συνόρων αναδεικνύεται εμφανώς στο «Δεν Μοιάζεις με Αράβισσα» (2022), «ένα φωτογραφικό έργο που παρουσιάζει πορτρέτα Παλαιστίνιων γυναικών στο Ισραήλ, οι οποίες συχνά κατηγορούνται ότι «δεν μοιάζουν με Αράβισσες» – μια έκφραση συνηθισμένη σε ρατσιστικά πλαίσια, που προκαθορίζει την ταυτότητα με βάση οπτικά στερεότυπα. Μέσα από αυτές τις εικόνες η Χακίμ αποκαλύπτει τη σιωπηλή βία της προκατάληψης, δείχνοντας πώς τα βλέμματα των άλλων μπορούν να γίνουν σύνορα αποκλεισμού».
Η επιμελητική ομάδα έχει επιλέξει έργα που αποκαλύπτουν την ποιητική διαύγεια και την πολιτική στράτευση διαφορετικών γενεών Παλαιστίνιων καλλιτεχνών. «Σε έναν κόσμο όπου οι παλαιστινιακές φωνές συχνά αποσιωπούνται ή περιθωριοποιούνται, η έκθεση All Eyes on Palestine επιβεβαιώνει την ορατότητα που δικαιούνται και την επιρροή τους στη σύγχρονη τέχνη».
Η έκθεση εμπλουτίζεται από podcast συνεντεύξεων με τους καλλιτέχνες, έναν τρόπο να ακούσουμε τη φωνή τους. Η Αθήνα αποτελεί την αφετηρία της έκθεσης, που μετά θα ταξιδέψει σε ευρωπαϊκές χώρες όπως ενδεικτικά η Ολλανδία και η Ιταλία. Ο κατάλογος (ελληνικά & αγγλικά) εκδίδεται από τον εκδοτικό οίκο Τόπος.
Ως μη κερδοσκοπική πρωτοβουλία τα τυχόν έσοδα από τις πωλήσεις έργων θα αποδοθούν εξ ολοκλήρου στους δημιουργούς τους. Επίσης η διοργάνωση έχει ξεκινήσει crowdfunding για την κάλυψη εξόδων παραγωγής και τυχόν υπερβαίνοντα έσοδα θα διατεθούν για τη στήριξη της Παλαιστίνης. Η έκθεση είναι μια συμπαραγωγή του Κέντρου για τον Μετακαπιταλιστικό Πολιτισμό – mέta και του DiEM25.
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: Εγκαίνια: 11 Δεκεμβρίου στις 7 μ.μ. Διάρκεια: 12 Δεκεμβρίου 2025 – 25 Ιανουαρίου 2026. Διεύθυνση: Καρόρη 15 & Βορέου 4, Αθήνα. Ωρες λειτουργίας: Τετάρτη 17.00-22.00, Πέμπτη έως Σάββατο 11.00-21.00, Κυριακή 11.00-15.00.
