Εξι χρόνια συμπληρώνονται στις 28 Δεκεμβρίου από τον θάνατό του. Και σε ελάχιστες ημέρες θα υποδεχτούμε την επέτειο του Πολυτεχνείου που και μ’ αυτήν είναι συνδεδεμένος, συμμετέχοντας τόσο στα γεγονότα όσο και στο σάουντρακ της μνήμης μας από εκείνες τις ημέρες. Αλλά πάλι η αλήθεια είναι ότι ο Θάνος Μικρούτσικος (1947-2019) δεν χρειάζεται καμία ημερολογιακή αφορμή για να θυμηθούμε και τον ίδιο και το έργο του. Εξ ου κι η αποψινή εκδήλωση (19.00) στο Βιβλιοπωλείο Πατάκη (Ακαδημίας 65, Αθήνα) που αφιερώνει τη βραδιά στη σχέση του με την ποίηση: όσα είχε αγαπήσει ως αναγνώστης και όσα μελοποίησε ως συνθέτης. Θα μιλήσουν στενοί του συνεργάτες, παλαιότεροι και νεότεροι, μελετητές του έργου του και φίλοι του. Αλφαβητικά οι Σπύρος Αραβανής, Μιχάλης Γελασάκης, Κώστας Θωμαΐδης, Οδυσσέας Ιωάννου, Δημοσθένης Κούρτοβικ, Μαρία Παπαγεωργίου, Θύμιος Παπαδόπουλος, Ρένη Πιττακή. Συντονίζει ο ποιητής Γιάννης Δούκας.
Για το ευρύ κοινό η σχέση του Μικρούτσικου με την ποίηση εστιάζεται κυρίως στον Νίκο Καββαδία. Πράγματι, ο ίδιος είχε πει πολλές φορές πως ξεκίνησε να διαβάζει Νίκο Καββαδία στα εφηβικά του χρόνια κι ότι αργότερα μελοποίησε τα πρώτα του ποιήματα κατά «παραγγελία», για τις ανάγκες της τηλεοπτικής σειράς «Πορεία 090», με θέμα τη ζωή και τις συνθήκες διαβίωσης των ναυτικών. Τα τραγούδια της σειράς και τέσσερα ακόμη ποιήματά του Καββαδία, που μελοποίησε στη συνέχεια, αποτέλεσαν το υλικό του δίσκου του «Ο Σταυρός του Νότου», ενώ η επαφή του με την ποίηση του Καββαδία επανερχόταν βέβαια και τα επόμενα χρόνια είτε κατ’ αρχάς με νέες μελοποιήσεις, είτε μέχρι το τέλος της ζωής του με νέες ενορχηστρώσεις. Γιατί η σχέση του με τον Καββαδία υπήρξε σχέση ζωής. Δεν ήταν όμως αποκλειστική κι ας ήταν η διασημότερη.
Οπως θύμιζε η καθηγήτρια του ΕΚΠΑ και μεταφράστρια Τιτίκα Δημητρούλια σ’ ένα παλιότερο (38ο) τεύχος του περιοδικού «Τα Ποιητικά» (Ιούλιος / Σεπτέμβριος 2020): «Η ποίηση για τον Θάνο Μικρούτσικο υπήρξε εξαρχής “ζήτημα ύψους”. Στην αυτοβιογραφία που έγραψε μαζί με τον Οδυσσέα Ιωάννου (σ.σ., Ο Θάνος κι ο Μικρούτσικος. Μια αυτοβιογραφία μέσα από 24 συναντήσεις. Πατάκης, 2011) περιγράφει πώς, όντας παιδί, παρατηρούσε τους μαιάνδρους στο ταβάνι του πατρικού του σπιτιού και τον τραβούσαν στον χορό τους, όπως στον στίχο του Καρυωτάκη που του έμαθε από μικρό ο πατέρας του, όταν τον έπαιρνε τα βράδια στην αγκαλιά του και του απήγγελλε από στήθους ή του διάβαζε ποιήματα: “από τον πατέρα μου πρώτη φορά άκουσα Καρυωτάκη και από τότε θυμάμαι τους στίχους του απ’ έξω. ‘Στο ταβάνι βλέπω τους γύψους / μαίανδροι στο χορό τους με τραβάνε / η ευτυχία μου σκέφτομαι / θα ’ναι ζήτημα ύψους’. Εκατοντάδες βράδια συνέβαινε αυτό”.
» Από τότε αγάπησε τους ελάσσονες ποιητές κι είχε την ποίηση ψηλά κι ας κοίταζε χαμηλά όταν διάβαζε ή έπαιζε πιάνο. Ωσπου στην εφηβεία του αποκαθιστά τη συνέχεια της κατακορύφου, αρχίζει να μελοποιεί τους ποιητές που αγαπάει, Καββαδία για αρχή και Καρυωτάκη. Του Καββαδία τις πρώτες δοκιμές θα τις πετάξει. Ο πρώτος του μικρός δίσκος, το 1969, θα περιέχει δυο ποιήματα του Καρυωτάκη, τη “Μυγδαλιά» και το “Ενα σπιτάκι απόμερο” […] Στα πρώτα χρόνια της δικτατορίας, πριν ακόμη βγάλει τον πρώτο του δίσκο, μελοποιεί ήδη Ρίτσο, ποιητές του 19ου αιώνα και του 20ού αιώνα, Βάρναλη, Σινόπουλο, Κουλουφάκο.
»Συνεχίζει με Χικμέτ και Ελευθερίου, τον “Εχθρό” και τη “Ρόζα Λούξεμπουργκ” αντίστοιχα που γίνονται δίσκος. Η “Ρόζα Λούξεμπουργκ”, το “πρώτο έντεχνο τζαζ-ροκ κομμάτι του ελληνικού τραγουδιού”. Δεύτερος μικρός δίσκος με Καρυωτάκη και πάλι. Χικμέτ ξανά. Νέοι πειραματισμοί. Πολιτικά τραγούδια. Χικμέτ, πάντα, και Βολφ Μπίρμαν. Καντάτα για τη Μακρόνησο. Ρίτσος και Μαγιακόφσκι, στη μετάφραση του Ρίτσου που δεν παραλείπει ποτέ να επαινέσει. “Ο Ρίτσος είναι ο Δάσκαλός μου και η ποίησή του για πάντα στο προσκέφαλό μου”, θα δηλώνει σε κάθε ευκαιρία […] Ενδιαμέσως ο Μπρεχτ. Ο Καβάφης, που του τον ξεκλείδωσε ο σπουδαίος σκηνοθέτης, φίλος και συνοδοιπόρος του στην ευρωπαϊκή περιπέτεια Henri Ronse. Πάντα οι σύγχρονοι νεοέλληνες ποιητές, παλαιότεροι και νεότεροι, Μανόλης Αναγνωστάκης, Μάνος Ελευθερίου, Αλκης Αλκαίος, Κώστας Παπαγεωργίου, Χριστόφορος Λιοντάκης, Γιώργος Κακουλίδης, Γιώργος Κοζίας, Κική Δημουλά, και νεότεροι, και πάντα οι παλαιοί μάστορες, ο Villon, ο Rimbaud».
Μεγάλος ο κατάλογος με ονόματα που έρχονταν κι επανέρχονταν στα αναγνώσματα και τις επιρροές του Θάνου Μικρούτσικου. Αλλά και στις μελοποιήσεις έφτασε και μέχρι τους πολύ νεότερους ποιητές όπως ο Γιάννης Δούκας που συντονίζει απόψε την εκδήλωση. Ο ίδιος ο Δούκας σ’ ένα σημείωμά του για την εκδήλωση επεσήμαινε πως αυτές οι εκλεκτικές συγγένειες φέρουν αλυσιδωτές επιδράσεις και νέα έργα: «Προκειμένου να συζητήσουμε την πρόσληψη και τη δημόσια λειτουργία της ποίησης στην Ελλάδα τα τελευταία εξήντα, τουλάχιστον, χρόνια, ούτε κατά διάνοια θα μπορούσαμε να παρακάμψουμε την πρακτική της μελοποίησής της, αλλά και τα ρευστά, συνήθως, όρια ανάμεσα στο ποιητικό έργο και σ’ αυτό που αποκαλούμε στίχο για τραγούδι.
Κι αν μου το συγχωρούσατε ν’ αφηγηθώ το δρομολόγιο της ποιητικής αγωγής και καταγωγής μου, αναπόφευκτα θ’ ανακαλούσα τρεις στιγμές μες στον χρόνο, και τις τρεις ως συναντήσεις με τον Θάνο Μικρούτσικο και τη δική του διαμεσολάβηση: πώς διάβασε την ποίηση εκείνος, πώς την ερμήνευσε, πώς τη συλλάβισε πάνω στην παρτιτούρα και πώς, επί σκηνής, την παρέστησε.
Ηταν το “Ενα μαχαίρι” στις αρχές της εφηβείας μου και “Ο Σταυρός του Νότου” ολόκληρος – τον Καββαδία πρώτα τον άκουσα και μετά τον διάβασα.
» Κι ήταν, στα τέλη της, η κασετίνα με τους δίσκους των πρώτων μεταπολιτευτικών χρόνων (“Ο Θάνος Μικρούτσικος στη Lyra”, 2000). Τα “Πολιτικά τραγούδια”, ο Μπίρμαν, ιδίως, σε μετάφραση Κούρτοβικ, η “Σπουδή σε ποιήματα του Βλαδίμηρου Μαγιακόβσκη” και η “Μουσική πράξη στον Brecht” με συνάρπασαν. Ωσπου να συναντήσω, εντέλει, το “Εμπάργκο”. Ν’ ακροαστώ τον Αλκη Αλκαίο, τον αμίμητο, και ν’ αφεθώ, την ίδια εποχή, στην περιπέτεια της δημιουργίας ενός υλικού που, σε μεγάλο μέρος του, στον Θάνο απευθυνόταν. Απ’ όσα έγραψα τότε είχα τη σπάνια τύχη να μελοποιήσει δυο, να τα συμπεριλάβει “Στην ομίχλη των καιρών” (2017), το ένα ο ίδιος τραγουδώντας το, το άλλο η Μαριάννα Πολυχρονίδη…».
Θέμα της αποψινής βραδιάς θα είναι λοιπόν πώς επηρεάστηκε και μελοποίησε ο Θάνος Μικρούτσικος την ποίηση αλλά φτάνοντας στον Ιωάννου και τον Δούκα, πώς επηρέασε και ο ίδιος τους ποιητές. Ραντεβού στις 19.00 λοιπόν στο Πατάρι του Βιβλιοπωλείου Πατάκη (Ακαδημίας 65).
