Οι πολιτικές αυτοβιογραφίες ως εργαλείο rebranding

Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες –αλλά και στις Ηνωμένες Πολιτείες– η έκδοση ενός βιβλίου από έναν πρώην πολιτικό ηγέτη δεν αποτελεί απλώς μια προσωπική καταγραφή. Είναι μια «δήλωση» πολιτικής παρουσίας. Ενας «ασφαλής» τρόπος να επιστρέψει κάποιος στο προσκήνιο χωρίς να δηλώσει ότι επιστρέφει. Ενας τρόπος να μετρήσει αντοχές και θεατές. Οι αυτοβιογραφίες λειτουργούν συχνά ως προεκλογικά προγράμματα, ως αφήγηση της ιστορίας και ταυτόχρονα ως διάβημα εξουσίας.

Η κυκλοφορία της «Ιθάκης» του Αλέξη Τσίπρα εντάσσεται ακριβώς σε αυτό το μοτίβο. Δεν είναι ελληνική ιδιαιτερότητα. Είναι μέρος μιας διεθνούς παράδοσης και στρατηγικής που εδώ και χρόνια εφαρμόζεται από ηγέτες της Κεντροδεξιάς, της Σοσιαλδημοκρατίας, της Αριστεράς, ακόμη και της άκρας Δεξιάς. Στόχος: η επανατοποθέτηση στον δημόσιο χώρο, η ανακατασκευή του αφηγήματος, η συγγραφή της Ιστορίας πριν τη γράψουν άλλοι ή η αναδόμησή της όπως την έζησε ο συγγραφέας.

Η παραίτηση του Τσίπρα από τον ΣΥΡΙΖΑ, το ίδιο το βιβλίο με την κριτική στάση σε διάφορους συνεργάτες του και συνοδοιπόρους σε διαφορετικές περιόδους και βέβαια η προοπτική σχηματισμού ενός νέου πολιτικού φορέα -όπως και να το δει κανείς- δεν μπορεί να μην αναγνωριστούν ως κινήσεις υψηλού πολιτικού ρίσκου. Αυτή είναι και η βασικότερη διαφορά με το πλήθος των αντίστοιχων προσπαθειών στο εξωτερικό.

▪ Γαλλία

Στη Γαλλία, όπου το πολιτικό βιβλίο αντιμετωπίζεται λιγότερο ως προσωπική μαρτυρία και περισσότερο ως πολιτικό γεγονός που απασχολεί την κεντρική σκηνή, όπως στην Ελλάδα, εντοπίζονται πολλά παραδείγματα. Με το βιβλίο του Les Leçons du pouvoir («Μαθήματα εξουσίας», 2018), που εκδόθηκε μετά την προεδρία του, ο Φρανσουά Ολάντ αναζήτησε μια νέα θέση στον δημόσιο λόγο, όχι ως διεκδικητής εξουσίας αλλά ως καταγραφέας της. Το βιβλίο του ήταν εκδοτικά επιτυχημένο και βρέθηκε σταθερά στη λίστα των πολιτικών μπεστ σέλερ της χρονιάς. Το πολιτικό αποτύπωμά του ήταν πιο σαφές: προσπάθησε να οριοθετήσει ο ίδιος την κληρονομιά του, να περιγράψει λάθη και επιλογές χωρίς την πίεση της εξουσίας.

Στην αντίθετη πλευρά του πολιτικού φάσματος, ο Νικολά Σαρκοζί (Passions, «Πάθη», 2019) δεν έκρυψε ότι με το βιβλίο του επεδίωκε την ανακατασκευή της εικόνας του μετά τα σκάνδαλα. Το βιβλίο έγινε μεγάλο εκδοτικό γεγονός, με υψηλό αρχικό τιράζ και πωλήσεις που ξεπέρασαν κάθε προσδοκία. Ωστόσο το πολιτικό comeback ήταν αδύνατο να γίνει υπό το βάρος σκανδάλων που οδήγησαν τον Σαρκοζί αργότερα στη φυλακή.

Στις 10 Δεκεμβρίου 2025 κυκλοφορεί το καινούργιο του βιβλίο με τον (γελοίο) τίτλο «Το ημερολόγιο ενός φυλακισμένου», που εκδόθηκε από τον εκδοτικό οίκο Fayard, που ανήκει στον συντηρητικό δισεκατομμυριούχο και φίλο του, Βενσάν Μπολορέ.

Ο πρώην κεντροδεξιός πρωθυπουργός Εντουάρ Φιλίπ (2017-2020) με το βιβλίο Impressions et lignes claires («Σκέψεις και σαφείς γραμμές», 2021, μαζί με τον Gilles Boyer) επεδίωξε μια τεκμηριωμένη καταγραφή της περιόδου του στο Ματινιόν. Ο συγγραφέας επιχειρεί μια «από τα μέσα» αποτύπωση της διακυβέρνησης των 1.145 ημερών του στην εξουσία, μια εσωτερική μαρτυρία για το πώς παίρνονται αποφάσεις, ποιοι είναι οι χώροι, οι άνθρωποι, οι συνθήκες πίσω από την κουρτίνα. Το βιβλίο αποτέλεσε εκδοτική επιτυχία. Ο Φιλίπ ενισχύθηκε ως «σοβαρός κεντρώος» παίκτης με διεθνές προφίλ. Τον Ιούνιο του 2025 κυκλοφόρησε και νέο βιβλίο («Le prix de nos mensonges», «Το τίμημα των ψεμάτων μας»), χαρακτηρίζοντάς το «κάλεσμα στην αυτοκριτική και στη ρεαλιστική αποτίμηση».

Οσο για τον γκολικό Μισέλ Μπαρνιέ (My Secret Brexit Diary), το ημερολόγιο του διαπραγματευτή του Brexit (και πρώην επιτρόπου της Ε.Ε.) μετέτρεψε έναν τεχνοκράτη σε προσωπικότητα με υποτιθέμενη πολιτική ακτινοβολία. Τον Σεπτέμβριο του 2024 ορίστηκε πρωθυπουργός από τον Μακρόν, παρότι το κόμμα του ήταν τέταρτο στις εκλογές. Κατέληξε ο πιο εφήμερος πρωθυπουργός της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας.

Φυσικά δεν μπορεί να λησμονηθεί η περίπτωση του ίδιου του Μακρόν. Το βιβλίο του, Révolution («Επανάσταση»), λειτούργησε ως προσωπικό διαβατήριο για τη δημιουργία του νέου κόμματος. Κυκλοφόρησε το 2016, πριν από την προεκλογική εκστρατεία που οδήγησε τελικά στην εκλογή του το 2017. Το βιβλίο δεν είναι κλασική αυτοβιογραφία αλλά λειτουργεί περισσότερο ως προγραμματικό μανιφέστο θέσεων.

▪ Ισπανία

Η Ισπανία είναι ακόμα μία χώρα που αγαπά τα πολιτικά απομνημονεύματα. Για τους πρώην πρωθυπουργούς, είναι σχεδόν παράδοση. Ο Χοσέ Μαρία Αθνάρ (1996-2004) δεν έχασε χρόνο και έγραψε εν θερμώ το βιβλίο «Οκτώ χρόνια διακυβέρνησης: ένα προσωπικό όραμα για την Ισπανία», κάνοντας έναν απολογισμό της πρωθυπουργίας του πριν μάλιστα από τις εκλογές του 2004. Ο ίδιος διατήρησε τον ρόλο του «πατέρα» της συντηρητικής παράταξης και το βιβλίο ήταν εκδοτική επιτυχία.

Ο Μαριάνο Ραχόι το 2018 έγινε ο πρώτος πρωθυπουργός στην ιστορία της χώρας που εκθρονίστηκε έπειτα από πρόταση μομφής λόγω σκανδάλων. Εναν χρόνο μετά ακολούθησε το βιβλίο του Una España mejor («Μια καλύτερη Ισπανία») με στόχο να προβάλει το δικό του αφήγημα για τα χρόνια που κυβέρνησε τη χώρα. Οι πωλήσεις ήταν μέτριες και το πολιτικό comeback δεν επιχειρήθηκε ποτέ.

Στην ισπανική Αριστερά, μετά την ίδρυση των Podemos (2014) και την ανάδειξή του ως ηγέτη, τα βιβλία του Πάμπλο Ιγκλέσιας «Διεκδικώντας τη Δημοκρατία» (2015) και Politics in a Time of Crisis («Πολιτική σε καιρό κρίσης», 2015) έγιναν σημαντικό μέρος της προσπάθειας να διατυπωθεί ιδεολογικά και προγραμματικά η νέα Αριστερά στην Ισπανία και στην Ευρώπη. Ο Αλέξης Τσίπρας είχε προλογίσει το πρώτο, γράφοντας: «Είμαστε το 99%. […] Κάθε βήμα σε κάθε ξεχωριστή χώρα ωθεί προς τα εμπρός τις δυνάμεις σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η νίκη του καθενός είναι νίκη για όλους». Αλλη εποχή…

▪ Γερμανία

Η Γερμανία μοιάζει περισσότερο με τη χώρα των αναλυτικών απολογισμών. Το βιβλίο της καγκελαρίου Μέρκελ («Ελευθερία», 2024) έγινε πολιτικό γεγονός πολύ πριν κυκλοφορήσει. Δεν στόχευε σε κάποια επιστροφή αλλά στην υστεροφημία της. Ο Γκέρχαρντ Σρέντερ («Κρίσιμες αποφάσεις: Η ζωή μου στην πολιτική», 2007) αξιοποίησε τα δικά του απομνημονεύματα για να υπερασπιστεί τις οικονομικές του επιλογές και –έμμεσα– τη συζητήσιμη σχέση του με τη Ρωσία. Το βιβλίο μεταξύ άλλων λειτούργησε ως μια αυτοδικαίωση των καταστροφικών μεταρρυθμίσεων της Ατζέντας 2010.

Στον αντίποδα, τα βιβλία της Σάρα Βάγκενκνεχτ (ειδικά το Die Selbstgerechten, «Οι ορθά σκεπτόμενοι», 2021) είχαν μεγάλη πολιτική επιρροή, έσπασαν ταμεία και αποτέλεσαν το πρώτο βήμα για την ίδρυση του νέου της κόμματος με τον ναρκισσιστικό τίτλο «Συμμαχία Σάρα Βάγκενκνεχτ». Το βιβλίο προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και εντός της γερμανικής Αριστεράς καθώς η πρώην αριστερή Σάρα περνούσε από την ταξική δικαιοσύνη σε πιο εθνικιστικά σχήματα με αντινεοφιλελεύθερο πρόσημο, συνδυάζοντας «αριστερή» οικονομική πολιτική και περιορισμό της μετανάστευσης.

▪ Ιταλία

Πολύ ενδιαφέρον έχει το παράδειγμα του Ματέο Ρέντσι στην Ιταλία. Το βιβλίο του Un’altra strada («Ενας άλλος δρόμος», 2019) λειτούργησε ως προοίμιο, σχεδόν «προαναγγελία», της ίδρυσης του κόμματος Italia Viva (Ζωντανή Ιταλία). Δημοσιεύτηκε λίγους μήνες πριν ο Ρέντσι αποχωρήσει από το Δημοκρατικό Κόμμα (PD) και ανακοινώσει την ίδρυσή του (Σεπτέμβριος 2019). Αν και δεν παρουσιάστηκε ως ιδρυτικό κείμενο κόμματος, λειτούργησε ακριβώς έτσι: ως προσχέδιο ενός πολιτικού προγράμματος («ριζοσπαστικός μεταρρυθμισμός»). Υποστήριζε ότι το PD είχε «εξαντλήσει πολιτικά καινοτόμες ιδέες», ότι η παραδοσιακή Αριστερά είναι εγκλωβισμένη σε παλιά παραδείγματα και ότι η Ιταλία χρειάζεται ένα φιλοευρωπαϊκό, φιλομεταρρυθμιστικό, προοδευτικό Κέντρο, ενώ άφηνε αιχμές για την ηγεσία που διαδέχτηκε τη δική του. Μιλούσε στο πρώτο πρόσωπο με τόνο μελλοντικό, όχι απολογιστικό.

▪ Ηνωμένο Βασίλειο

Και στο Ηνωμένο Βασίλειο τα βιβλία πολιτικών ηγετών αποτελούν μέρος μιας θεσμικής πραγματικότητας. Το… πόνημα του Τόνι Μπλερ (A Journey, «Ταξίδι», 2007) ξεπέρασε τα 350.000 αντίτυπα, αλλά προκάλεσε και έντονες αντιδράσεις. Καλύπτει μια περίοδο από την ανάληψη της ηγεσίας των Εργατικών (1994) έως την αποχώρηση από την πρωθυπουργία (2007). Επιχείρησε να δικαιολογήσει τη στρατηγική του «Τρίτου Δρόμου», να υπερασπιστεί την (εγκληματική) απόφαση για τον πόλεμο στο Ιράκ και παρουσίασε τη δική του εκδοχή για τα εσωτερικά των Εργατικών.

Αντίστοιχα ο διάδοχός του, Γκόρντον Μπράουν, με το My Life, Our Times («Η ζωή μου, οι καιροί μας», 2017) κάλυψε όλη την πορεία του μέχρι και τη θητεία του, αλλά το εξέδωσε μετά την αποχώρηση από τον καθημερινό πολιτικό στίβο. Το ίδιο μοτίβο, με διαφορετική κατάληξη, ακολούθησε και ο επόμενος. Με το μπεστ σέλερ For the Record («Για την Ιστορία», 2019) ο πρώην πρωθυπουργός και νυν… λόρδος Ντέιβιντ Κάμερον επανήλθε στην κεντρική πολιτική σκηνή, πυροδότησε συζητήσεις για την «κληρονομιά» του Brexit και αργότερα επέστρεψε, το 2023, ως υπουργός Εξωτερικών στην κυβέρνηση Σούνακ.

▪ Αυστρία

Στην Αυστρία η αυτοβιογραφία του Κουρτς εκδόθηκε το 2018, όταν ήταν ήδη καγκελάριος. Εναν χρόνο μετά την παραίτησή του, ωστόσο, εκδόθηκε το βιβλίο του Let’s Talk About Politics («Ας μιλήσουμε για πολιτική»), στο οποίο ο ίδιος συζητά όλα τα σημαντικά πολιτικά ζητήματα με έναν δημοσιογράφο. Αυτό ερμηνεύτηκε ως ένα πιθανό πρώτο βήμα προς την επιστροφή του (σ.σ.: η οποία ωστόσο δεν έχει συμβεί ακόμα). Μεταξύ άλλων, μιλά για τη ζωή του ως καγκελάριος και υπερασπίζεται τα πεπραγμένα του.

▪ Τσεχία

Στην Τσεχία οι περισσότεροι πρώην πρωθυπουργοί δημοσιεύουν αυτοβιογραφικά βιβλία μετά την αποχώρησή τους από την πολιτική, αλλά μόνο λίγοι επιστρέφουν σε αυτήν – οι περισσότεροι ενεργούν ως λομπίστες για κάποιον ολιγάρχη ή πολυεθνική επιχείρηση. Η μοναδική σημαντική εξαίρεση είναι ο πρώην πρόεδρος Μίλος Ζέμαν. Φιλορώσος, λαϊκιστής που μετακινήθηκε από την Κεντροαριστερά σε δεξιές απόψεις. Ο Ζέμαν ήταν πρωθυπουργός από το 1998 έως το 2002, αποσύρθηκε το 2003, δημοσίευσε τρία βιβλία με τις αναμνήσεις του και το 2010 άρχισε να επιστρέφει. Το 2013 κέρδισε τις άμεσες προεδρικές εκλογές και παρέμεινε πρόεδρος έως το 2023.

▪ Ουγγαρία

Στη μετασοβιετική Ουγγαρία, η έκδοση βιβλίων έγινε ένα σημαντικό εργαλείο πολιτικής αυτοπαρουσίασης. Από τον Τζόζεφ Ανταλ έως τον Βίκτορ Ορμπαν οι κορυφαίοι πολιτικοί χρησιμοποίησαν τα βιβλία για να διαμορφώσουν τη δημόσια εικόνα τους, να δικαιολογήσουν τον ρόλο τους σε ιστορικές καμπές ή να ερμηνεύσουν εκ νέου την καριέρα τους. O Aνταλ, ο πρώτος εκλεγμένος πρωθυπουργός της Ουγγαρίας μετά την πτώση του κομμουνισμού, εξέδωσε το 1994 το βιβλίο «Αξιοπρέπεια και θάρρος», που συνέβαλε στη δημιουργία ενός μύθου γύρω από την κληρονομιά του.

Ο Βίκτορ Ορμπαν, πρωθυπουργός από το 1998 έως το 2002 και ξανά από το 2010 και μετά, χρησιμοποίησε τις εκδόσεις ως στρατηγικό εργαλείο επικοινωνίας. Το πρώιμο βιβλίο του «Ο δρόμος προς τη νίκη» (1998), που κυκλοφόρησε κατά τη διάρκεια της πρώτης επιτυχημένης εκστρατείας του για την εξουσία, παρουσίαζε την πολιτική φιλοσοφία και τις φιλοδοξίες του. Το βιβλίο ενίσχυσε την εικόνα του Ορμπαν ως ικανού νεαρού ηγέτη της μετακομμουνιστικής γενιάς της Ουγγαρίας και συνέβαλε σαφώς στη διαμόρφωση της αρχικής του αξιοπιστίας. Τα μεταγενέστερα βιβλία του, όπως «Η υπόθεση της πατρίδας», λειτούργησαν περισσότερο ως ιδεολογικές περιλήψεις του πολιτικού συστήματος που δημιούργησε μετά την επιστροφή του στην εξουσία το 2010.

Ο στόχος της εκδοτικής κίνησης Τσίπρα

Το βιβλίο του Τσίπρα συγκαταλέγεται στη διεθνή παράδοση που θέλει ένα βιβλίο να (ξανα)βάζει τον συγγραφέα στο κέντρο της συζήτησης. Το ερώτημα ίσως δεν είναι αν το βιβλίο είναι καλό ή κακό ή με ποιους συγκρούεται. Το ερώτημα είναι αν θα λειτουργήσει όπως λειτούργησαν δεκάδες άλλες πολιτικές εκδόσεις στην Ευρώπη: ως εργαλείο επαναφοράς. Για την Ελλάδα, που δεν έχει τόσο ισχυρή παράδοση αυτοβιογραφικών πολιτικών εκδόσεων, η κίνηση αυτή είναι αξιοσημείωτη. Το αν θα γίνει μέρος ενός μεγαλύτερου σχεδίου ή θα μείνει ως –ήδη επιτυχημένο– εκδοτικό γεγονός θα φανεί μέσα στους επόμενους μήνες.

● Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Kim Son Hoang (Der Standard – Αυστρία), György Folk (EUrologus-Ουγγαρία), Petr Jedlička (Denik Referendum-Τσεχία)