Κατά τον Georg Hegel (1770-1831) «φιλοσοφία είναι η εποχή της συνειλημμένη σε έννοιες». Αυτό σημαίνει ότι όποιος στοχάζεται και σκέπτεται, δηλ. έχει ως αποστολή και έργο του (Beruf) τη σκέψη δεν κάνει τίποτε άλλο από το να ανασυγκροτεί σε έννοιες (σε ερμηνευτικά σχήματα) την ιστορικο-κοινωνική συγκυρία της εποχής του. Ο Κων/νος Τσουκαλάς με το πολυσχιδές και πολυ-πρισματικό επιστημονικό έργο του κάνει, λοιπόν, αυτή τη δουλειά.
Αυτό έκανε και με την πρόσφατη ομιλία του (21 Οκτωβρίου 2025), κατά την υποδοχή του στην Ακαδημία Αθηνών, με τον τίτλο: «Προς ένα ιστορικό συμβιβασμό: ανατροπές και αδιέξοδα». Στη διάλεξή του μάγεψε το ακροατήριο, όπως συμβαίνει πάντοτε με τον χειμαρρώδη προφορικό λόγο του. Με το γραπτό κείμενό του (δημοσιεύθηκε στην «Εφ.Συν.», 27/10/2025) σαγηνεύει τον αναγνώστη του.
Το θέμα της ομιλίας του είναι σε ποια φάση της ιστορίας της ανθρωπότητας βρισκόμαστε στην εποχή μας. Γίνεται ευρύτερα αποδεκτό, πράγμα που και ο Τσουκαλάς υποστηρίζει, ότι η «νεωτερικότητα» ως συνθήκη οργάνωσης της ανθρώπινης κοινωνίας αποτελεί ιστορικό παρελθόν. Και ο Διαφωτισμός ως σύστημα εννοιών και αξιών έχει διανύσει την ιστορική πορεία του. Αλλά και η κοινωνική – πολιτική και οικονομική συγκρότηση των νεότερων και σύγχρονων κοινωνιών έχει καταρρεύσει. Γράφει επί λέξει ο Τσουκαλάς: «Ηδη από το τέλος της περασμένης χιλιετίας τα πράγματα είχαν αρχίσει να αλλάζουν». Η στροφή της Ιστορίας (με κεφαλαίο το Ι) έχει αρχίσει από τις τελευταίες δεκαετίες του εικοστού αιώνα και στις μέρες μας φθάνει στο αποκορύφωμά της. Ολα τα πράγματα του κόσμου, οι βεβαιότητες και οι «κατακτήσεις» ρευστοποιούνται. Βρισκόμαστε πράγματι μπροστά σε αδιέξοδα. Μοιάζει να προχωράει η Ιστορία «χωρίς υποκείμενο»!
Οπωσδήποτε δεν υπάρχει ιστορικό κενό. Αυτό υποστηρίζει και ο Τσουκαλάς. Γιατί ακόμη εάν δεχθούμε πως οι σημερινές ιστορικο-κοινωνικές συνθήκες εκφράζουν την στιγμή της «άρνησης» (Negation) απέναντι στη θέση της νεωτερικότητας και του πνεύματος του Διαφωτισμού (κατά το ερμηνευτικό σχήμα του Hegel), τότε ως «υπέρβαση» θα δημιουργηθεί η νέα παγκόσμια κοινωνία. Προς το παρόν όμως ο στοχαστής Κων/νος Τσουκαλάς γράφει το θεωρητικό ρέκβιεμ για έναν κόσμο που χάνεται. Τον δικό μας κόσμο. Τον κόσμο της γενιάς του και της γενιάς των μαθητών του.
Για να σκιαγραφήσει τη μεταβατική ιστορική φάση στην οποία βρίσκεται η ανθρωπότητα ο στοχαστής κάνει δύο αναφορές: μια στον Walter Benjamin και την άλλη στον T.S. Eliot. Η αλληγορία Angelus Novus (πρόκειται για μια ακουαρέλα του Paul Klee) που χρησιμοποιεί ο Benjamin για να ερμηνεύσει την πορεία της Ιστορίας, στη σκέψη του Τσουκαλά γίνεται το δικό του ερμηνευτικό μοτίβο για τη δική μας εποχή. «Ο Αγγελος που κινεί τα νήματα της Ιστορίας είναι αιχμάλωτος μιας τεράστιας και παντοδύναμης θύελλας» επισημαίνει ο Τσουκαλάς. Εάν πράγματι ως ανθρωπότητα έχουμε εγκλωβισθεί, όπως ο «Αγγελος της Ιστορίας», στις συνθήκες της ιστορικής εξέλιξης τότε βρισκόμαστε ένα βήμα πριν από την άβυσσο! Ο συγγραφέας όμως προτείνει λύση: «να αναθεωρήσουμε ριζικά όχι μόνον το πώς αντιλαμβανόμαστε την πρόοδο, αλλά και πώς αντιμετωπίζουμε τη σχέση μας με τον χρόνο, με το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον». Παραπέμπει στην προβληματική του T.S. Eliot περί χρόνου και αισιοδοξεί πως η νέα κοσμοθεωρητική αντίληψη της ανθρωπότητας για τον χρόνο θα μας απελευθερώσει.Ο «νέος ιστορικός συμβιβασμός», τον οποίο οραματίζεται ο Τσουκαλάς, έχει ως αφετηρία του τη συνειδητοποίηση όλων των πραγμάτων που χάθηκαν. Η νέα παγκόσμια κοινωνική πραγματικότητα θα οικοδομηθεί πάνω στη συνείδηση της «απώλειας» ως κοινωνικής συνθήκης. Τα πράγματα που χάθηκαν διακρίνονται σε τρία επίπεδα στο οικονομικο-υλικό επίπεδο, στο πολιτικο-ιδεολογικό (και αξιακό) επίπεδο και στο συνειδησιακό-υποκειμενοκεντρικό.
Οσον αφορά το υλικό επίπεδο συγκρότησης της ανθρώπινης κοινωνίας έχει συντελεστεί μια ριζική δομική αλλαγή και αυτή δεν είναι άλλη από τη μετάβαση από την πρόοδο στην ανάπτυξη. Η τελευταία ορίζεται ως μετρήσιμο οικονομικό και ποσοτικό μέγεθος, ενώ η πρόοδος είχε αξιακές αναφορές και αναγωγές. Αυτή η ιστορική εξέλιξη, αυτός ο μετασχηματισμός άλλαξε και τη θέση της οικονομίας στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Η οικονομική ισχύς (Macht) αποκτά στρατηγική θέση στην ιστορική εξέλιξη του ανθρώπου. Στο δεύτερο επίπεδο: το πολιτικο-θεσμικό και αξιακό, οι ανατροπές είναι ριζικές και τεκτονικές. Οι αξίες του πολιτικού διαφωτισμού πάνω στις οποίες θεμελιώθηκε ο νεωτερικός συμβιβασμός ανάμεσα στη δημοκρατία και τον καπιταλισμό «υπόκειται πλέον σε μια άρρητη εσωτερική ιεράρχηση» (Κ. Τσουκαλάς). Στο τρίτο επίπεδο τα πράγματα που χάθηκαν έχουν μεταμορφωθεί σε «τέρατα». Από το έλλογο υποκείμενο που σκέπτεται και πράττει έχουμε φθάσει σε ανθρώπινες φιγούρες που είναι «υπνοβάτες» (Broch). Ούτε σκέπτονται ούτε είναι σε θέση να έχουν βουλήσεις για να πράξουν. Φαινόμενα όπως π.χ. είναι ο Trump και όλοι οι ηγέτες του νέου ολοκληρωτισμού αποδεικνύουν ότι οι «ζοφεροί καιροί» της Hannah Arendt είναι η νέα ανθρώπινη συνθήκη.
Ο Τσουκαλάς στην προσπάθειά του να «κατασκευάσει» την κοσμοθεωρητική αυτογνωσία του σύγχρονου ανθρώπου τονίζει μια δόκιμη ανθρώπινη συνθήκη. Μιλάει για την κλιματική κρίση, της οποίας η αντιμετώπιση θα κρίνει τελικά το μέλλον της ανθρωπότητας. Πρόκειται για μια ανθρωπογενή κρίση, δηλ. τη δημιούργησε ο ίδιος ο άνθρωπος όταν χειρίσθηκε τη φύση ως αντικείμενο της κυριαρχίας του. Και αυτό έγινε κατά την ιστορική φάση της νεωτερικότητας. Η εξέλιξη των πραγμάτων φαίνεται στον κοσμικό ορίζοντα να μην είναι αναστρέψιμη. Απαιτείται τιτάνια προσπάθεια του ανθρώπου να ανακαλύψει και πάλι τη φύση στο πλαίσιο μιας σχέσης συμφιλίωσης και όχι στο πλαίσιο μιας σχέσης κυριαρχίας.
Ο στοχαστής Τσουκαλάς παρά το πέπλο αρνητικότητας που καλύπτει τον πλανήτη, δεν παραιτείται. Επαναδιατυπώνει τα διαφωτιστικά και απελευθερωτικά αιτήματα της κριτικής σκέψης για μια «ανθρώπινη ανθρωπότητα» (δικός του είναι ο όρος) και τονίζει ότι το κοσμοθεωρητικό και ανθρωπολογικό δίλημμα είναι το εξής: «το πραγματικό δίλημμα των σκεπτόμενων σήμερα ανθρώπων συνοψίζεται στην ανάγκη να επιλέξουμε ανάμεσα στο “όλοι μας” και στο “κανείς”». Το ερώτημα εξακολουθεί να παραμένει ανοιχτό, επειδή είναι ανθρωπολογικό και είναι το εξής: πώς μπορεί ο άνθρωπος να βγει από το «σπήλαιο» του Πλάτωνος και μπορεί να απεγκλωβισθεί από το «ατσάλινο κλουβί» του Max Weber.
* Πολιτικός φιλόσοφος
