Η ποιήτρια και σύντροφος του Νίκου Γκάτσου, Αγαθή Δημητρούκα. Ο στιχουργός και στενός συνεργάτης του Χατζιδάκι, Αρης Δαβαράκης. Ο συνθέτης Παναγιώτης Καλαντζόπουλος, που είχε επίσης συνεργαστεί με τον Χατζιδάκι ως μουσικός της ορχήστρας του, όπως και η συνθέτρια Ευανθία Ρεμπούτσικα. Ο κλασικός αλλά και crossover βιολιστής Μιλτιάδης Παπαστάμου. Ο συνθέτης και μουσικός Θέμης Καραμουρατίδης. Είναι λίγοι μόνον απ’ όσους έχουν πάρει θέση στα social media στον ενδομουσικό (αλλά και όχι μόνον) «εμφύλιο» που ξέσπασε όταν την περασμένη Τρίτη ο Γιώργος Χατζιδάκις ανακοίνωσε πως «απορρίφθηκε ρητά διότι δεν ανταποκρίνεται στις προδιαγραφές του Μάνου Χατζιδάκι» πρόταση του μουσικού σχήματος Hellenic Music Ensemble (HME), υπό τον Πάνο Λιαρόπουλο, για την παρουσίαση στο πλαίσιο μεγάλης διεθνούς περιοδείας έργων του Μάνου Χατζιδάκι και του Μίκη Θεοδωράκη, με αφορμή τη συμπλήρωση 100 ετών από τη γέννησή του και με βασικούς ερμηνευτές τους Νατάσσα Μποφίλιου και Γιάννη Χαρούλη.
Η απάντηση της βρετανικής εταιρείας παραγωγής GTP Entertainment διά του CEO Michel Boersma ότι «δεν έχει καμία νομική υποχρέωση να λάβει τη συγκατάθεση του κληρονόμου για τη νόμιμη δημόσια εκτέλεση των έργων του Μάνου Χατζιδάκι (…)», διότι «όλες οι συναυλίες του Hellenic Music Ensemble (HME) είναι αδειοδοτημένες σε κάθε χώρα μέσω των αρμόδιων Οργανισμών Συλλογικής Διαχείρισης (PROs) που διαχειρίζονται νόμιμα τα δικαιώματα δημόσιας εκτέλεσης των έργων του Μάνου Χατζιδάκι βάσει διεθνών αμοιβαίων συμφωνιών καταβάλλοντας κανονικά τα αντίστοιχα τέλη», όχι απλώς δεν ηρέμησε τα πνεύματα αλλά έριξε λάδι στη φωτιά.
Η αλήθεια είναι ότι ο τρόπος διαχείρισης μέχρι εδώ του έργου αλλά και του αρχείου του Χατζιδάκι από τον γιο του συνθέτη Γιώργο και την εταιρεία μουσικών εκδόσεων Seed Point (των Σωτήρη Λυκουρόπουλου και Αντώνη Παγώνη) που τον εκπροσωπούν είναι συχνά –κατά την άποψή μας πάντα– «περίκλειστη», έχοντας οδηγήσει σε ελάχιστες ζωντανές ερμηνείες έργων του συνθέτη και σε υπερπολλαπλάσιες αρνήσεις – ενώ ένα ακόμα «αγκάθι» παραμένει εδώ και 31 χρόνια η αξιοποίηση και ψηφιοποίηση του αρχείου του συνθέτη που λέγεται ότι περιλαμβάνει όχι μόνον ιστορικά και πολύτιμα τεκμήρια της διαδρομής του αλλά και αρκετά ανέκδοτα έργα.
Πάντως οφείλουμε να αναφέρουμε και ότι μουσικοί όπως ο αρχιμουσικός και πιανίστας Αναστάσιος Στρίκος δίνουν μια άλλη εκδοχή: ο ίδιος, διευθύνοντας πρόσφατα Ensemble σε συναυλία στη Βιέννη για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Χατζιδάκι επισήμανε χθες ότι «η συναυλία πραγματοποιήθηκε σε αγαστή συνεργασία με τη Seed Point και με τη σύμφωνη γνώμη, έγκριση και άδεια του Γιώργου Χατζιδάκι. Μας την παραχώρησε δε με μοναδικό κριτήριο την εξασφάλιση κάποιων ποιοτικών προδιαγραφών, που ο ίδιος θεώρησε αναγκαίες (…)». Να επισημάνουμε όμως επίσης και ότι έχουν εμφανιστεί κατά καιρούς διαφημίσεις με χατζιδακική μουσική επένδυση (τα «έχω ένα μυστικό», «βαλς των χαμένων ονείρων» και πιο πρόσφατα το «χάρτινο το φεγγαράκι») για την έγκριση των οποίων δεν έγινε αντίστοιχη επίκληση στο «χατζιδακικό ήθος».
Αυτό μας δυσκόλεψε να κατανοήσουμε εν προκειμένω την άρνηση του κ. Χατζιδάκι έναντι της πρότασης μιας παραγωγής που –ας θυμίσουμε– ξεκινά από τον Πάνο Λιαρόπουλο, καθηγητή σύνθεσης στο Berklee College of Music και καθηγητή πιάνου στο μουσικό τμήμα του University of Massachusetts Boston καθώς και ιδρυτή και καλλιτεχνικό διευθυντή του 21μελούς Συνόλου Ελληνικής Μουσικής (Hellenic Music Ensemble), που απαρτίζεται κυρίως από μουσικούς αποφοίτους του Berklee και ειδικεύεται στην κριτική ερμηνεία και εκτέλεση έντεχνης, αστικής και παραδοσιακής ελληνικής μουσικής. Επιπλέον το πρόγραμμα που θα ερμηνεύσουν σε 3 ηπείρους, 9 χώρες και 22 πόλεις οι Νατάσσα Μποφίλιου και Γιάννης Χαρούλης φτιάχτηκε με ιδιαίτερη προσοχή, αποκλείοντας π.χ. τραγούδια από απολύτως «συμπαγείς» χατζιδακικούς κύκλους. Τέλος, η βρετανική παραγωγή έχει προϋπολογίσει την καταβολή δικαιωμάτων μεταξύ 110.000 και 175.000 ευρώ (εξαρτάται από την πληρότητα των χώρων) για τους δικαιούχους των συνθετών και των στιχουργών.
«Δεν κατανοώ τη συμπεριφορά του κληρονόμου του Χατζιδάκι»
Συνέντευξη του Michel Boersma, CEO της GTP Entertainment
Η συναυλία μας είναι μια ερωτική επιστολή στο έργο και των δύο, Χατζιδάκι και Θεοδωράκη – ένας, ταιριαστός και με σεβασμό, φόρος τιμής στη μουσική τους, η οποία βρίσκεται βαθιά στο DNA της Ελλάδας. Είμαι εξαιρετικά περήφανος που μπορώ να παρουσιάσω αυτή τη μουσική σε ένα παγκόσμιο κοινό και να τη συστήσω σε μια νέα γενιά μουσικόφιλων σε Ευρώπη, Βόρεια Αμερική, Αυστραλία και Νέα Ζηλανδία
● Κύριε Boersma, πώς προετοιμάσατε την περιοδεία; Πώς ήρθατε σε επαφή με τον κ. Λιαρόπουλο;
Τον Πάνο Λιαρόπουλο τον γνώριζα επί χρόνια, τον σεβόμουν και ψάχναμε το κατάλληλο project για να συνεργαστούμε. Σε μια ανταλλαγή ιδεών αποφασίσαμε το καλοκαίρι του 2024 να αναπτύξουμε το Hellenic Music Ensemble – μουσικό σύνολο και ταυτόχρονα συναυλιακό project που θα επικεντρωνόταν στην προβολή της ελληνικής μουσικής, των ερμηνευτών και των συνθετών σε ένα παγκόσμιο κοινό. Ο Πάνος είχε ήδη δουλέψει μια παρόμοια ιδέα στη Βοστόνη, στο Berklee College of Music. Αποφασίσαμε από νωρίς να συνδυάσουμε Χατζιδάκι και Θεοδωράκη και στη συνέχεια, τους πρώτους μήνες, δουλέψαμε σε ένα συνολικό πλάνο. Ηρθα σε επαφή με διάφορους χώρους από το δίκτυό μου και η αρχική ανταπόκριση ήταν ενθουσιώδης. Αρχικά πιστεύαμε ότι θα κάναμε 6-8 παραστάσεις στην Ευρώπη, αλλά τελικά κλείστηκαν 23 παραστάσεις σε 22 πόλεις, σε 9 χώρες και 3 ηπείρους. Ο Πάνος πρότεινε τη Νατάσσα Μποφίλιου αρκετά νωρίς. Είδα την παράστασή της στο Ηρώδειο και λάτρεψα την ερμηνεία της στα έργα του Θεοδωράκη. Επειτα ταξίδεψα στη Βοστόνη για να τη δω στο Berklee με τον Πάνο σε μια συναυλία αφιερωμένη στον Τσιτσάνη. Υστερα από αυτό ήταν δεδομένο ότι θα ήταν μία από τις βασικές μας καλλιτέχνιδες – είναι σπουδαίο ταλέντο με διεθνείς δυνατότητες. Ο Πάνος και η Νατάσσα πρότειναν στη συνέχεια να συμμετάσχει ο Γιάννης Χαρούλης. Συναντηθήκαμε και αμέσως υπήρξε χημεία. Ηξερα ότι είχαμε μια πολύ ενδιαφέρουσα και ταλαντούχα ομάδα ερμηνευτών για την περιοδεία.
● Θα μπορούσατε να μας εξηγήσετε συνοπτικά πώς εκπροσωπούνται τα δικαιώματα από ξένους εκδότες και τι σημαίνει αυτό για τα δικαιώματα ενός συνθέτη και του κληρονόμου του;
Ο κληρονόμος του Χατζιδάκι έχει παραχωρήσει άδειες σε διεθνείς Οργανισμούς Συλλογικής Διαχείρισης (ΟΣΔ) ώστε να διαχειρίζονται και να εκδίδουν το έργο του Μάνου Χατζιδάκι στις αντίστοιχες περιοχές όπου έχουν έδρα. Ολες οι συναυλίες του HME αδειοδοτούνται σε κάθε χώρα μέσω των αρμόδιων ΟΣΔ. Τα αντίστοιχα τέλη αδειοδότησης καταβάλλονται κανονικά και ο κληρονόμος λαμβάνει στη συνέχεια τα δικαιώματά του από αυτούς τους οργανισμούς – πρόκειται για γνωστή και τυπική διαδικασία σ’ αυτόν τον χώρο.
● Ηρθατε λοιπόν σε επαφή με τον Γιώργο Χατζιδάκι; Επικοινώνησαν οι εκδότες; Τι συνέβη;
Ο κ. Λιαρόπουλος επικοινώνησε με τη Seed Point, την εταιρεία που εκπροσωπεί τα δικαιώματα του κληρονόμου, από ευγένεια για να τους ενημερώσει για τα σχέδιά μας και να δει αν θα μπορούσαμε να συνεργαστούμε όσον αφορά την πιθανή εκτέλεση κάποιων ανέκδοτων έργων. Διαπίστωσα έκπληκτος ότι έλαβε μια πολύ αντιεπαγγελματική, αρνητική απάντηση. Γνωρίζοντας ότι ο κληρονόμος έχει αδειοδοτήσει το έργο του Χατζιδάκι στους διάφορους ΟΣΔ, αγνοήσαμε την άρνηση και προχωρήσαμε. Δεν υπήρχε λόγος να υπάρξει περαιτέρω επαφή μαζί τους. Δύο μήνες πριν, ο κ. Λιαρόπουλος έλαβε ξαφνικά μια επιστολή από τη Seed Point. Το περιεχόμενο, αντιεπαγγελματικό και πάλι, διατύπωνε ισχυρισμούς χωρίς καμία νομική βάση. Τότε ανέλαβα εγώ την επικοινωνία, εκ μέρους της GTP Touring Ltd. Ξεκαθαρίσαμε τη νομική μας θέση – τόσο σχετικά με τα δικαιώματα εκτέλεσης όσο και με τα ηθικά δικαιώματα. Πίστευα ακόμη ότι όλα αυτά προέκυψαν από κάποια παρεξήγηση. Στη συνέχεια η Seed Point άρχισε να ασκεί πίεση στους τραγουδιστές μας και σε άλλα άτομα που σχετίζονταν με την περιοδεία, επιστρατεύοντας ακόμη και μια κορυφαία ερμηνεύτρια για να μας «προειδοποιήσει». Δεχτήκαμε απειλές για νομικές ενέργειες –χωρίς νομική βάση– και απείλησαν επίσης ότι θα εμπλέξουν τον Τύπο. Αυτό μου έδειξε ότι η πλευρά του κληρονόμου γνώριζε πολύ καλά πως δεν είχε ούτε νομικά ούτε ηθικά ερείσματα, κάτι που αναγνώρισαν και γραπτώς.
Εχω ακούσει από πολλούς Ελληνες τραγουδιστές, μουσικούς και παραγωγούς ότι αυτή είναι η συνηθισμένη τακτική τους. Προσωπικά, δεν εντυπωσιάζομαι. Είμαι μπερδεμένος· δεν μπορώ να καταλάβω τι προσπαθούν να πετύχουν.
Η συναυλία μας είναι μια ερωτική επιστολή στο έργο και των δύο, Χατζιδάκι και Θεοδωράκη – ένας, ταιριαστός και με σεβασμό, φόρος τιμής στη μουσική τους, η οποία βρίσκεται βαθιά στο DNA της Ελλάδας. Είμαι εξαιρετικά περήφανος που μπορώ να παρουσιάσω αυτή τη μουσική σε ένα παγκόσμιο κοινό και να τη συστήσω σε μια νέα γενιά μουσικόφιλων σε Ευρώπη, Βόρεια Αμερική, Αυστραλία και Νέα Ζηλανδία. Στόχος μας είναι να προωθήσουμε το έργο τους σε νέο κοινό, ώστε η μουσική τους να αντέξει τις επόμενες δεκαετίες. Οι ενέργειες και η συμπεριφορά του κληρονόμου είναι, επομένως, δύσκολο να κατανοηθούν. Ξέρουν ότι είμαι ανοιχτός να συναντηθούμε ή να μιλήσουμε στο τηλέφωνο, ακόμη και τώρα. Μέχρι στιγμής αρνούνται να μας μιλήσουν.
● Ο κ. Χατζιδάκις στην ανακοίνωσή του επισήμαινε ότι εφόσον αγνοήθηκε η ρητή του άρνηση, υποχρεώθηκε σε νομικές ενέργειες. Εχει κινηθεί νομικά εναντίον σας ή φοβάστε ότι θα το κάνει;
Οχι και όχι.
● Εχει το δικαίωμα η πλευρά Χατζιδάκι να ανακαλέσει τη συμφωνία με τους ξένους εκδότες; Και αν συμβεί αυτό, τι θα κάνετε;
Ναι, μπορεί να αποσύρει την άδεια από τους ΟΣΔ, αλλά αυτό είναι μια περίπλοκη, χρονοβόρα και δαπανηρή διαδικασία. Θα σήμαινε επίσης ότι κανείς στον κόσμο δεν θα μπορούσε να εκτελέσει εφεξής μουσική του Μάνου Χατζιδάκι. Σιωπή. Δεν ξέρω, αλλά ίσως αυτό να είναι η πραγματική επιθυμία του κληρονόμου.
Στην ουσία, έτσι θα θαβόταν η μουσική μαζί με τον συνθέτη της. Μπορείτε να φανταστείτε την Ελλάδα χωρίς Χατζιδάκι; Μπορείτε να φανταστείτε την αντίδραση του κοινού; Πιστεύω πως τότε το ελληνικό κράτος θα επενέβαινε για να προστατεύσει τη μουσική κληρονομιά της χώρας.
● Μια κριτική που διάβασα από πολλούς και συμφωνώ είναι ότι η αφίσα της περιοδείας μοιάζει πολύ τουριστική, βασισμένη σε στερεότυπα για την Ελλάδα (Παρθενώνας, ούζο, σουβλάκι), και πολύ έξω από το καλλιτεχνικό πνεύμα των δύο συνθετών…
Οι Ελληνες και η ελληνική διασπορά, οι θαυμαστές των συνθετών και των ερμηνευτών μας θα ενδιαφέρονταν ούτως ή άλλως να έρθουν στη συναυλία – αυτό φαίνεται και από τις πωλήσεις των εισιτηρίων μας. Η διαφήμιση στην οποία αναφέρεστε, λοιπόν, δεν απευθύνεται στους Ελληνες. Δεν είναι για τους γνώστες του Χατζιδάκι ή και του Θεοδωράκη. Στόχος μας είναι επίσης να προσελκύσουμε ένα νέο διεθνές (μη ελληνικό) κοινό, ανθρώπων που ενδιαφέρονται για τη world music. Μια νέα γενιά θαυμαστών του Χατζιδάκι και του Θεοδωράκη, δηλαδή.
Αυτό το δυνητικό κοινό χρειάζεται οπτικά μηνύματα που να αναγνωρίζει αμέσως, καθώς είναι πιθανό να μην είναι τόσο εξοικειωμένο με τα ονόματα των συνθετών όσο ένας Ελληνας. Γι’ αυτό επελέγη η εικόνα του Παρθενώνα για τη φετινή περιοδεία – για άμεση αναγνωρισιμότητα.
