Eνα πρωτοποριακό πείραμα κοινωνικής πολιτικής γίνεται τα τελευταία χρόνια στην Ινδία, όπου περισσότερες από 118 εκατομμύρια Ινδές παίρνουν από τις κυβερνήσεις κρατιδίων άμεσες χρηματικές παροχές κάθε μήνα, χωρίς καμιά προϋπόθεση. Γνωστές ως UCT (Χρηματική Κατάθεση Ανευ Ορων, Unconditional Cash Transfer) αυτές οι παροχές αποτελούν έναν μηχανισμό κοινωνικής πρόνοιας και αντιμετώπισης της φτώχειας που απευθύνονται στους πιο ευάλωτους πολίτες, τις γυναίκες.
Για την Πρεμίλα Μπαλάβι από το κρατίδιο Μαντίγια Πραντές, τα 16 δολάρια τον μήνα που παίρνει είναι ένα βοήθημα που συμβάλλει στην κάλυψη των αναγκών της οικογένειας. Μπορεί με δυτικά κριτήρια αυτά τα ποσά που κυμαίνονται από 12 ώς 30 δολάρια τον μήνα να είναι μηδαμινά αλλά για εκείνη, όπως και για όλες τις Ινδές που μίλησαν σε ρεπορτάζ του BBC, το UCT είναι ένα σταθερό εισόδημα που τις βγάζει από την αβεβαιότητα, αντισταθμίζει τις συνέπειες της απλήρωτης δουλειάς για τη φροντίδα και το σπίτι και τους δίνει μια αίσθηση ασφάλειας και ανεξαρτησίας.
Πρόκειται για μια τάση που αυξάνει ραγδαία. Το 2021-2022 μόνο δύο κρατίδια εφάρμοζαν τέτοια προγράμματα, ενώ πλέον δίνονται σε 12. Κάποια κρατίδια, όπως η Δυτική Βεγγάλη, τα θεωρούν ως «ανταμοιβή» για την απλήρωτη δουλειά των γυναικών στο σπίτι και μέσο για να διεκδικήσουν μια θέση εργασίας με καλύτερους όρους και άλλα όπως το Ταμίλ Ναντού ως ένα «επίδομα δικαιωμάτων».
Πολιτικές για προσέλκυση ψήφων
Για πολλούς επικριτές της, αυτή η παροχή είναι απλά εργαλείο προσέλκυσης της γυναικείας ψήφου. Από την πρώτη στιγμή της εισαγωγής τους, η υιοθέτηση αυτών των πληρωμών από κυβερνώντα κόμματα ή οι υποσχέσεις για θέσπιση ή αύξησή τους από την αντιπολίτευση συμπίπτουν με εκλογικές διαδικασίες. Το Ασαμ εισήγαγε αυτές τις πληρωμές στα τέλη του 2020 και η Δυτική Βεγγάλη αρχές του 2021, και στις δύο περιπτώσεις λίγο πριν από τη διεξαγωγή τοπικών βουλευτικών εκλογών, ενώ εν όψει των προσεχών εκλογών του 2026 τα αύξησαν κατά 31% και 15% αντίστοιχα. Και στις εκλογές τον περασμένο μήνα στο Μπιχάρ, το φτωχότερο κρατίδιο της Ινδίας, η συμμαχία που κατέβασε το κυβερνών κόμμα του Ινδού πρωθυπουργού Μόντι πέτυχε συντριπτική νίκη χάρη και στο γεγονός ότι λίγες εβδομάδες πριν από τις εκλογές κατέθεσε 10.000 ρουπίες (112 δολάρια) στους τραπεζικούς λογαριασμούς 7,5 εκατομμυρίων γυναικών.
Είναι βέβαιο, γράφει η Σουνάινα Κουμάρ, διευθύντρια του Ιδρύματος Ερευνών ORF, πως πρόκειται για έναν μηχανισμό κοινωνικής πρόνοιας που κινητοποιεί τις γυναίκες ψηφοφόρους κι αυτό σαφώς είναι θετικό. Πλέον στις ομόσπονδες πολιτείες όπου δίνονται UCT στις γυναίκες, το ποσοστό συμμετοχής τους στις εκλογές τείνει να είναι μεγαλύτερο από εκείνο τον αντρών και καταλυτικό για την έκβαση των αποτελεσμάτων.
Οσο και αν πολλοί καταγγέλλουν πως πρόκειται για κυνική εξαγορά ψήφων ή «ελεημοσύνη», η μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών και η ενδυνάμωσή τους -έστω και αν για πολλούς πολιτικούς είναι παράπλευρες συνέπειες του εκλογικού τους στόχου- δεν παύει να είναι σημαντική. Παρότι, όπως επισημαίνει η Κουμάρ, «αυτά τα χρήματα δίνονται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο πολιτικών όπου οι γυναίκες εκλαμβάνονται από ένα πατριαρχικό κράτος ως αποδέκτριες πρόνοιας κι όχι ως υποκείμενα δικαιωμάτων». Οπως δείχνουν άλλωστε και τα ονόματα που δίνονται σε αυτές τις πρωτοβουλίες: «πρόγραμμα του πρωθυπουργού προς τιμή της μητέρας» ή «πρόγραμμα του πρωθυπουργού “αγαπημένη μου αδελφή”». «Διατυπώνονται στη γλώσσα της πατριαρχίας και δίνουν έμφαση στους ρόλους των γυναικών ως μητέρων, συζύγων, αδελφών και κορών κι όχι ως αυτόνομων οντοτήτων».
Αυτονομία, αξιοπρέπεια, εργασία
Για το γυναικείο κίνημα της Ινδίας, αυτές οι πληρωμές αποτελούν μια (έστω και καθυστερημένη) αναγνώριση της οικονομικής αξίας της απλήρωτης δουλειάς των γυναικών στη φροντίδα και το νοικοκυριό. Σύμφωνα με την τελευταία Ερευνα Χρήσης του Χρόνου, το 2024, οι Ινδές αφιερώνουν σε αυτές τις ασχολίες πέντε ώρες καθημερινά, που ισοδυναμούν με 7,6 φορές περισσότερο από τον χρόνο που αφιερώνουν οι άντρες: μια επιβάρυνση που εξηγεί κατά ένα μέρος τη χαμηλή συμμετοχή τους στο εργατικό δυναμικό της Ινδίας.
Οι περισσότερες από τις αποδέκτριες των UCT έχουν τον απόλυτο έλεγχο των τραπεζικών τους λογαριασμών και αποφασίζουν αυτόνομα πού θα ξοδέψουν αυτά τα χρήματα: συνήθως, στην κάλυψη οικογενειακών αναγκών (τρόφιμα, φάρμακα, σχολεία, έκτακτα έξοδα, αποπληρωμή μικρών χρεών) αλλά και για αγορά προσωπικών ειδών ή και για αποταμίευση. Ερευνα της Πράμπα Κοτισβαράν, καθηγήτριας Δικαίου στο King’s College του Λονδίνου, έδειξε πως στην πλειονότητά τους δηλώνουν ότι τα χρήματα αυτά έχουν συμβάλει ουσιαστικά στην ενίσχυση της αίσθησης αυτονομίας και αξιοπρέπειας και σε μεγάλο ποσοστό λένε πως τρέφονται καλύτερα, είναι πιο ήρεμες, έχουν μεγαλύτερο λόγο στις αποφάσεις του νοικοκυριού, τις σέβονται περισσότερο, ενώ συγχρόνως μειώθηκαν οι συζυγικές εντάσεις.
Και το σημαντικότερο, στην πλειονότητά τους οι γυναίκες νιώθουν κινητοποιημένες για να αποκτήσουν περισσότερα χρήματα και αυτό που πραγματικά θέλουν είναι να βρουν μια σταθερή θέση εργασίας, αντικρούοντας τα επιχειρήματα όσων θεωρούν πως αυτές οι παροχές αποτελούν αντικίνητρο για να αναζητήσουν δουλειά ή ότι ενισχύουν τους έμφυλους ρόλους.
Αυτές οι κριτικές αγνοούν πως αυτές οι παροχές δίνονται σε ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο οι γυναίκες αντιμετωπίζουν τεράστια εμπόδια για την ένταξή τους στην αγορά εργασίας και σπάνια έχουν πρόσβαση σε χρήμα. Τα χρήματα -έστω και πολύ λίγα- προστατεύουν τις γυναίκες από έκτακτες και επείγουσες καταστάσεις, όπως επιδημίες ή κλιματικές καταστροφές, συμβάλλουν στη βελτίωση της ευημερίας των νοικοκυριών, στην επισιτιστική ασφάλεια, στην εκπαίδευση των παιδιών και στην υγεία των οικογενειών, ενώ παράλληλα προωθούν την αποταμίευση και ενισχύουν την ενδυνάμωση των γυναικών.
Αρκεί να έχουν οι πολιτικοί επίγνωση πως αυτό το στοχευμένο μικροεισόδημα δεν αρκεί για να βγάλει τις γυναίκες και τα νοικοκυριά από τη φτώχεια, γιατί αυτή αντιμετωπίζεται δομικά με συστηματική ενίσχυση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας, πρακτικά μέτρα για πρόσβαση στην απασχόληση και την εκπαίδευση και πολιτικές αναδιανομής του πλούτου και συμπεριληπτικής ανάπτυξης.
