«Ηθελαν να μην περπατάμε με το κεφάλι ψηλά»

Τι γίνεται όταν ο βασανισμός ενός σκύλου μένει ατιμώρητος; Τι σχέση έχει με αυτό ένας επιστήμονας που παρέχει τη γνωμοδότησή του προκειμένου να συγκαλύψει το έγκλημα; Η κατοπινή ανάληψη κυβερνητικής θέσης από μέρους του έχει να κάνει με το ότι με τη γνωμοδότησή του αποσείσθηκαν οι υποψίες από τοπικό μεγαλοπαράγοντα; «Τα σκυλιά», το έργο του Ανέστη Αζά, που αγάπησε το κοινό, βραβεύοντάς το στο Φεστιβάλ Αθηνών, με πρωταγωνιστές σκυλιά-ντετέκτιβ που αναλαμβάνουν να διαλευκάνουν ένα αποτρόπαιο έγκλημα, δεν είναι ένα πολιτικό αστυνομικό θρίλερ, αλλά πολλά παραπάνω.

Είναι ένα σχόλιο για τους αδύναμους που προσπαθούν να ανοίξουν χαραμάδες στη Δικαιοσύνη, μπας και αυτή η «τυφλή» καταφέρει να δει τον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνεται η κοινωνική βία –συχνά με τη μεγαλύτερη σκληρότητα– απέναντί τους. Είναι επίσης αυτό που έγραφαν στις παλιές ταινίες «Οποιαδήποτε σχέση με την πραγματικότητα είναι συμπτωματική». Και κοντά σε αυτά έρχεται ο βασανισμός και η σεξουαλική κακοποίηση ενός σκύλου σε ένα χωριό του Πύργου την περασμένη εβδομάδα, για να ανασύρει τις μνήμες από την υπόθεση του χάσκι Ολιβερ, στην Αράχοβα πριν από δύο χρόνια. Για να γίνει η προειδοποίηση για τη συμπτωματική σχέση με την πραγματικότητα, «τόσο το… χειρότερο για την πραγματικότητα».

Ο Ανέστης Αζάς δεν φοβάται την πραγματικότητα: αναμετριέται μαζί της για να την κάνει ορατή, ανατρέποντας το κυρίαρχο αφήγημα. Φέρνει στη σκηνή τους αδύναμους πρωταγωνιστές των περιστατικών που ποτέ δεν τους δίνεται ο λόγος, εν προκειμένω τα σκυλιά τα ίδια. Και πλάθει μια σκοτεινή φάρσα για τη βία, τον φόβο, τη συλλογική αντιμετώπισή τους, αλλά και για τη δικαίωση, μπας και μέσα από την αλληγορική ματιά ανθήσει η ελπίδα. Στα «Σκυλιά», που ανεβαίνουν αυτή τη φορά στο «Δίπυλον», το θέατρο-ντοκουμέντο συναντά το νουάρ και το μαύρο χιούμορ σμίγει με το όραμα μιας άλλης κοινωνίας. Τα υπόλοιπα μας τα διευκρινίζει ο Ανέστης Αζάς.

● Τα σκυλιά ως μεταφορά: φόβος, επιβίωση ή ελευθερία;

«Τα σκυλιά» είναι ένα αλληγορικό παραμύθι, που όμως βασίζεται σε μια αληθινή ιστορία. Μία ομάδα σκύλων-ντετέκτιβ προσπαθεί να εξιχνιάσει ένα έγκλημα, τον βασανισμό και φόνο ενός άλλου σκύλου. Το έργο έχει στοιχεία που παραπέμπουν στις ταινίες νουάρ, υπάρχει σκοτεινό χιούμορ, αλλά και στιγμές συγκίνησης. Εμένα με ενδιαφέρει να υπάρχει συναισθηματική εμπλοκή των θεατών στην ιστορία που εκτυλίσσεται επί σκηνής. Πράγματι είναι μια ιστορία για την επιβίωση και την ελευθερία, που απαιτεί να αφήσουμε πίσω μας τον φόβο.

● Ποια κοινωνική πραγματικότητα αντικατοπτρίζει η αγέλη στη δική σας σκηνοθετική ματιά;

Η αγέλη των σκυλιών είναι μια μεταφορά για τους αδύναμους αυτού του κόσμου, εκείνες κι εκείνους που ο λόγος τους δεν ακούγεται και το δίκιο τους δεν γίνεται σεβαστό. Ο κεντρικός χαρακτήρας, ο ερευνητής Κομισάριο, το λέει αυτό στον εισαγωγικό του μονόλογο, στην πρώτη σκηνή, «μας ήθελαν μονίμως στο βούρκο, στην παρανομία, στο σκοτάδι, να μην έχουμε θεό, να μην περπατάμε με το κεφάλι ψηλά». Οι θεατές, ανάλογα με τα ερεθίσματα και τις προσωπικές τους αναφορές, μπορούν να κάνουν τις δικές τους σκέψεις και αναγωγές.

● Πώς βιώσατε προσωπικά και καλλιτεχνικά την απουσία από την πρώτη σας διανομή του Τούρκου ηθοποιού Τζεμ Γιίτ Ουζούμογλου (Cem Yiğit Üzümoğlu) που του επιβλήθηκε απαγόρευση εξόδου από τη χώρα του, μετά τη σύλληψή του για αντικυβερνητικές δηλώσεις;

Αυτό ήταν ένα πλήγμα για την ομάδα μας και μια υπενθύμιση ότι καμία ελευθερία και κανένα δημοκρατικό δικαίωμα δεν είναι δεδομένα. Στη χώρα μας έχουμε την τύχη να ζούμε σε μια εποχή και μια γενιά που δεν υφίστανται γενικευμένες διώξεις της ελευθερίας του λόγου. Ωστόσο βλέπουμε δίπλα μας πόσο εύθραυστη είναι αυτή η συνθήκη και πως, αργά αλλά σταθερά, ο κίνδυνος να χαθούν πολιτικές ελευθερίες έρχεται και στη Δύση. Ηταν μια υπενθύμιση ότι οι καιροί έχουν αλλάξει, ότι κάτι πολύ σκοτεινό συμβαίνει, πολύ κοντά μας. Αφού όμως δεν μπορούσε εκείνος να έρθει εδώ, πήγαμε εμείς εκεί! Καταφέραμε και παίξαμε στην Τουρκία πριν από έναν μήνα, στα μέσα Σεπτεμβρίου, σε ένα κατάμεστο υπέροχο θέατρο, το «Paribou Art», στην Κωνσταντινούπολη, με την πρώτη διανομή του έργου, δηλαδή με τον Cem Üzümoglu. Το έργο έγινε δεκτό με ενθουσιασμό από το κοινό, που «διάβασε» την πολιτική αλληγορία. Ισως έχει σημασία επίσης να πούμε ότι η φιλοξενία των γειτόνων ήταν απίστευτη κι ότι αυτά που μας ενώνουν είναι πολύ περισσότερα από όσα μας χωρίζουν.

● Η λογοκρισία και η καταστολή της τέχνης πόσο άμεσα ή έμμεσα επηρεάζουν το ίδιο το περιεχόμενο της θεατρικής πράξης για εσάς;

Αντίθετα με τις προηγούμενες γενιές που έζησαν Εμφύλιο, δικτατορία και πολιτικές διώξεις, εγώ και οι περισσότεροι καλλιτέχνες της γενιάς μου είχαμε, νομίζω, την τύχη να μη ζήσουμε τέτοιες απαγορεύσεις, τουλάχιστον όχι γενικευμένα. Θεωρώ ότι στη χώρα μας υπάρχει ελευθερία της έκφρασης, που βέβαια δεν είναι αυτονόητη και τη χρωστάμε στις θυσίες των προηγούμενων γενεών. Κατά καιρούς συμβαίνουν διάφορα ευτράπελα, συνήθως από θρησκόληπτους που αισθάνονται ότι κάποιο έργο τούς προσβάλλει και ότι έχουν το δικαίωμα να το «κατεβάσουν» συχνά με βίαιο τρόπο, όμως αυτά είναι περιθωριακά φαινόμενα και επίσης δεν συμβαίνουν μόνο στην Ελλάδα.

Ταυτόχρονα, βέβαια, αυτό που σίγουρα υπάρχει είναι αυτολογοκρισία, μια μέριμνα δηλαδή να μην προκαλέσουμε και βρεθούμε σε κάποιο ιδιότυπο περιθώριο. Η γνώμη μου είναι ότι η διερεύνηση αυτών των ορίων είναι μέρος της ίδιας της τέχνης, ο τρόπος δηλαδή με τον οποίο θα χειριστείς την όποια απαγόρευση, το ταμπού. Ο Hans Thies Lehmann, Γερμανός θεωρητικός του σύγχρονου θεάτρου, που επηρέασε πολύ σημαντικούς καλλιτέχνες και πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του στην Ελλάδα, μιλούσε για τη σχέση θεάτρου και απαγόρευσης, θυμίζοντάς μας την «Αλωση της Μιλήτου» του Φρύνιχου, το αρχαιότερο θεατρικό σκάνδαλο όλων των εποχών, το έργο που απαγορεύτηκε επειδή θύμιζε «οικεία κακά». Η ιστορία του θεάτρου λοιπόν ξεκινάει με μια απαγόρευση. Γνωρίζουμε επίσης ότι ο Σέξπιρ, στην Ελισαβετιανή Αγγλία, τοποθετούσε τις ιστορίες του σε άλλες χώρες ή στο μακρινό παρελθόν, προκειμένου να μιλήσει για την εξουσία, χωρίς να διακινδυνεύσει να υποστεί κάποια πιθανή δίωξη. Αυτό σίγουρα δεν κάνει τα έργα του λιγότερο σημαντικά. Δείτε τι συμβαίνει στο Ιράν, με τον Τζαφάρ Παναχί, έναν σκηνοθέτη που παίζει διαρκώς με τα όρια του θεοκρατικού καθεστώτος. Νομίζω το «παιχνίδι» με τα όρια είναι μια πολύ σημαντική παράμετρος, αν όχι η ίδια η ουσία της τέχνης.

ℹ️ «Τα σκυλιά» | Θέατρο Δίπυλον, Μαύρη αίθουσα (Σαμουήλ Καλογήρου 2, Αθήνα 105 53) | Σύλληψη / Σκηνοθεσία: Ανέστης Αζάς | Κείμενο: Μιχάλης Πητίδης, Γεράσιμος Μπέκας, Ανέστης Αζάς | Μουσική: Παναγιώτης Μανουηλίδης | Animal Body Training: Κωνσταντίνος Μωραΐτης | Παίζουν: Γ. Κατσής, Κων. Μωραΐτης, Π. Μανουηλίδης, Ε. Μαυρίδου, Μ. Πετεβή, Θ. Μαλεσάγκος, Gary Salomon