H πάλη του Τάσου Γουδέλη με τη γλώσσα και τη γραφή

Με τον Τάσο Γουδέλη συναντηθήκαμε την εποχή που και οι δυο μας ήμασταν συνεργάτες στο ένθετο «Βιβλιοθήκη» της «Ελευθεροτυπίας». Ο θαυμασμός μου προς την πνευματική προσωπικότητά του όμως πηγαίνει πιο πίσω, στα χρόνια της δεκαετίας του ’80, όταν ο ίδιος και ο Κώστας Μαυρουδής ξεκίνησαν να εκδίδουν το σπουδαίο λογοτεχνικό περιοδικό «Το Δέντρο». Θα πρέπει να σημειωθεί ότι το περιοδικό αυτό (όπως εξάλλου και «Η Λέξη») σημάδεψε την πνευματική πορεία της γενιάς μου. Ηταν και εξακολουθεί να είναι και σήμερα ένα παράθυρο στον κόσμο. Μας άνοιξε νέους ορίζοντες και λειτούργησε ως σχολείο λογοτεχνικής παιδείας και πνευματικής καλλιέργειας.

Ο Τάσος Γουδέλης διακρίθηκε ως πνευματικός άνθρωπος στα πεδία της λογοτεχνίας και του κινηματογράφου. Το έργο του είναι πολυσχιδές, πρισματικό, πειραματικό και ανατρεπτικό. Αυτοί είναι οι χαρακτηρισμοί που χρησιμοποιούνται από τους ομοτέχνους του. Συμφωνώ μαζί τους, αλλά θα ήθελα να συμπληρώσω, από τη δική μου επιστημολογική σκοπιά, «δυο-τρία πράγματα που ξέρω» για το δημιουργικό έργο του Τάσου Γουδέλη. Από τις ατελείωτες συζητήσεις που κάναμε κατάλαβα ότι ο Γουδέλης δεν έμενε ποτέ ευχαριστημένος με όσα είχε επιτύχει σε κάθε πνευματική του προσπάθεια. Αντιθέτως ήταν ένα βήμα μπροστά, είτε στον κινηματογράφο είτε στη λογοτεχνία, και προετοίμαζε την επόμενη δημιουργική στάση του. Είχα πάντοτε απέναντί μου έναν συνομιλητή ο οποίος αναζητούσε την υπέρβαση των δεδομένων πραγμάτων, ακόμα και των δικών του επιτευγμάτων. Αυτή η πνευματική στάση ζωής οδήγησε τον Γουδέλη σε δύο ατραπούς: η μία είναι η καταβύθιση στον εσώτερο εαυτό και η άλλη είναι η ερευνητική περιπέτεια της γλώσσας και της γραφής.

Ο Γουδέλης στο δημιουργικό έργο του έχει δύο φιλοσοφικούς προγόνους. Δύο φιλοσόφους, οι οποίοι έχουν γράψει θεμελιώδη κείμενα για τη γλώσσα και τη γραφή. Και αυτοί είναι ο Πλάτων και ο Wittgenstein. Από τις συζητήσεις μας προκύπτει πως ο συγγραφέας έχει μελετήσει και τον «Κρατύλο» του Πλάτωνος και τις «Φιλοσοφικές έρευνες» του Wittgenstein. O αγώνας για τη γλώσσα και τη γραφή που διεξάγει ο Γουδέλης είναι η εφαρμοσμένη λογοτεχνική εκδοχή της γλωσσικής φιλοσοφίας του Πλάτωνος και του Wittgenstein. Κατά τον Γουδέλη η γλώσσα δεν είναι αναπαράσταση της πραγματικότητας. Η γραφή δεν είναι πνευματική διεργασία μέσω της οποίας κατανοούμε την πραγματικότητα. Γλώσσα, γραφή και πραγματικότητα συγκροτούν ένα πρισματικό σύμπαν για τον συγγραφέα, ο οποίος τελικά «δημιουργεί μία ιδιότυπη ποιητική της συνειρμικής και αποσπασματικής αφήγησης» (όπως γράφει εύστοχα ο Αλέξης Ζήρας).

Ο Πλάτων υποστηρίζει ότι η σχέση γλώσσας και πραγματικότητας (λέξης και πράγματος) δεν είναι «φύσει» αλλά «θέσει». Ο ομιλητής είναι εκείνος που ονομάζει τα πράγματα με αυθαίρετο συνεννοητικό τρόπο με τους άλλους. Ο Γουδέλης θεμελιώνει το «μορφολογικά ανατρεπτικό» έργο του σ’ αυτήν την πλατωνική θεωρία περί γλώσσας. Είναι σαφές πως ο Γουδέλης δεν μπορεί να δεχτεί ότι η λογοτεχνία, είτε ως γλώσσα είτε ως γραφή, είναι «αιώνια τέχνη». Εκφράζει τις αγωνίες της εποχής της και τις αναζητήσεις του ομιλητή (του συγγραφέα). Δεν θα ήταν υπερβολή, να ισχυριστεί κανείς ότι ο Γουδέλης έχει ενστερνιστεί τη γλωσσική ιδέα του Wittgenstein, σύμφωνα με την οποία «η γλώσσα είναι η χρήση της». Δηλαδή η ιστορικο-κοινωνική συνθήκη εντός της οποίας ζουν οι ομιλητές είναι αυτή που προσδιορίζει τη νοηματική ισχύ των λέξεων και των προτάσεων.

Σκιαγράφησα σε γενικές γραμμές και συνοπτικά την αγωνία που αισθάνεται ο Τάσος Γουδέλης μπροστά σε δύο ομιλιακές και συγγραφικές συνθήκες (τη γλώσσα και τη γραφή). Η πάλη του μ’ αυτές τις δύο συνθήκες είναι το θεμελιώδες χαρακτηριστικό του έργου του.

* Πολιτικός φιλοσοφός