Είναι αλήθεια ότι ο ώριμος Μαρξ θεωρούσε πως κάθε επαναστατική αλλαγή/διεκδίκηση (θα) βασίζεται στον εθνικό χώρο. Εν τούτοις σήμερα σε συνθήκες απορυθμισμένης και μη ελέγξιμης διεθνοποίησης και αλληλεπίδρασης των αγορών και των πόρων, η βάση και ο χαρακτήρας κάθε νέας μετασχηματιστικής ριζικής αλλαγής είναι, ή πρέπει να είναι, η μικρή χωρο-κλίμακα, οι βιο-χωρο-τόποι. Toύτο μάλιστα είτε με ποικίλες εκεί εναλλακτικές αυτενεργείς πρωτοβουλίες «εκ των κάτω» (κοινωνικοί και οικονομικοί πειραματισμοί, κινήματα, μικροεξεγέρσεις κ.λπ.) με de facto θεσμίσεις, αυτόνομα από το κράτος είτε με θεσμική αποκεντρωμένη και αποσυγκεντρωμένη μορφή «εκ των άνω»/κεντρικό πολιτικό επίπεδο.
Ο συνδυασμός των δύο διαστάσεων-επίπεδων, όσο κι αν οι «οπτικές» τους και οι «στόχοι» τους διαφέρουν, δεν φαίνεται να είναι κατ’ αρχήν ανέφικτος (Μ. Φίσερ, 2024) και θα μπορούσε να υλοποιηθεί σε μια οιονεί-άτυπη κατ’ αρχάς εφαρμογή της δημο-κρατικής αρχής της επικουρικότητας. Αρχή κατά την οποία, ως γνωστόν, οι πρώτες και κύριες αποφάσεις σε συντρέχοντα θέματα (όχι δηλαδή αποκλειστικά κρατικής αρμοδιότητας) πρέπει να λαμβάνονται στο «χαμηλότερο» επίπεδο, δηλαδή πιο κοντά στους πολίτες στον «δήμο», και από τους ίδιους τους πολίτες με διαβουλευτικές διαδικασίες (συνελεύσεις, συνδιασκέψεις και συμβούλια πολιτών, συμβουλευτικές επιτροπές από εκλεγμένους και μη εκλεγμένους με κλήρωση για συγκεκριμένα θέματα κ.ά.). Τούτο, μεταξύ άλλων επειδή έτσι διευκολύνεται η κινητοποίηση και κατανομή των συλλογικών πόρων και των κοινών αγαθών. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για «δημοκρατία της εγγύτητας».
Κρίσιμο-κεντρικό ρόλο «καλούνται» επίσης να παίξουν στην παραπάνω «εκ των κάτω» βιο-χωροτοπική διάσταση -και «ως εκ της θέσεώς τους»- και οι προοδευτικοί και ανοιχτοί-διαβουλευτικοί δήμοι και κοινότητες, δικτυωμένοι και όσο το δυνατόν συνομοσπονδιοποιημένοι, αυτοδύναμοι (αλλά όχι αυτάρκεις) και αυτόνομοι, στον βαθμό που εξυπηρετούν πρωτίστως τις (οικονομικές, κοινωνικές, οικολογικές, στεγαστικές, ενεργειακές κ.ά.) ανάγκες των κατοίκων τους και με νέα «ίδια» εργαλεία (π.χ. δημοσυνεταιριστικά, ιδίως στον χρηματοπιστωτικό τομέα-τράπεζες, με μικροπιστώσεις αλλά τοπικά νομίσματα κ.ά.).
◾️ Ετσι, όπως έχουμε κατ’ επανάληψη υποστηρίξει, ο βιο-χωροτόπος (territoire) (ή κατ’ άλλους βιοπεριοχή) ως «ίδιος τόπος», με μοναδικά-μη συγκρίσιμα πλεονεκτήματα και με κοινά οικολογικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά, είναι ο κατ’ εξοχήν ενοποιητικός, δημο-κρατικός, οικοκοινωνικός και νεο-σχεσιακός χώρος, οιονεί «αυτόνομος», μη αποτελώντας τυπικά διοικητική οντότητα (όπως π.χ. στη Γαλλία). Χώρος ο οποίος δημιουργεί μια συγκεκριμένη (και όχι αφηρημένη) και ζωντανή συλλογικότητα για μια αντίστροφη πορεία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι εξαλείφεται (και πώς άλλωστε θα μπορούσε να γίνει με μιας) ο ρόλος του κράτους και των διοικητικών βραχιόνων του/περιφερειών του, όπως προαναφέρθηκε. Ενός κράτους όμως προοδευτικού, σχεδιαστικού, παρεμβατικού/«τιθασευτικού» και συνώνυμου του «κοινού καλού» και όχι ιδιοτελούς. Κράτους που δεν θα ευνοεί την υπερσυγκέντρωση ισχύος, οικονομικής ή άλλης. Ειδικότερα, αυτό θα πρέπει να είναι θετικό και υποστηρικτικό στις παραπάνω ριζικές-ιδίως «εκ των κάτω» δομικές αλλαγές (πράγμα καθόλου εύκολο). Προς τούτο θα πρέπει να είναι και «ανοιχτό», μη ασκώντας, κατ’ ουσιαστική εφαρμογή της επικουρικότητας, «απόλυτη πολιτική», και φυσικά αντιαυταρχικό. Βέβαια ένα τέτοιο κράτος από την άλλη θα προσκρούει τις περισσότερες φορές στο νεοφιλελεύθερο καταστατικό τείχος της πλήρως εκφυλισμένης πλέον σήμερα (αρχής γενομένης από τη δεκαετία του ‘90) Ε.Ε., στο πλαίσιο και της γενικότερης έκτοτε «παρακμιακής πορείας της Δύσης» (Γ. Σωτηρέλης, 2025). Κάτι ολοφάνερο όχι μόνο στον πολιτικό τομέα αλλά ιδίως στον οικονομικό και μη ελέγξιμο σήμερα χρηματοπιστωτικό τομέα, αλλά και αλλού (στις αποκλειστικές της αρμοδιότητες, γεωργία, νόμισμα κ.ά.).
Μια τέτοια αντίστροφη πορεία χωρικά, υλικά, αξιακά αλλά και νοηματικά παρουσιάζεται κατ’ αρχάς ως ένα αντίδοτο-διέξοδος απέναντι στις συνεχόμενες, ποικίλες και αλληλεξαρτώμενες πολυ-κρίσεις του παγκοσμιοποιημένου μεγα-συστήματος (που τελικώς τις ιδιοποιείται ποικιλοτρόπως) και απέναντι στις εύθραυστες, όλο και πιο άνισες και ανταγωνιστικές μεγα-πόλεις της «εσωτερικής αποικιοκρατίας» και στη «μητροπολιτοποίηση» του κόσμου. Τέτοιες εναλλακτικές διαφυγές με εποικοδομητικά χαρακτηριστικά-«γεννήματα της «πράξης (που ενώνει»), υπάρχουν ήδη ή αναφύονται διαρκώς (Μ. Ψύλλα, εφ. «Η Εποχή», 16-17/11/2024), όπως έχουμε επισημάνει συχνά, ως μικρο-βιοχωροτοπικές ζωντανές ουτοπίες-αντιπαραδείγματα-«μικροαφηγήσεις». Αντιπαραδείγματα που αναδύονται ως «ρωγμές ή χαραμάδες οι οποίες υπάρχουν σε κάθε έδαφος ή οικοδόμημα, ιδίως εύθραυστο (αντίθετα απ’ ό,τι φαίνεται) και που, ακόμα κι αν λείπει συχνά συγκολλητική ουσία, «διαβρώνουν» σταδιακά το πολυπλόκαμο μεγα-σύστημα και το κράτος του.
Παράλληλα όμως μπορεί να αποτελέσει τη (νέα) βάση για μια συγκρότηση εναλλακτικού (πολιτικού) προτάγματος οργάνωσης των κοινωνιών στη βάση της αυτενέργειας, συλλογικής αυτοοργάνωσης και αυτοκυβέρνησης των πολιτών (και κατοίκων ή «εποίκων») ως αυτοδιοικούμενων «συνόλων στην πράξη» -ενταγμένων ενδεχομένως σε ευρύτερα πολιτικά προτάγματα- και ως πολιτικό σώμα με συλλογική ανατρεπτική – κυρίαρχων ιδεών, αξιών και σημασιών.
Η ελεύθερη και εκούσια αυτενέργεια των πολιτών ως ετερόκλητων/από διαφοροποιημένη κοινωνική διαστρωμάτωση (Π. Κυπριανός, εφ. «Η Εποχή», Ιανουάριος 2024) αλλά ταξικοποιημένων χονδρικά κοινωνικών και πολιτικών υποκειμένων θα προέρχεται όχι μόνο από «στρατευμένους» και «κινηματικούς» πολίτες (ακόμα και με μικρο-προ-εξεγερσιακά χαρακτηριστικά). Οχι μόνο από πολίτες δηλαδή που αντιδρούν ενάντια στην καταπάτηση δημόσιων ή κοινών αγαθών («ζωνών προς υπεράσπιση και απελευθέρωση»). Θα προέρχεται επίσης και από όλους εκείνους που υφίστανται άμεσα πάσης φύσεως και ολοένα περισσότερους αποκλεισμούς, διακρίσεις και εκκαθαρίσεις, όντας θύματα της (εκβιαστικής) εργασιακής εκμετάλλευσης, της προκλητικής ανισότητας, της έλλειψης στέγης και της αυξανόμενης (νεο)φτώχειας κ.λπ. ενός μεγα-συστήματος-ολετήρα, «κοπής και καύσης».
◾️ Πράγματι, η ουσιαστική αποκέντρωση και αποσυγκέντρωση σε όλα ή στα περισσότερα επίπεδα (και κυρίως στο πλαίσιο μιας οικονομικής δημοκρατίας, διαφοροποιημένης παρά εξειδικευμένης, αλληλέγγυας και συνεργατικής παρά ανταγωνιστικής και ταξικής) προς τους βιο-χωροτόπους θα μεταφραζόταν κατ’ αρχάς ως χειραφετησιακή «διαφυγή από το κράτος» και την υπό ευρεία έννοια εκμετάλλευση. Μια χειραφέτηση ικανή να διευρύνεται δημιουργώντας σταδιακά μια «κουλτούρα του τοπικού» και της υπαίθρου γενικότερα αλλά και του «μικρού» και του «ολιγοεπαρκούς»/«λιτή αφθονία» στο πλαίσιο μιας νέας οικοκοινωνικής σχέσης. Τούτη ως έκφραση του γενικότερου προτάγματος της α/απο-μεγέθυνσης αλλά και, κατ’ ακολουθία, σταδιακής και εκούσιας οικοδόμησης μιας «νέας συλλογικής ηθικής» και οικονομίας των σχέσεων, των αναγκών και των ορίων κυρίως με βάση πρωτίστως τη συνεργατικότητα, την αλληλεγγύη, την αξιο-χρησία. Υπ’ αυτές τις έννοιες συναντά και τα «κοινά» που (αυτο)θεσμίζουν και συνδημιουργούν νέες βιοκοινωνικές σχέσεις και σχέσεις με τη φύση («οικοκοινωνικά κοινά»). Πρόκειται, όπως το έχουμε πει και αλλού, για (νέο) ζωτικό χώρο υπό κατασκευή («ουτοπικό»-ετεροτοπικό/ευτοπικό) και διεκδίκηση, όπου όχι μόνο πραγματώνεται η οικονομική «δημο»-κρατία αλλά επανεπινοείται μια ολόκληρη συλλογική «κουλτούρα» του χωρο-τόπου και της σχέσης μας μ’ αυτόν, σ’ ένα νέο μετα- καπιταλιστικό και μετα-αγοραίο αλλά και μετα-μητροπολιτικό φαντασιακό. Υπενθυμίζεται ότι στη Γαλλία οι βιο-χωροτόποι (territoires) αποτελούν εδώ και χρόνια οιονεί «αυτόνομες» μη τυπικά διοικητικές οντότητες, για τις οποίες μάλιστα υπάρχει και ιδιαίτερο υπουργείο («οικολογικής μετάβασης και χωροτόπων»).
Τέλος, μια τέτοια αντίστροφη εσωτερική μετανάστευση θα είχε πολλαπλά παράπλευρα οφέλη (π.χ πρωτογενής παραγωγή, ποιοτική και επαρκής διατροφή, δημογραφικό, στεγαστικό, ενεργειακή αυτονομία/ενεργειακές κοινότητες, αλλά και προστασία της φύσης π.χ. από πυρκαγές, αποφυγή/έλεγχος υπερτουρισμού, βλ. το γαλλικό σχέδιο Destination France με ανάδειξη-αναζωογόνηση των μικρών και μεσαίων πόλεων και της υπαίθρου).
Πρόκειται για μετακαπιταλιστική χωρο-τοπική άμεση επανοικειοποίηση των μέσων παραγωγής και ζωής χωρίς τη μεγάλη και αιφνίδια κατάληψη της εξουσίας, μέσω ριζοσπαστικών οικοκοινωνικών αγώνων, με βάση γενικά και κατ’ αρχάς την ύπαιθρο και τον αγροτικό χώρο σε μια αγροοικολογική προσέγγιση («γεωργία των γεωργών» με επαναφορά και σχετική ενίσχυση της οικογενειακής και κοινοτικής καλλιέργειας) με ελεύθερα συνεταιρισμένους παραγωγούς (Α. Τοκβίλ, Κ. Μαρξ).
Με άλλα λόγια γενικότερα (θα) πρόκειται τελικά για ένα νέο πεδίο άσκησης της χειραφέτησης, της ισοελευθερίας και της αυτονομίας που θα επανανοηματοδοτούν την «πολιτική» (οι πολίτες ως πολιτικοί) αλλά και την ουσιαστική δημοκρατία (με «δήμο») ως μορφή-τρόπος ζωής σ’ ένα νέο μετακαπιταλιστικό θεσμικό πλαίσιο.
* Ομότιμος καθηγητής, Πανεπιστήμιο Πάτρας
