Σε ποιες εστίες προβληματισμού θα μπορούσε να σταθεί μια επαρκής ανάγνωση του βιβλίου «Ιθάκη» (Αθήνα, Gutenberg 2025, σσ.762); Μάλλον στις εξής:
■ Ιστορία: «Γιατί είχα τη βεβαιότητα από καιρό πως στην Ιστορία δεν οφείλουμε να παρουσιαστούμε δικαιωμένοι˙ της οφείλουμε, όμως, να μιλήσουμε» (σ.17), «…τόλμησε να αλλάξει τη ροή της Ιστορίας» (σ.19)˙ «…να το περιγράψω όσο γίνεται πιο αναλυτικά και με την πίστη ότι η Ιστορία δεν έχει τελειώσει» (σ.20)˙ «Η γνώση των πραγματικών γεγονότων της σύγχρονης Ιστορίας της χώρας μας είναι προϋπόθεση για την κατανόηση των δυσκολιών αλλά και των δυνατοτήτων που ανοίγονται μπροστά μας» (σ.21)˙ «Η Ιστορία δεν είναι τρόπαιο, ούτε πεδίο ιδιοκτησίας. Είναι το κοινό μας έδαφος, χώρος μνήμης, ευθύνης και αλήθειας» (σ.21)˙ «καμιά άλλη ομιλία μου δεν είχε την ιστορικότητα εκείνων των στιγμών» (passim).
■ Το ιστορικό τρίπτυχο: «παρελθόν» – «παρόν» – «μέλλον»: «πράξη ευθύνης απέναντι στο παρελθόν και διεκδίκησης για το δικαίωμα στο μέλλον» (22)˙ «Είναι πρώτα απ’ όλα, μια προσπάθεια να κατανοήσουμε το παρόν» (σ.20)˙ «Το μέλλον διαρκεί πολύ» (σ.21)˙ «ήταν μια δέσμευση για το μέλλον» (σ.86). «Οπως τότε, έτσι και στο μέλλον» (σ.454).
■ Η πολιτική ως «έφοδος στον ουρανό»: «Η ικανότητα να διευρύνεις τα όρια του εφικτού μέχρι αυτό που χτες φάνταζε αδύνατο να γίνει πραγματικότητα. Αυτή η πολιτική είναι έφοδος στον ουρανό» (σ.18˙ βλ. σσ. 62, 85, 87, 382 και σ.268: «μια αίσθηση δημοκρατικής ανάτασης», σ.329: «η αίσθηση εγρήγορσης για όσα με περίμεναν μπροστά»).
■ «Πρόγραμμα-γέφυρα»: η «στρατηγική μας» (σ.145, 147, 175) για την «κοινωνική προστασία» (σ.709), τη «δημόσια υγεία» (σ.710), τη «δημόσια εκπαίδευση» (σ.711), την «προστασία της εργασίας» (σ.712), τον «πολιτισμό» (σ.713), τα «ίσα δικαιώματα σε όλους» (σ.713), τη «Δικαιοσύνη» (σ.714), τη «Δημόσια Διοίκηση» (σ.716), την «Τοπική Αυτοδιοίκηση» (σ.717), την «προστασία του περιβάλλοντος» (σ.719), τις «υποδομές» (σ.719), την «ψηφιοποίηση» (σ.721) και τη «στήριξη της έρευνας και της καινοτομίας» (σ.722).
■ Η «Ηθική»: «Το μόνο που μας απομένει είναι το ηθικό μας πλεονέκτημα» (σ.249), «Ο ελληνικός λαός είχε αντιληφθεί την ηθική διάσταση του αγώνας μας» (σ.331), «Η Αντιπολίτευση επιδίωκε την πολιτική και ηθική μου εξόντωση» (σ.545), «Η ηθική της ευθύνης συγκρούστηκε μέσα μου με την ηθική της πεποίθησης» (σ.556).
■ Φιλοσοφία: «Αυτή ήταν η βασική μου φιλοσοφία» (σ.138), «Κι εγώ δεν ήμουν φιλόσοφος να στοχάζομαι…» (σ.534).
Για να συνδράμω στο «προοδευτικό όραμα» (σ.739) υποδεικνύω ένα πλαίσιο «αντικοινωνίας», σφήνας στην πλάτη της κοινωνίας που μας περιβάλλει και με επίκεντρο ό,τι θα ονόμαζα «αγορατολμία»:
1. Η δραστηριοποίηση της «κοινωνίας των πολιτών» στην αντιμετώπιση των πολιτικών θεσμών, στους οποίους συμπυκνώνονται οι ταξικές κοινωνικές σχέσεις και με τους οποίους συντελείται η διεργασία εκβίασης της κοινωνικής συναίνεσης. Πρόκειται για μια πολυμέτωπη αμφισβήτηση που αρχίζει από τους κανόνες για την καταστολή των ορμών και την καθιέρωση μιας «επιτρεπτής» συμπεριφοράς, που θα εγγυάται τη διάρκεια και τη συνοχή του κοινωνικού συνόλου, και κλείνει με το γεγονός της χειραγώγησης του λόγου -ως έκφρασης και σκέψης- που νομιμοποιεί τις κυρίαρχες κοινωνικές δομές.
2. Η ανάδυση μιας πολλαπλής «υποκειμενικότητας» που, χωρίς να οπισθοχωρεί προς την ιδιώτευση (ήδη ο «ιδιώτης», σε αντίθεση με το «κοινός» ή το «δημοτικός», εξέφραζε την παθολογία της αρχαίας ελληνικής πόλης) αποδεσμεύεται από τα παραδεδομένα σχήματα ιδεών και αναζητά νέες μορφές για να νοηματοδοτήσει την καθημερινή εμπειρία των μετόχων της.
3. Η συνεχής μείωση του εργάσιμου χρόνου, όχι βέβαια ως σύμπτωμα και ως τρόπος αντιμετώπισης της ανεργίας, και η σύμφυτη προσδοκία, στους κόλπους όμως μιας αυτοδιαχειριζόμενης κοινωνίας, η κοινωνικά αναγκαία εργασία να καλύπτει -με αξιοπρεπείς πια συνθήκες- ένα μικρό μέρος της δραστηριότητας των μελών της.
4. Η άμεση απάντηση στην πλήρη εμπορευματοποίηση του διαθέσιμου χρόνου, την οποία επέβαλε ο μονοπωλιακός καπιταλισμός με την καταναλωτική του εκδίπλωση και με την προσαγωγή του «περιττού» πριν από το «αναγκαίο», μπορεί να προκύψει ως αυθόρμητη ή οργανωμένη αντίσταση στην καταστροφή των δυνατοτήτων «αυτοέκφρασης».
5. Η επίγνωση ότι η ληστρική εκμετάλλευση της φύσης δεν αφορά απλώς τα όρια της τεχνολογικής εξέλιξης, αλλά πρώτιστα το ενδεχόμενο της αυτοκαταστροφής ολόκληρης της ανθρώπινης κοινωνίας, που βέβαια στις περισσότερο αναπτυγμένες μορφές της απέκτησε -μέσω των τεχνολογικών της επιτεύξεων- συγκεντρωτική, ιεραρχική και αστυνομευόμενη δομή.
6. Η βαθιά ανάξεση των ριζών της ανισότητας των δύο φύλων, κυρίως με τη συνδρομή του κινήματος της γυναικείας χειραφέτησης (παρά τις παραλλαγές ή τις αυξομειώσεις της δυναμικής του), οδήγησε στην ευρύτερη αναγνώριση ότι οι σχέσεις ανάμεσα στον άντρα και τη γυναίκα δεν μεταβάλλονται με τον ίδιο τρόπο που αλλάζουν οι οικονομικές συνθήκες.
7. Η απαίτηση των νέων, που εντάσσονται μέσω του σχολείου και της οικογένειας στο κοινωνικό γίγνεσθαι, να αποτινάξουν τους εγχαρασσόμενους «ρόλους» και να καταστήσουν ανενεργά τα αξιολογικά μέτρα των «μεγάλων».
Αυτή η πολυκεντρική αμφισβήτηση της εξουσίας των πολιτικών θεσμών, της ετερονομίας, της μισθωτής εργασίας, της μετατροπής των αξιών χρήσης σε εμπορεύσιμα καταναλωτικά προϊόντα, της καταστροφής του φυσικού περιβάλλοντος, της «ειρηνικής» χρήσης της πυρηνικής ενέργειας, της ανισότητας των φύλων, της παρεχόμενης εκπαίδευσης, εγγράφεται ως εναλλακτική πρόταση που αφορά τόσο τον χρόνο εργασίας όσο και τον ολοένα αυξανόμενο χρόνο της «σχόλης».
Μια και είμαι μισόν αιώνα τώρα «Κώος» δεν παραβλέπω ό,τι αναγράφεται για το «μεταφορικό ισοδύναμο» (σσ. 440, 709) και ιδίως το «Φωτόδεντρο» (1971) του Οδυσσέα Ελύτη που συμπεραίνει: «Ετσι κι αλλιώς στα μέρη τα δικά μας πάντα ταξιδεύαμε» (βλ. Μαρίας Χατζηγιακουμή, «Η αίσθηση της Ιστορίας στο έργο του Οδυσσέα Ελύτη», Αθήνα, Παπαζήσης 2014, σ.177). Αλλωστε η «θάλασσα» είναι συνεχής στην «Ιθάκη» (σσ. 230, 252, 346, 381, 461, 570, 723, 733) με το ερώτημα: «Κάναμε πολλά, πλέοντας στις πιο φουρτουνιασμένες θάλασσες;»
Και από τον κοινό μας εκδότη, κλείνοντας για την ώρα, ας προσθέσω εδώ κάποιους στίχους από το ποίημα: «Σε καιρούς τύχης και τόλμης» (Αθήνα 2015, σ.18):
«Με τον Ηράκλειτο στη μασχάλη του μυαλού μας
αναζητούμε τοπία δυαδικότητας,
ως παίχτες του απρόβλεπτου
στο φροντιστήριο της θάλασσας;»
Οσο για την Ιθάκη του Ομήρου, μιαν άλλη φορά. Ιδίως για τη ραψωδία…
* Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων
