Από τον Σεπτέμβριο του 2024 μέχρι φέτος τον Οκτώβριο δολοφονήθηκαν περισσότερα από 281 τρανς και ίντερσεξ άτομα σε όλο τον κόσμο, όσα ήταν δυνατό να καταγραφούν στα στοιχεία που συγκεντρώνει από τρανς οργανώσεις βάσης, ερευνητές και ακτιβιστές και δημοσιεύματα από όλο τον κόσμο το Παρατηρητήριο Δολοφονιών Τρανς Προσώπων της οργάνωσης-ομπρέλα Transgender Europe (TGEU). Τα στοιχεία, που δημοσιοποιήθηκαν χτες, αποτελούν μόνο την κορυφή του παγόβουνου.
Οι φετινές 281 δολοφονίες, αριθμός αισθητά μειωμένος σε σχέση με τις 350 δολοφονίες τρανς και ίντερσεξ προσώπων πέρσι, μια από τις χειρότερες χρονιές, παραμένει εξαιρετικά ανησυχητικός καθώς αποκαλύπτει τη σοβαρότητα της απειλής που αντιμετωπίζουν τα τρανς άτομα κατά της ζωής τους και της σωματικής τους ακεραιότητας. «Η μείωση δεν σηματοδοτεί απαραίτητα αυξημένη ασφάλεια. Είναι πιθανό να αντανακλά την όλο και πιο περιορισμένη αναφορά αυτών των δολοφονιών σε δημοσιεύματα των μέσων ενημέρωσης, μια τάση που μπορεί να διαμορφώνεται λόγω των αλλαγών στους αλγόριθμους των μηχανών αναζήτησης και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ή λόγω της εκτεταμένης αδιαφορίας των μέσων ενημέρωσης, που μπορεί να κάνει πιο δύσκολο τον εντοπισμό και την εξακρίβωση των δολοφονιών», αναφέρει το Παρατηρητήριο.
Από το 2008, όταν ξεκίνησε να συγκεντρώνει στοιχεία το Παρατηρητήριο, ο αριθμός των καταγραμμένων δολοφονιών έφτασε φέτος τις 5.322. Τα θύματα είναι στο μεγαλύτερο ποσοστό τρανς γυναίκες ή τρανς θηλυκότητες, εργαζόμενες στην παροχή σεξουαλικών υπηρεσιών, μαύρες ή σκουρόχρωμες, μετανάστριες ή προσφύγισσες. Φέτος, καταγράφεται άνοδος των δολοφονιών τρανς ακτιβιστών και ακτιβιστριών, που ανέρχονται στο 14% των συνολικών δολοφονιών, μετά τις δολοφονίες εργαζομένων στην παροχή σεξουαλικών υπηρεσιών, που αποτελούν το 34%. «Πρόκειται για προσπάθεια να επιβληθεί σιωπή σε όσους αγωνίζονται για τα δικαιώματα των τρανς σε όλο τον κόσμο», επισημαίνει το Παρατηρητήριο.
Τρεις στις τέσσερις δολοφονίες γίνονται στη Λατινική Αμερική και στην Καραϊβική. Σχεδόν μία στις τρεις γίνονται στη Βραζιλία. Αλλά η τρανσφοβική βία και οι τρανσφοβικές διακρίσεις επηρεάζουν την καθημερινότητα των τρανς και ίντερσεξ προσώπων σε όλο τον κόσμο.
Πορεία μνήμης
Μετρά περισσότερα από δεκαπέντε χρόνια, από το 2009, η καθιερωμένη σιωπηλή πορεία μνήμης που διοργανώνει στην Αθήνα το Σωματείο Υποστήριξης Διεμφυλικών (ΣΥΔ) με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Τρανς Μνήμης που τιμάται παγκοσμίως στις 20 Νοεμβρίου. Μια πορεία (φέτος μάλλον δεν θα πραγματοποιηθεί) με αναμμένα κεριά, χωρίς συνθήματα και πανό, που καταλήγει μπροστά στη Βουλή για να θυμίσει στις ελληνικές αρχές και στις αρχές όλου του κόσμου την υποχρέωσή τους να πάρουν μέτρα κατά της τρανσφοβίας.
«Η 20ή Νοεμβρίου, η Διεθνής Ημέρα Τρανς Μνήμης, είναι ημέρα μνήμης αλλά και διεκδίκησης» σημειώνει στην «Εφ.Συν.» η Αννα Κωνσταντινίδη-Απέργη, μέλος του ΣΥΔ και ειδική σύμβουλος θεμάτων DEI (Diversity, Equity, Inclusion – Ποικιλομορφία, Ισότητα, Συμπερίληψη) και ESG (Environmental, Social, Governance – Περιβαλλοντική, Κοινωνική, Εταιρική Διακυβέρνηση). «Σε όλο τον κόσμο τιμούμε τα τρανς άτομα που δολοφονήθηκαν ή υπήρξαν θύματα εγκλημάτων μίσους με μόνο λόγο την ταυτότητά τους. Το ότι ήταν τρανς. Αν κοιτάξουμε τις καταγραφές, θα παρατηρήσουμε ότι τα περισσότερα θύματα ανήκουν στις πιο ευάλωτες υποομάδες, τρανς και φυλοδιαφορετικά πρόσωπα που βιώνουν πολλαπλές διακρίσεις, ενώ οι δολοφονίες και οι επιθέσεις έχουν μία εξουσιαστική υφή».
«Μπάζωμα» δικαιωμάτων
Προσθέτει: «Στη χώρα μας τα περιστατικά ρατσιστικής βίας γενικότερα κατά ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων παραμένουν σταθερά υψηλά. Η νομοθεσία εξακολουθεί να υστερεί. Η νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου παραμένει δικαστική, με πολλούς περιορισμούς και αποκλεισμούς, η ρητορική μίσους αυτή καθαυτή δεν ποινικοποιείται μέσω του αντιρατσιστικού νόμου, η νομοθεσία της ίσης μεταχείρισης δεν έχει καμία απολύτως εφαρμογή στην πράξη, ενώ η χώρα μας δεν έχει ακόμη ενσωματώσει τον ICD-11 του ΠΟΥ, με αποτέλεσμα οι τρανς συνάνθρωποί μας να χαρακτηρίζονται εν έτει 2025 και πάμε για το 2026 ως “ψυχικά διαταραγμένοι”. Ο Ν.5089/2024 της ισότητας στον γάμο δεν συμπεριλαμβάνει τα τρανς και φυλοδιαφορετικά πρόσωπα και δεν αναγνωρίζεται η τρανς γονεϊκότητα. Σε ό,τι αφορά τον τομέα της παιδείας, εκεί υπάρχει το απόλυτο κενό. Καμία ουσιαστική εκπαίδευση γενικότερα πάνω στα ανθρώπινα δικαιώματα. Το “μπάζωμα” των ανθρωπίνων/ατομικών μας δικαιωμάτων δεν μπορεί να γίνεται ανεκτό σε μία ελεύθερη, δημοκρατική κοινωνία. Μνήμη σημαίνει συνέχεια, αγώνας και διεκδίκηση. Και όσο η αδικία συνεχίζεται, η μνήμη θα παραμένει παρούσα, δυνατή, περήφανη και ανυποχώρητη».
Η σοκαριστική αριθμητική των ρατσιστικών επιθέσεων κατά ΛΟΑΤΚΙ ατόμων
Σύμφωνα με στοιχεία του Τμήματος Αντιμετώπισης Ρατσιστικής Βίας, της ΕΛ.ΑΣ., το πρώτο εξάμηνο του 2025 καταγράφηκαν 29 ρατσιστικές επιθέσεις κατά ΛΟΑΤΚΙ, οι 13 εναντίον τρανς και φυλοδιαφορετικών ατόμων, ενώ το 2024 είχαν καταγραφεί 96 περιστατικά, τα 26 εναντίον τρανς και φυλοδιαφορετικών ατόμων.
«Η ανεπαρκής δίωξη της ρητορικής μίσους και η αύξησή της ειδικά τον τελευταίο χρόνο συνδέεται αιτιωδώς με την αύξηση των εγκλημάτων ρατσιστικής βίας, αφού οι δράστες αναπαράγουν με βία όσα έχουν κανονικοποιήσει ως άποψη στον δημόσιο λόγο. Δεδομένης της υποαναφοράς των περιστατικών ρατσιστικής βίας, δεν έχουμε πλήρη εικόνα για το πραγματικό μέγεθος του προβλήματος, κάτι που επηρεάζει τις πολιτικές και τις δράσεις που λαμβάνονται για την αντιμετώπισή του», επισημαίνει ο Μιχάλης Λώλης από τη Δράση Αστυνομικών για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΔΑΔΑ).
Στις 10 Ιουλίου 2023 βρέθηκε νεκρή στο διαμέρισμα που νοίκιαζε στον Αγιο Παντελεήμονα η Αννα Ιβάνκοβα, τρανς Κουβανή προσφύγισσα, εργαζόμενη στην παροχή σεξουαλικών υπηρεσιών και καλλιτέχνης ντραγκ σόου στο κλαμπ «Κούκλες». «Ακόμα και στον θάνατο η Αννα στερήθηκε το δικαίωμα στον αυτοπροσδιορισμό», σημείωνε σε ανάρτησή της η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση. Τα περισσότερα μέσα ενημέρωσης έκαναν αρχικά λόγο για δολοφονία Κουβανού άνδρα. Ο δολοφόνος εντοπίστηκε και καταδικάστηκε σε ισόβια, ωστόσο το έγκλημα δεν καταγράφηκε σαν τρανσφοβικό.
«Το ρατσιστικό κίνητρο λόγω ταυτότητας φύλου θα έπρεπε να διερευνηθεί, αλλά αποκλείστηκε εξαρχής, και ο Εισαγγελέας δεν το έβαλε στην άσκηση δίωξης. Θεωρώ ότι αν δεν ήταν τρανς το θύμα δεν θα έφτανε ο δράστης να τη μαχαιρώσει με τέτοια μανία και να τη σκοτώσει τελικά», σημειώνει ο κ. Λώλης, επισημαίνοντας ότι εκφράζει την προσωπική του άποψη.
Στην επίθεση που εξαπέλυσαν εναντίον των δικαιωμάτων, των κατακτήσεων και των διεκδικήσεων των τρανς προσώπων οι ακροδεξιές κυβερνήσεις, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα την κυβέρνηση Τραμπ, προστίθεται η αμφισβήτηση των δικαιωμάτων των τρανς και της ίδιας της τρανς ταυτότητας από το λεγόμενο αντιγουόκ ομοφοβικό και τρανσφοβικό κίνημα, όπως και από μερίδα του φεμινιστικού κινήματος, του λεγόμενου τερφ, που αποκλείει τις τρανς γυναίκες και θηλυκότητες.
Σύμφωνα με την έρευνα που πραγματοποίησε το 2023 ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε. σε περισσότερα από 98.000 ΛΟΑΤΚΙ άτομα που μένουν στην Ευρώπη, το 36% ανέφερε διακρίσεις λόγω σεξουαλικής ταυτότητας ή ταυτότητας φύλου, ενώ το ποσοστό ήταν ιδιαιτέρως αυξημένο στις τρανς γυναίκες (64%), τους τρανς άνδρες (63%), τα ίντερσεξ πρόσωπα (56%) και τα μη δυαδικά πρόσωπα (51%).
Η Transgender Europe, που εκπροσωπεί περισσότερες από 200 οργανώσεις σε 50 χώρες της Ευρώπης και της Κεντρικής Ασίας, δημοσίευσε τον Μάιο τον Χάρτη Δικαιωμάτων των Τρανς, επισημαίνοντας φέτος πρωτοφανή οπισθοχώρηση. Στις αρνητικές εξελίξεις συγκαταλεγόταν η αλλαγή του Συντάγματος στην Ουγγαρία, που αναγνωρίζει πλέον μόνο δύο φύλα, θέτοντας τη βάση για την άρνηση της ύπαρξης των ίντερσεξ και τρανς ατόμων, η απόφαση του ανώτατου δικαστηρίου της Αγγλίας που υπονομεύει τα νομικά κεκτημένα των τρανς και ενισχύει τον αποκλεισμό τους από βασικές υπηρεσίες, η απαγόρευση της νομικής αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου, η ποινικοποίηση των ιατρικών υπηρεσιών για τρανς άτομα στη Γεωργία και η κατάργηση της νομικής προστασίας των τρανς από τα εγκλήματα και τη ρητορική μίσους στη Βοσνία.
Το πρόγραμμα Μαμντάνι, η τρανσφοβία στη Γαλλία και οι αμφιταλαντεύσεις στην Ισπανία
Αλλά οι εξελίξεις δεν είναι ευθύγραμμες. Το πρόγραμμα του νεοεκλεγέντος δημάρχου της Νέας Υόρκης, Ζοχράν Μαμντάνι, περιλάμβανε ειδικό κεφάλαιο με μέτρα στήριξης των τρανς προσώπων. Ο Μαμντάνι υποσχέθηκε ότι θα θέσει εκατοντάδες δικηγόρους στην υπηρεσία των τρανς που δέχονται επίθεση από τις πολιτικές Τραμπ και ότι θα χρηματοδοτήσει στεγαστικά προγράμματα για ΛΟΑΤΚΙ άτομα κάθε ηλικίας, όπως και προγράμματα επιβεβαιωτικής φροντίδας για την ταυτότητα φύλου. Στο προεκλογικό του βίντεο για τα τρανς πρόσωπα με το σύνθημα «Μέχρι να γίνει», ο Μαμντάνι αναφέρθηκε στις ριζοσπάστριες τρανς αγωνίστριες Σίλβια Ριβέρα και Μάρσα Π. Τζόνσον, εμβληματικές μορφές του τρανς κινήματος στις ΗΠΑ, ιδρύτριες της ομάδας STAR (Street Transvestite Action Revolutionaries) για ΛΟΑΤΚΙ ανθρώπους που βρέθηκαν στον δρόμο. Η Ριβέρα πέθανε από επιπλοκές στο συκώτι στις 19 Φεβρουαρίου 2002. Το νεκρό σώμα της Τζόνσον βρέθηκε να επιπλέει στον ποταμό Χάντσον στις 6 Ιουλίου 1992 και ο θάνατός της παραμένει ανεξιχνίαστος. «Δεν μπορούμε να φέρουμε στη ζωή τη Σίλβια, αλλά μπορούμε να τιμήσουμε τη μνήμη της δημιουργώντας μια πόλη που θα αγκαλιάζει τους τρανς Νεοϋορκέζους», σημείωνε στο βίντεο ο Μαμντάνι.
ΓΑΛΛΙΑ: Ωστόσο, κάθε άλλο παρά έχουν εκλείψει οι λόγοι ανησυχίας. Η γαλλική οργάνωση SOS Homophobie σημειώνει στην ετήσια έκθεσή της για το 2025 ότι περίπου μία στις τέσσερις αναφορές περιστατικών που δέχτηκε, το 23%, αφορούσαν τρανσφοβία. Επισημαίνει επίσης ότι τα περισσότερα ΜΜΕ στη Γαλλία αναφέρονται στην ταυτότητα φύλου συχνά με στιγματιστικούς και παθολογικοποιητικούς όρους και πως, αντί να δίνουν τον λόγο σε τρανς πρόσωπα, μεταδίδουν τις θέσεις τρανσφοβικών ατόμων. Η Ενωση ΛΟΑΤΚΙ Δημοσιογράφων της Γαλλίας διαπίστωσε τρανσφοβική ρητορική στο 50% του περιεχομένου των μέσων ενημέρωσης που μελέτησε.
ΙΡΛΑΝΔΙΑ: Ενδιαφέρον έχουν τα στοιχεία έρευνας που έγινε το 2023 στην Ιρλανδία με κρατική χρηματοδότηση για τη στάση των Ιρλανδών απέναντι στη διαφορετικότητα. Το 80% των ερωτηθέντων νιώθουν άνετα να μένουν κοντά σε άτομο που δεν προσδιορίζεται ούτε άνδρας ούτε γυναίκα και το 79% νιώθουν άνετα να μένουν κοντά σε τρανς άνδρα ή τρανς γυναίκα. Ωστόσο, μόνο το 55% νιώθουν άνετα να βρίσκεται το παιδί τους σε ερωτική σχέση με τρανς άτομο ή με άτομο που δεν προσδιορίζεται ούτε άνδρας ούτε γυναίκα.
Στοιχεία από πέντε γαλλικές έρευνες που ανέλυσε το 2024 η επιθεώρηση The Conversation σε δημοσίευμα με τίτλο «Η αποδοχή των τρανς ατόμων σημειώνει πρόοδο, παρά την επιθετική στάση των συντηρητικών» («L’acceptation des personnes trans progresse, malgré une offensive conservatrice», The Conversation, 17/9/2024) δείχνουν ότι η στάση απέναντι στα τρανς πρόσωπα είναι ανεξάρτητη από το επίπεδο εκπαίδευσης κάποιου όπως και από το αν ζει σε αστικό κέντρο ή στην επαρχία, αλλά εξαρτάται από την πολιτική του τοποθέτηση, το φύλο, την ηλικία, τη θρησκευτική πίστη και αν γνωρίζει στην καθημερινότητά του τρανς πρόσωπα. Πολύ πιο υποστηρικτικές στα τρανς δικαιώματα είναι οι γυναίκες από ό,τι οι άνδρες, οι ηλικίες κάτω των 30 από ό,τι οι ηλικίες άνω των 65, όσοι δηλώνουν άθεοι σε σχέση με όσους δηλώνουν πιστοί, όσοι τοποθετούνται στην Aριστερά και την Aκρα Aριστερά σε σχέση με όσους τοποθετούνται στην Aκροδεξιά και όσοι γνωρίζουν κάποιο τρανς άτομο στη ζωή τους παρά αυτοί που δεν γνωρίζουν.
ΙΣΠΑΝΙΑ: Τον Φεβρουάριο του 2023 η Ισπανία ψήφισε έναν από τους πιο προοδευτικούς νόμους της Ευρώπης για την αναγνώριση της ταυτότητας φύλου. Ο νόμος του Φεβρουαρίου προβλέπει τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου με απλή διαδικασία στο ληξιαρχείο από την ηλικία των 16 ετών χωρίς να απαιτείται ψυχολογική ή ψυχιατρική γνωμάτευση ή οποιαδήποτε άλλη ιατρική διαδικασία ή άλλη προϋπόθεση (για τις ηλικίες 14 με 16 απαιτείται συγκατάθεση γονέων ή κηδεμόνων και για τις ηλικίες 12 με 14 δικαστική έγκριση). Ωστόσο, λίγους μήνες αργότερα, τον Δεκέμβριο του 2023, σε επίπεδο αυτόνομων κοινοτήτων, όπως στην κοινότητα της Μαδρίτης, ψηφίστηκαν διατάξεις που ξηλώνουν τα δικαιώματα που θεσπίζει σε πανεθνικό επίπεδο ο νόμος και συνιστούν σοβαρή οπισθοδρόμηση.
Σύμφωνα με ανακοίνωση της Διεθνούς Αμνηστίας, η τροπολογία καταργεί την αναφορά σε ταυτότητα φύλου όπως και την υποχρέωση χορήγησης εγγράφων της διοίκησης προσαρμοσμένα στην ταυτότητα φύλου των πολιτών, ενώ ανοίγει τον δρόμο στην επαναπαθολογικοποίηση των τρανς, θέτοντας προϋπόθεση για την παροχή ιατρικών υπηρεσιών την ύπαρξη ψυχολογικών και ψυχιατρικών αξιολογήσεων, όπως επίσης σε επικίνδυνες «θεραπείες μεταστροφής», και αφαιρεί από το εκπαιδευτικό σύστημα τα μέτρα προώθησης της ποικιλομορφίας.
Σύμφωνα με την Κρατική Ομοσπονδία ΛΟΑΤΚΙ+ (FELGTBI+), το τελευταίο έτος στην Ισπανία, ένα στα τέσσερα τρανς πρόσωπα, το 26,7%, έχει δεχτεί σωματική ή σεξουαλική επίθεση και το 37,8% έχει υποστεί διακρίσεις. Η έρευνα Transaludes του Ινστιτούτου Υγείας Carlos III σημειώνει ότι σχεδόν τα μισά τρανς και μη δυαδικά πρόσωπα έχουν υποστεί σωματική βία με ισχυρό αντίκτυπο στην ψυχική τους υγεία, που οδήγησε περίπου τα μισά θύματα να σκεφτούν την αυτοκτονία.
* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν: Voxeurop – Γαλλία (Adrian Burtin ), The Journal Investigates-Ιρλανδία (Conor O’Carroll), El Confidencial-Ισπανία (Ana Somavilla)
