Πριν από αρκετά χρόνια, είχαμε τσακωθεί σε μια παρέα με αφορμή το πρόγραμμα της Επιδαύρου. «Βαρέθηκα τις σύγχρονες αναγνώσεις. Θέλω να πάω τα παιδιά μου σε ένα αρχαίο δράμα “κανονικό”», επέμεινε μια συνομιλήτρια. «Τι εννοείς “κανονικό”;», τη ρωτήσαμε. «Χωρίς μοντέρνα ρούχα και χωρίς μοντέρνες παρεμβάσεις», απάντησε, εκπροσωπώντας τελικά κι αρκετούς άλλους θεατές που συνάντησα κατά καιρούς στη διαδρομή του πολιτιστικού ρεπορτάζ – και που δεν μπόρεσα ποτέ να μεταπείσω.
Η αλήθεια είναι ότι συχνά επικρατεί το λάθος μεν, στερεότυπο δε, ότι από μία, κακή έστω, σύγχρονη απόπειρα επαναπροσέγγισης ενός κλασικού διασύρεται ο κλασικός – και όχι οι συντελεστές. Είναι η περίπτωση όταν ανασύρεται το τσιτάτο της «κανονικής» (;) παράστασης. Το σκεφτόμουν διαβάζοντας ό,τι υπερασπίστηκε στον αντίποδα ο Βρετανός δραματουργός Ρόμπερτ Αϊκ, επισημαίνοντας ότι «μια μουσειακή αναπαραγωγή της αρχαίας τραγωδίας είναι πάντα αδιέξοδη», με αφορμή τη δική του σύγχρονη εκδοχή στον «Οιδίποδα» όπως παίζεται στη Στέγη.
Το σκεφτόμουν, όμως, παρακολουθώντας και τον συναρπαστικό, κατά Τόμας Οστερμάγιερ, «Εχθρό του λαού» του Ιψεν. Σε μια… «κανονική» ανάγνωση ο ιδεαλιστής γιατρός Τόμας Στόκμαν, που συγκρούεται με όλες τις εξουσίες της κωμόπολής του προσπαθώντας να προειδοποιήσει τους πολίτες για το σκάνδαλο των μολυσμένων λουτρών, είναι ένας θετικός ήρωας – τελεία. Είμαστε σίγουροι ότι ο Ιψεν ήθελε να περιγράψει έναν υπερήρωα, βράχο της ηθικής; Ο Οστερμάιερ στην παράστασή του παρεμβαίνει για να τονίσει την αμφισημία και να τραβήξει το χαλί από τις καλές προθέσεις και μόνον του γιατρού που φτάνει, στη σκηνή του θεάτρου «Κνωσός», σε ένα σχεδόν αφελές, ναρκισσιστικό κρεσέντο, πλήρες βεβαιοτήτων, να αμφισβητεί την πλειοψηφία της λαϊκής ετυμηγορίας, την ίδια τη Δημοκρατία δηλαδή. Ναι, οι Αρχές διέπονται από ιδιοτέλεια, εξουσιομανία και υποκρισία.
Ομως η απάντηση σε αυτό μπορεί να είναι η επιβολή του ενός «καλού»; Ποιο είναι αυτό το «καλό», ποιος το αποφασίζει και πόσο απέχει αυτή η επιβολή από την απάντηση ενός 17,5% στην πρόσφατη έρευνα του Σημείου για τη Μελέτη και την Αντιμετώπιση της Ακροδεξιάς ότι προτιμά, «σε ορισμένες περιπτώσεις», τη δικτατορία έναντι της δημοκρατίας; Τι εννοώ; Οτι αυτή είναι η σημασία κάθε νέας προσέγγισης στους κλασικούς. Οτι μας εκπαιδεύουν να είμαστε δεκτικοί στις αμφισημίες, στις πολλαπλές αναγνώσεις και στην απουσία εύκολων απαντήσεων. Οτι μας θυμίζουν την ουσία του θεάτρου που ποτέ δεν βάζει τελεία σε ανύπαρκτες βεβαιότητες – ούτε καν σε αυτές που αφορούν την ουσία του έργου, πολύ περισσότερο της καθημερινότητάς μας.
