Η ικανότητά μας να προβλέπουμε με επιτυχία τη συμπεριφορά ενός οποιουδήποτε συστήματος εξαρτάται από το αν γνωρίζουμε επαρκώς τους φυσικούς νόμους, τις αλληλεπιδράσεις και τις αρχικές συνθήκες δημιουργίας του, που, στο σύνολό τους, καθορίζουν τη δυναμική του. Στο συλλογικό φαντασιακό των ανθρώπων αλλά και κάθε επιστήμης, η έρευνα της πραγματικότητας έχει αξία και νόημα μόνο στο μέτρο που μας αποκαλύπτει τους «αιώνιους» και «αμετάβλητους» νόμους της Φύσης.
Από τον δέκατο έβδομο αιώνα μέχρι πολύ πρόσφατα, η επιτυχία μιας επιστημονικής θεωρίας ταυτιζόταν με την ικανότητά της να προβλέπει, στη βάση ορισμένων φυσικών νόμων, τη μελλοντική συμπεριφορά και την εξέλιξη των φαινομένων που μελετούσε. Πρόκειται για το φιλόδοξο πρόγραμμα ενός απόλυτου και απαρέγκλιτου φυσικού ντετερμινισμού, στον οποίο δεν έχουν καμία θέση η αταξία, η αβεβαιότητα και άρα η δημιουργική ελευθερία που εμφανίζει η πραγματικότητα.
Συνήθως αυτό το άπιαστο όνειρο μιας αιτιοκρατικής παντογνωσίας περιγράφεται ως η «θεωρία των Πάντων» και η προϋπόθεση για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο ήταν -και εξακολουθεί να είναι- η συστηματική υποβάθμιση και η εξάλειψη από τον σκληρό πυρήνα των επιστημονικών εξηγήσεων κάθε τυχαίου ή συμπτωματικού φαινομένου και κάθε «αυθαίρετου» υποτίθεται ιστορικού παράγοντα.
Παρά τις φιλότιμες προσπάθειές μας, δυστυχώς, τα περισσότερα φυσικά συστήματα, πόσω δε μάλλον τα κοινωνικά και οικονομικά φαινόμενα, ήταν και παραμένουν μη προβλέψιμα. Τυπικά παραδείγματα πολύπλοκων και μη προβλέψιμων φαινομένων είναι η μη γραμμική εξέλιξη και η δυναμική όλων των φυσικών, βιολογικών και των οικολογικών συστημάτων, οι ξαφνικές μεταβολές του καιρού, οι καταστροφικοί σεισμοί, η εκδήλωση μιας ασθένειας ή η διάδοση μιας επιδημίας, καθώς και οι μεγάλες οικονομικές κρίσεις, που οδηγούν σε κοινωνικές και ιστορικές ανατροπές.
Φανταστείτε, λοιπόν, τις δραματικές συνέπειες που είχε η σχετικά πρόσφατη, αλλά πολλαπλώς επιβεβαιωμένη επιστημονική ανακάλυψη ότι οι απολύτως ντετερμινιστικοί φυσικοί νόμοι και οι δήθεν απαράβατοι κανόνες οργάνωσης οδηγούν κατά κανόνα σε χαώδεις και εντελώς απρόβλεπτες φυσικές συμπεριφορές! Πράγματι, παρά τις επίμονες προσπάθειες της «κλασικής» επιστήμης, όλα ανεξαιρέτως τα ορατά ή μακροσκοπικά συστήματα, αυτά δηλαδή που μελετούν οι αστροφυσικοί, οι γεωλόγοι, οι βιολόγοι, οι μηχανικοί, οι γιατροί, οι κοινωνιολόγοι και οι οικονομολόγοι φαίνεται πως υπακούν σε τουλάχιστον δύο νέες αρχές οργάνωσης που ισχύουν για τα πολύπλοκα συστήματα:
1. Οι απλοί νόμοι δεν οδηγούν κατ’ ανάγκη σε απλές συμπεριφορές, και
2. Ελάχιστες και φαινομενικά ασήμαντες μεταβολές στις παραμέτρους που διαμορφώνουν τη σημερινή κατάσταση ενός πολύπλοκου (δηλαδή μη γραμμικού) συστήματος, μπορεί να οδηγήσουν στο μέλλον σε πολύ μεγάλες αλλαγές στη δομή και τη συμπεριφορά του.
Για τη σύγχρονη επιστήμη, η χαώδης ή μη γραμμική δυναμική, δηλαδή η εγγενής δομική αστάθεια και η μη προβλεψιμότητα, θεωρείται το τυπικό χαρακτηριστικό όλων των πολύπλοκων συστημάτων (φυσικών ή τεχνητών): από την εύρυθμη λειτουργία της ανθρώπινης καρδιάς μέχρι το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Η επέλαση του χάους στη σύγχρονη οικονομία
Πώς επηρεάζουν αυτές οι νέες επιστημονικές ανακαλύψεις τη ζωή και τη σκέψη μας και ειδικότερα τις κλασικές οικονομικές αντιλήψεις και πρακτικές μας; Σε αυτό το πολύ επίκαιρο ερώτημα επιχειρεί να απαντήσει το βιβλίο «Εννοώντας το χάος: Μια καλύτερη οικονομική θεωρία για έναν καλύτερο κόσμο», που κυκλοφορεί άψογα μεταφρασμένο και επιμελημένο από τις εκδ. Κάτοπτρο.
Ο συγγραφέας αυτού του αξιόλογου και πολύ διαφωτιστικού βιβλίου είναι ο Ντόιν Φάρμερ (J. Doyne Farmer), διάσημος Αμερικανός επιστήμονας των πολύπλοκων συστημάτων, ο οποίος υπήρξε πρωτοπόρος ερευνητής σε πολλούς τομείς: χάος, πολύπλοκα συστήματα, τεχνητή ζωή, φορητοί υπολογιστές κ.ά. Σήμερα είναι διευθυντής του προγράμματος οικονομικής της πολυπλοκότητας στο Ινστιτούτο για τη Νέα Οικονομική Σκέψη (ΙΝΕΤ) του Oxford Martin School, και καθηγητής της επιστήμης πολύπλοκων συστημάτων στο Smith School for Enterprise and the Environment (αμφότερα ιδρύματα του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης), ενώ συνεργάζεται και ως εξωτερικός καθηγητής στο αμερικανικό Ινστιτούτο της Σάντα Φε (SFI), που θεωρείται διεθνώς ο «ναός» των επιστημών της πολυπλοκότητας.
Με αφορμή την εμφανή αδυναμία πρόβλεψης των πιο πρόσφατων οικονομικών και κοινωνικών καταστροφών, όπως η τελευταία παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008 και η διαχείριση της πρόσφατης πανδημίας του κορονοϊού, ο συγγραφέας αυτού του βιβλίου εξετάζει συστηματικά αν, και σε ποιο βαθμό, η σύγχρονη οικονομική επιστήμη είναι σε θέση να κατανοεί αφενός την εγγενώς χαώδη και ενίοτε καταστροφική δυναμική των οικονομικών φαινομένων και αφετέρου τις νοητικές εμμονές και τις γνωσιακές προκαταλήψεις των κλασικών οικονομικών θεωριών. Εμμονές και προκαταλήψεις που, μέχρι σήμερα, την εμποδίζουν να αναγνωρίζει -και ακόμη λιγότερο να κατανοεί και να διαχειρίζεται!- τον δημιουργικό ρόλο των χαοτικών φαινομένων και την αποφασιστική σημασία τους στη διαμόρφωση και τη συντήρηση όλων των πολύπλοκων οικονομικών φαινομένων.
Σύμφωνα με την καθιερωμένη οικονομική επιστήμη, η οικονομική συμπεριφορά των δρώντων υποκειμένων ή οικονομικών δραστών περιγράφεται επαρκώς από κάποια αφηρημένα γραμμικά μοντέλα, δηλαδή από τα πολύ απλοϊκά πρότυπα απώλειας-κέρδους, σύμφωνα με τα οποία κάθε οικονομικός δράστης λαμβάνει αποφάσεις με κριτήριο είτε τη μεγιστοποίηση του κέρδους είτε την ελαχιστοποίηση των απωλειών.
Αιώνες τώρα καλλιεργείται η ιστορικά και επιστημολογικά εσφαλμένη πεποίθηση ότι η ορθολογικότητα της οικονομικής σκέψης εξαρτάται αποκλειστικά από την ικανότητά της ή όχι να ερμηνεύει «αιτιοκρατικά» τα φαινόμενα που διερευνά. Ισως έτσι εξηγείται η επίμονη υποβάθμιση του δημιουργικού ρόλου των ανθρώπινων οικονομικών δραστών όσο και η συστηματική παραγνώριση της εγγενούς πολυπλοκότητας των οικονομικών σχέσεων, για χάρη των πιο απλοϊκών ντετερμινιστικών εξηγήσεων. Αντίθετα, σύμφωνα με τον Ντόιν Φάρμερ, «Η επιστήμη της οικονομικής της πολυπλοκότητας προσφέρει μια εντελώς διαφορετική λύση», επειδή βασίζεται στα μη γραμμικά μοντέλα εξήγησης που έχουν ανακαλύψει, τις τελευταίες δεκαετίες, οι φυσικές επιστήμες των πολύπλοκων συστημάτων.
Σύμφωνα με το γραμμικό μοντέλο ανάλυσης, όταν δύο δυνάμεις δρουν ταυτόχρονα τότε το αποτέλεσμα της δράσης τους θα είναι μία κίνηση που προκύπτει ως το άθροισμα των κινήσεων που θα έκανε το σώμα εάν οι δυνάμεις δρούσαν χωριστά. Αυτή η επαλληλία των υποτίθεται ξεχωριστών δυνάμεων είναι μια χαρακτηριστική ιδιότητα μόνο των γραμμικών συστημάτων. Αντίθετα, σε ένα μη γραμμικό φυσικό σύστημα, δύο ή περισσότερες δυνάμεις μπορούν να γεννήσουν μη προβλέψιμες αναδυόμενες δομές και χαώδεις συμπεριφορές, οι μη αναμενόμενες ιδιότητες των οποίων είναι εντελώς διαφορετικές από αυτές που προδικάζουν οι βασικοί νόμοι της γραμμικής δυναμικής. Υπό αυτήν ακριβώς την έννοια, η μη γραμμικότητα των αλληλεπιδράσεων και οι χαοτικές δομές που προκύπτουν είναι τα γνωστικά αντικείμενα της επιστήμης της πολυπλοκότητας.
Η αχίλλειος πτέρνα της «κλασικής» οικονομικής επιστήμης, σύμφωνα με τον συγγραφέα, είναι ότι ισχύει και εφαρμόζεται μόνο σε «κλειστά» ή αυθαίρετα «απομονωμένα» συστήματα, δηλαδή σε μη ρεαλιστικά παραγωγικά συστήματα που δεν διαθέτουν πολλά περιθώρια ελευθερίας για τη δημιουργία πολύπλοκων οικονομικά δομών και πιο ελαστικών συμπεριφορών.
Στις σελίδες αυτού του καλογραμμένου βιβλίου παρουσιάζεται συστηματικά και με πλήθος καθημερινών παραδειγμάτων η εναλλακτική «οικονομική της πολυπλοκότητας», η οποία έχει το μεγάλο πλεονέκτημα να βασίζεται στα πολύ διαφορετικά θεωρητικά και μεθοδολογικά δεδομένα που προκύπτουν από την εφαρμογή -σε ρεαλιστικό χρόνο και όχι εκ των υστέρων- των υπολογιστικών προσομοιώσεων της πολύπλοκης οικονομικής συμπεριφοράς των δρώντων υποκειμένων.
Ανασχεδιάζοντας τη ζωή μέσω συνθετικής βιολογίας
Στα τέλη του εικοστού αιώνα, χάρη στις πολύ εντυπωσιακές προόδους της μοριακής βιολογίας και στα νέα εργαλεία της γενετικής μηχανικής, οι ερευνητές που εργάζονται στον τομέα της «συνθετικής βιολογίας» (Synthetic Biology) κατάφεραν όχι μόνο να αναπαράγουν στο εργαστήριο τις βασικές βιολογικές δομές και διεργασίες, αλλά και να δημιουργήσουν εντελώς νέους «τεχνητούς» μικροοργανισμούς που διαθέτουν τις τρεις βασικές ιδιότητες κάθε μορφής ζωής: μεταβολισμό, αναπαραγωγή, εξέλιξη μέσω προσαρμογής.
Το επίτευγμα αυτό -ταυτοχρόνως επιστημονικό και τεχνολογικό- το είχαν προβλέψει κάποιοι πρωτοπόροι ερευνητές στο τομέα έρευνας της «Συνθετικής ζωής», μεταξύ των οποίων και ο επιστήμονας-επιχειρηματίας Κρεγκ Βέντερ, ο οποίος, από το 2010, δήλωνε παντού: «Είμαι έτοιμος να δημιουργήσω ένα συνθετικό έμβιο ον». Και όπως αποδείχτηκε δεν άργησε να πραγματοποιήσει αυτή του την… απειλή. Με τη δημιουργία των πρώτων «συνθετικών κυττάρων», αυτός ο διάσημος βιοτεχνολόγος, αλλά και αμφισβητούμενος από πολλούς μπίζνεσμαν της Γενετικής, απέδειξε στην πράξη ότι η ανθρωπότητα έχει εισέλθει πλέον σε μια νέα φάση της συνθετικής βιοτεχνολογίας: αυτήν που ο ίδιος αρέσκεται να περιγράφει ως «μετα-γονιδιωματική εποχή»!
Το τι ακριβώς σημαίνει η σημερινή εκρηκτική ανάπτυξη και η μαζική εφαρμογή αυτών νέων βιοτεχνολογιών και πώς θα επηρεάσουν -στο άμεσο μέλλον- την εξέλιξη της ζωής, περιγράφεται αναλυτικά στο βιβλίο «Η μηχανή της γένεσης: Ξαναγράφοντας τη ζωή στην εποχή της συνθετικής βιολογίας», που κυκλοφορεί άριστα μεταφρασμένο και επιμελημένο από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
Πρόκειται για ένα πολύ επιτυχημένο διεθνώς εκλαϊκευτικό βιβλίο, που έχει εσκεμμένα προπαγανδιστικό χαρακτήρα, αφού οι συγγραφείς του είναι δύο πολύ διάσημοι υποστηριχτές και επιχειρηματίες των σημερινών εφαρμογών και κυρίως των καινοφανών δυνατοτήτων της… συνθετικής ζωής. Η Εϊμι Ουέμπ (Amy Webb) είναι μια δημοφιλής Αμερικανίδα δημοσιογράφος και συγγραφέας, που διδάσκει στη Σχολή Επιχειρήσεων του Πανεπιστημίου Stern της Νέας Υόρκης, ενώ ο Αντριου Χέσελ (Andrew Hessel) είναι Καναδός γενετιστής και επιχειρηματίας, που έγινε διάσημος τόσο ως ερευνητής της ψηφιακής Βιολογίας όσο και ως συνιδρυτής της μεγάλης εταιρείας Humane Genomics, η οποία εκμεταλλεύεται την Τεχνητή Νοημοσύνη ως εργαλείο για την παραγωγή συνθετικών ιών.
Εχοντας δημιουργήσει στα εργαστήρια της εταιρείας του συνθετικούς ιούς και μικροοργανισμούς που μέχρι τώρα δεν υπήρχαν στη φύση, ο Αντριου Χέσελ είναι πεπεισμένος για τις ευεργετικές δυνατότητες της επεμβατικής και της ψηφιακής Γενετικής, που ήδη μας επιτρέπουν να σχεδιάζουμε -κατά βούληση- τη δημιουργία νέων έμβιων όντων, ανάλογα με τις ανάγκες μας ή, για την ακρίβεια, ανάλογα με τις ανάγκες των εταιρειών που δημιουργούν και εκμεταλλεύονται αυτούς τους συνθετικούς οργανισμούς!
Το βιβλίο «Η μηχανή της ζωής» είναι ένα μανιφέστο υπέρ του αισιόδοξου προγράμματος της μοριακής-γονιδιακής και της ψηφιακής- υπολογιστικής τροποποίησης της ζωής, η οποία ήδη παρέχει στην ανθρωπότητα όχι μόνο πολύτιμες γνώσεις για τη δομή και τη λειτουργία των οργανισμών, αλλά και μια πολύ ισχυρή τεχνολογία -την ψηφιακή γενετική μηχανική- για την τροποποίησή τους ανάλογα με τις γνωστικές, διατροφικές, ιατρικές ανάγκες και βέβαια τις οικονομικές επιλογές της νέας βιομηχανίας των συνθετικών μορφών ζωής. «Σύντομα η ζωή δεν θα είναι πλέον ένα παιχνίδι της τύχης αλλά αποτέλεσμα σχεδιασμού και επιλογής», όπως πολύ προκλητικά υποστηρίζουν οι συγγραφείς.
Μια σοβαρή αντίρρηση στο γονιδιοκεντρικό πρόγραμμα της συνθετικής ζωής είναι ότι, τις δύο τελευταίες δεκαετίες, έχουν πληθύνει οι εστίες αντίστασης και οι έγκυρες επιστημονικές φωνές διαμαρτυρίας κατά της μονοκρατορίας των γονιδίων. Πράγματι, έπειτα από την ολοκλήρωση της χαρτογράφησης και την πλήρη αλληλούχηση του ανθρώπινου DNA, το 2003, έγινε σε όλους σαφές ότι η ανθρώπινη βιολογική ιδιαιτερότητα, καθώς και οι περισσότερες γενετικές ασθένειες σπανίως καθορίζονται από μεμονωμένα γονίδια αλλά από το σύνολο του γονιδιώματός μας σε στενή αλληλεπίδραση με επιγενετικούς και μεταγενετικούς «εξωγενείς» παράγοντες. Επομένως, χάρη στα νέα εργαλεία της μοριακής βιολογίας οι ερευνητές αρχίζουν να αποκαλύπτουν τα εγγενή όρια των αποκλειστικά γονιδιοκεντρικών εξηγήσεων και τους ανυπέρβλητους περιορισμούς των νέων βιοτεχνολογικών πρακτικών.
Οι επιγενετικοί μηχανισμοί αποτελούν αναμφίβολα τους νέους, πολύ αποφασιστικούς στόχους τόσο για την κατανόηση της ζωής όσο και για την επινόηση νέων θεραπειών και φαρμακευτικών προϊόντων. Συνεπώς, οφείλουμε να αναθεωρήσουμε τις απόψεις μας για την παντοκρατορία της κληρονομικότητας και να υπερασπιστούμε την ιδέα ότι δεν είμαστε το καθαρό προϊόν των γονιδίων μας.
Επιπλέον, όπως πολύ εύστοχα επισημαίνει στον πρόλογο που έγραψε ο Νίκος Μοσχονάς, ομότιμος καθηγητής ιατρικής μοριακής γενετικής και επιστημονικός επιμελητής της ελληνικής έκδοσης: «Το κρίσιμο ερώτημα που εγείρεται στο πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα είναι αν οι διαφαινόμενες αλλαγές στη ζωή των σημερινών νέων θα ενισχύσουν την κοινωνική συνοχή ή θα μεγεθύνουν τις ανισότητες».
