«Οι επαναστάσεις δεν προγραμματίζονται, έρχονται πάντα απρόσμενες»

«Στα δέντρα του Νότου φύεται ένας παράξενος καρπός,
Αίμα στα φύλλα και αίμα στη ρίζα,
Μαύρα σώματα που λικνίζονται στο αεράκι του Νότου
Παράξενα φρούτα που κρέμονται από τις λεύκες»

Γίνεται να ακούσεις την Μπίλι Χόλιντεϊ στο «Strange Fruit» χωρίς να ανατριχιάσεις; Ακόμα κι αν δεν γνωρίζεις ότι μιλά για το λιντσάρισμα των μαύρων στις ΗΠΑ αυτό το τραγούδι σε στοιχειώνει με διαφορετικές δονήσεις μιας δύναμης, η οποία ξεφεύγει για να συναντήσει την ιστορία μιας κοινότητας ανθρώπων που τους θέλανε δούλους, μα αυτοί λαχταρούσαν να είναι ελεύθεροι.

Αυτή την πλούσια ιστορία αγωνιστικής κουλτούρας αφηγείται το βιβλίο «Βlack Power – Ιστορία των αφροαμερικανικών κινημάτων 1860-2020» του Θανάση Μήνα που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Πόλις». Και την αφηγείται, όχι μέσα από μια στεγνή πολιτικολογία, αλλά μέσα από την ψυχή της μαύρης κοινότητας όπως αυτή αποτυπώνεται στη μουσική και τη λογοτεχνία, στους ανθρώπους που πρωταγωνίστησαν στους αγώνες, στις ποικίλες ομάδες που πλούτισαν με πολυμορφία τον αγώνα τους. Ο Μήνας ενώνει το νήμα που συνδέει τους πρώτους μαύρους φυγάδες από τη δουλεία με τα επαναστατικά όνειρα όσων ξεσηκώθηκαν τις δεκαετίες του 1950 και του 1960 διεκδικώντας τα δικαιώματά τους, για να φτάσουμε σήμερα σε αυτούς που εξεγείρονται κάθε φορά που η αστυνομική βία υποδαυλίζει τον ρατσισμό, η Δικαιοσύνη αρνείται να πράξει το καθήκον της και η Πολιτεία αρνείται στους πολίτες της να είναι ισότιμοι.

Από το «Black Power» του περασμένου αιώνα κι ακόμα πιο πριν μέχρι το «Black Lives Matter», το βιβλίο μας δίνει άπειρα ιστορικά παραδείγματα για το γεγονός ότι δεν γίνεται να βλαστήσει ένα κίνημα όταν ο ρίζες του δεν ποτίζονται από αγώνες σε βάθος χρόνου. Μας δίνει ακόμα την ευκαιρία για μια κουβέντα με τον συγγραφέα και αγαπημένο μουσικό παραγωγό σε ραδιοφωνικούς σταθμούς από την εποχή που κάποιοι τυχεροί είχαμε την ευκαιρία να έχουμε ακουμπήσει τη βελόνα του ραδιοφώνου σε μια συχνότητα.

● Τι υπαγόρευσε τη συγγραφή του βιβλίου σου;

Τη συγγραφή του βιβλίου πρωτογενώς υπαγόρευσε η μεγάλη μου αγάπη για την αφροαμερικανική μουσική και τα διάφορα είδη της (gospel, jazz, blues, rhythm ’n’ blues, soul, funk, hip hop), Ωστόσο, πάντα εξερευνούσα τη «μουσική» πέρα από τα όρια του ήχου ή της δισκογραφίας. Από τα παιδικά μου χρόνια, απ’ όταν ξεκίνησα να μαζεύω δίσκους στην Στ΄ Δημοτικού, με ενδιέφεραν οι ιστορίες των ανθρώπων πίσω από τη μουσική. Ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι; Σε ποια περιβάλλοντα έζησαν; Σε τι συνθήκες δημιούργησαν; Ποιο ήταν το κοινωνικοπολιτικό background, το συγκείμενο που λέμε και στη λογοτεχνία; Μεγαλώνοντας, συνδυαστικά με το ευρύτερο ενδιαφέρον μου για την ιστοριογραφία, για τον μαρξισμό, για τα κινήματα και ειδικά για την περίοδο της αποικιοκρατίας, για «Της Γης τους Κολασμένους», όπως γράφει και ο Franz Fanon, η έρευνα αυτή επεκτάθηκε στην ιστορία των κινημάτων για τα πολιτικά δικαιώματα των Αφροαμερικανών. Μια διαδοχή αγώνων που ξεκινά κατά τον 19ο αιώνα και συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Η έρευνα, αν και όχι συνειδητά, που οδήγησε στη συγγραφή του βιβλίου, ουσιαστικά διήρκεσε περισσότερα από 30 χρόνια. Οταν έκρινα ότι είχα το υλικό που χρειαζόταν, στρώθηκα συστηματικά για να το γράψω. Μου πήρε περίπου τέσσερα χρόνια.

● Τι ανακάλυψες σε αυτό το ταξίδι;

Αυτό που ανακάλυψα πολύ έγκαιρα και που ήθελα κυρίως να αναδείξω με το βιβλίο είναι ότι υπάρχει μια συνέχεια στα αφροαμερικανικά κινήματα από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι τις μέρες μας. Ή και από ακόμα πιο παλιά, αν αναλογιστεί κανείς ότι οι πρώτες εξεγέρσεις σκλάβων ξέσπασαν σχεδόν αμέσως μετά τη βίαιη μεταφορά τους από την Αφρική στον Νέο Κόσμο, στα τέλη του 16ου αιώνα. Ηθελα λοιπόν να αναδείξω αυτή τη συνέχεια και συγχρόνως τις φωνές κάποιων πολύ σημαντικών Αφροαμερικανών διανοούμενων, που είναι μάλλον άγνωστοι στην Ελλάδα, όπως ο Langston Hughes ή ο W. E. Du Bois. Οπως και κινήματα σαν την Αναγέννηση του Χάρλεμ… Δεν είναι μόνο τα κινήματα του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ ή του Μάλκολμ Χ και η περαιτέρω ριζοσπαστικοποίηση στη δεκαετία του 1960 με την Αντζελα Ντέιβις και τους Μαύρους Πάνθηρες… Τα αφροαμερικανικά κινήματα έχουν πολύ πιο βαθιές ρίζες και πολυάριθμες διακλαδώσεις. Επίσης, ήθελα να υπογραμμίσω τη διαθεματικότητα που τα διακρίνει. Στο βιβλίο παρουσιάζονται μαχητικές φεμινίστριες όπως η Ida B’ Wells, πρωτοπόροι του αφροαμερικανικού συνδικαλισμού όπως ο A. Philip Randolf, ΛΟΑΤΚΙ ακτιβιστές όπως ο Bayard Rustin που ήταν ο πραγματικός οργανωτής της περίφημης Πορείας στην Ουάσιγκτον του 1963, όπου ο Κινγκ εκφώνησε το «Εχω ένα όνειρο»… Επίσης το Black Power επηρεάζει δυναμικά τις τέχνες, με πρώτη και καλύτερη την jazz, είτε μιλάμε για τη free jazz του John Coltrane ή για την πολιτικοποιημένη soul-funk του Marvin Gaye και του Curtis Mayfield. Ηθελα λοιπόν να αναδείξω τις σχέσεις και τις συνάφειες ανάμεσα σε όλα αυτά, τον «υπόγειο σιδηρόδρομο» που συνδέει τα κινήματα και τους πρωταγωνιστές της ιστορίας. Στην εποχή της δουλείας, αλλά και μετά τον Αμερικανικό Εμφύλιο, «Υπόγειος Σιδηρόδρομος» (Underground Railroad) ονομαζόταν το δαιδαλώδες δίκτυο από διαδρομές, κρυφά μονοπάτια, εκκλησίες, αγροικίες και σπίτια που λειτουργούσαν ως καταφύγια, με το οποίο φυγαδεύονταν οι σκλάβοι από τον Νότο στις ελεύθερες πολιτείες του Βορρά.

● Πώς ερμηνεύεις τη διαλεκτική σχέση –και όχι απλώς αντιπαράθεση– ανάμεσα στον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και τον Μάλκολμ Χ και τι σήμαινε αυτή για το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα;

Το κίνημα του ενός «πούσαρε» το κίνημα του άλλου. Οχι απλώς ανταγωνιστικά. Αρχικά, τα κηρύγματα του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ βρήκαν μαζική απήχηση στον Νότο, εκεί δηλαδή όπου εντοπιζόταν το πρωταρχικό πρόβλημα με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Επηρεασμένος από τον Γκάντι, εφάρμοσε τη στρατηγική της «μη βίαιης αντίστασης» που αποδείχθηκε σωστή. Μια παρένθεση: όταν μιλάμε για «μη βίαιη αντίσταση» δεν εννοούμε «κάτσε σπίτι σου». Το τονίζω αυτό, καθώς στην Ελλάδα στην περίοδο των μεγαλειωδών διαδηλώσεων του 2010-2015, πολλοί συστημικοί επικαλέστηκαν τον Γκάντι και τον Κινγκ για να αποτρέψουν τον κόσμο από το να συμμετέχει. Τόσο ο Κινγκ όσο και ο Γκάντι πριν από αυτόν, προέτρεπαν τον κόσμο να συμμετέχει μαζικά σε μποϊκοτάζ, πορείες διαμαρτυρίας, γενικές απεργίες κ.λπ. Ο πρώτος μάζεψε μισό εκατομμύριο διαδηλωτές στην Πορεία στην Ουάσινγκτον, ο δεύτερος γονάτισε τη Βρετανική Αυτοκρατορία με τις γενικές απεργίες στην Ινδία της δεκαετίας του 1940. Απλώς συμβούλευαν τους οπαδούς τους να μην απαντούν στις προκλήσεις και να μη δίνουν αφορμές για να χυθεί αίμα. Στον Νότο ειδικά, οι μπάτσοι ήταν υπέρ το δέον «trigger happy», όπως τραγούδησε ο Marvin Gaye.

Ο Μάλκολμ Χ από την πλευρά του αρχικά ήταν υπέρ της βίαιης αντιπαράθεσης με τις Αρχές όταν η κατάσταση είχε φτάσει στο μη περαιτέρω, όμως αυτή η στάση αφορούσε αποκλειστικά την οργάνωσή του, το έθνος του Ισλάμ, το οποίο υποστήριζε τον σεπαρατισμό. Βλέποντας ωστόσο το κίνημα του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ να μαζικοποιείται και συγχρόνως τους λευκούς ρατσιστές στον Νότο να αντεπιτίθενται, αισθάνθηκε ότι ως Αφροαμερικανός δεν μπορούσε να μείνει αμέτοχος. Εκεί λοιπόν ο Μάλκολμ αρχίζει να πολιτικοποιείται, να ριζοσπαστικοποιείται εκτός πλαισίου σε σχέση με την πολιτική του έθνους του Ισλάμ και έρχεται σε ρήξη με το τελευταίο. Παρότι συνεχίζει να πιστεύει στη δυναμική αντίσταση, προσπαθεί να απευθυνθεί σε ένα ευρύτερο αφροαμερικανικό ακροατήριο. Την ίδια ώρα, ο Κινγκ εμπλουτίζει τη δική του ρητορική με αιτήματα που ξεφεύγουν από τα καθαυτό ανθρώπινα δικαιώματα και επεκτείνονται στο ταξικό πεδίο της πάλης. Απευθύνεται δηλαδή στους μαύρους που ζουν στα βιομηχανικά κέντρα, οι οποίοι έως τότε ήταν το προνομιακό ακροατήριο του Μάλκολμ. Παρά τις μεταξύ τους αντεγκλήσεις, πιο αιχμηρές από την πλευρά του Μάλκολμ, σε αυτό το σημείο οι δυο τους αρχίζουν κάπως να συναντιούνται. Σε αυτό όμως το σημείο θα δολοφονηθεί ο Μάλκολμ Χ.

● Τελικά ανακάλυψες γιατί όλοι οι μεγάλοι λευκοί τραγουδιστές ροκ διασκεύαζαν τη μαύρη μουσική;

Πέρα από την καταπληκτική μουσική αυτή καθαυτή, η μαύρη μουσική πάντα έκρυβε μέσα της μια έντονη «εξεγερτικότητα». Αυτό ήταν που τραβούσε ανέκαθεν τους λευκούς teenagers. Στην εξαιρετική κοινωνιολογική μελέτη «Subculture» (1981), που έχει κυκλοφορήσει στα ελληνικά με τον τίτλο «Υποκουλτούρα. Το νόημα του στυλ» (Γνώση, 1988, μτφρ. Εφη Καλλιφατίδη), ο Βρετανός κοινωνιολόγος και συγγραφέας Dick Hebdige γράφει χαρακτηριστικά: «Ο Νέγρος έσπαζε τα δεσμά του, ανέγγιχτος από τις απειλητικές συμβατικότητες που τυραννούσαν τα περισσότερα ευνοούμενα μέλη της κοινωνίας και, παρότι παγιδευμένος σε ένα εχθρικό περιβάλλον, έβγαινε τελικά θριαμβευτής. Ξέφευγε από τον ευνουχισμό και τις περιορισμένες δυνατότητες ύπαρξης που του πρόσφερε η μεσαία τάξη. Εξαγνισμένος από τη φτώχεια, ενσάρκωνε τις αποκλειστικές διεξόδους μιας ολόκληρης γενιάς λευκών ριζοσπαστών διανοουμένων. Ο Μαύρος Ανθρωπος μπορούσε να χρησιμεύσει σαν πρότυπο της σκλαβωμένης ελευθερίας για τη λευκή νεολαία. Αγιος και εξόριστος, ξέφευγε από την μιζέρια του σαν πουλάκι, εκφράζοντας και ξεπερνώντας τις αντιφάσεις του με την τέχνη του, με κάθε σόλο που έπαιζε στο στραπατσαρισμένο του σαξόφωνο»».

● Μαύρος πρόεδρος των ΗΠΑ, μαύρος νικητής του φετινού Πούλιτζερ που λες και οι ήρωές του ξεπηδούν από το βιβλίο σου όταν γράφεις για τους σκλάβους κι ωστόσο Τραμπ και συνεχείς δολοφονίες μαύρων από αστυνομικούς και μεγαλύτερη εκπροσώπηση αναλογικά μαύρων στις φυλακές: αλλάζει κάτι στο πέρασμα του χρόνου;

Η εκλογή του Ομπάμα σίγουρα δημιούργησε μεγάλες προσδοκίες. Κατάφερε κάποια πράγματα στο εσωτερικό κυρίως, κάποια σημαντικά (όπως το σύστημα υγείας), αλλά σίγουρα λιγότερα από όσα περιμέναμε. Οσο για τη βράβευση του Percival Everett με το Πούλιτζερ, έχουν προηγηθεί και άλλες βραβεύσεις Αφροαμερικανών συγγραφέων, από την Toni Morrison έως τον Colson Whitehead. Ωστόσο, για το Πούλιτζερ ψηφίζουν μερικοί διανοούμενοι, κατά κανόνα Δημοκρατικοί, σε καμία περίπτωση δεν εκφράζουν τη «βαθιά Αμερική».

Ιστορικά, όλη η διαδρομή που περιγράφω στο βιβλίο είναι γεμάτη από μικρές ή μεγάλες νίκες για τα αφροαμερικανικά κινήματα, αλλά και από μεγάλα πισωγυρίσματα. Για παράδειγμα, μετά το καθαυτό κίνημα του «Black Power» και τον μεγάλο ριζοσπαστισμό της δεκαετίας του 1960 –με την έννοια των «long 60s» που περιλαμβάνει και τα πρώτα χρόνια του 1970– ακολούθησε η μεγάλη κοινωνική κατάρρευση του δεύτερου μισού των 70s, εποχή γκετοποίησης, εγκληματικότητας, αύξησης της πρέζας κ.λπ. Βέβαια σε αυτό «συνέβαλε» και ο λυσσαλέος πόλεμος που εξαπέλυσε στα κινήματα το FBI με μια σειρά από χαφιεδίστικα προγράμματα «αντιμετώπισης» όπως το COINTELPRO κ.ά.

Αυτή τη στιγμή η Αμερική είναι βαθιά διχασμένη. Τα αφροαμερικανικά κινήματα βάσης δείχνουν σε πρώτη ανάγνωση να βρίσκονται σε υποχώρηση. Ομως η αγωνιστική κουλτούρα που τους έχουν κληροδότησει τα προηγούμενα κινήματα έως και το «Black Lives Matter», παραμένει πάντα ζωντανή, όπως και τα νέα δίκτυα επικοινωνίας που δημιουργήθηκαν. Το αίσχος του Ice έφερε και πάλι κοντά τους Αφροαμερικανούς με τους ισπανόφωνους, που οι σχέσεις τους είχαν διαρραγεί – επειδή μεγάλη μερίδα των ισπανόφωνων παραπλανήθηκε προεκλογικά και ψήφισε τον Τραμπ. Ενας συντονισμός των προηγούμενων με το φοιτητικό κίνημα θα ήταν ευκταίος, σε συνδυασμό με τις κατά τόπους μικρές ή μεγάλες νίκες, του Ζοχράν Μαμντάνι στη Νέα Υόρκη, την αντίσταση του Αφροαμερικανού δημάρχου Μπράντον Τζόνσον στο Σικάγο. Οψόμεθα, με την απαισιοδοξία της γνώσης, με την αισιοδοξία της βούλησης. Εξάλλου, οι επαναστάσεις δεν μπορούν να προγραμματιστούν, έρχονται πάντα απρόσμενες.