Kάνουμε την πορεία για να δείξουμε ότι ο αγώνας μας δεν έχει σταματήσει και είμαστε ακόμα ενεργοί», λέει στο ρεπορτάζ του Associated Press η φοιτήτρια κτηνιατρικής Αννα Μαρία Σέσλιγια. Είναι μία από τους χιλιάδες Σέρβους, νέους ως επί το πλείστον, οι οποίοι ξεκίνησαν την Πέμπτη μια πορεία 90 χιλιομέτρων από το Βελιγράδι με προορισμό το Νόβι Σαντ, στον Βορρά. Εκεί έχουν δώσει ραντεβού για σήμερα Σάββατο, 1η Νοεμβρίου, μαζί με χιλιάδες άλλους που ξεκίνησαν από άλλες πόλεις της Σερβίας, καθώς και με τους κατοίκους της πόλης. Σήμερα, είναι ημέρα μνήμης, πένθους, αλλά και ημέρα οργής, αγώνα και αποφασιστικότητας. Είναι η πρώτη επέτειος από την αποφράδα ημέρα που άλλαξε ριζικά τη σερβική κοινωνία.
Την Παρασκευή 1 Νοεμβρίου 2024 ώρα 11.52 π.μ., το χαρακτηριστικό κυματιστό τσιμεντένιο γείσο που πλαισίωνε την είσοδο του πολύ πρόσφατα ανακαινισμένου σιδηροδρομικού σταθμού του Νόβι Σαντ, της δεύτερης μεγαλύτερης πόλης της Σερβίας, κατέρρευσε εντελώς ξαφνικά και αναίτια, καταπλακώνοντας όσους βρίσκονταν από κάτω. Απολογισμός: 16 νεκροί, ανάμεσά τους νέοι και μικρά παιδιά. Αυτό που ακολούθησε ήταν ένα τεράστιο ξέσπασμα οργής με μπροστάρηδες τους φοιτητές, που παραμένει ζωντανό και αμείωτο έναν χρόνο τώρα.
Οι Σέρβοι αντιδρούν με μπλόκα σε κεντρικές λεωφόρους και εθνικές οδούς, πορείες και διαδηλώσεις σε ολόκληρη τη χώρα κατά της κυβέρνησης Βούτσιτς και της διαφθοράς, την οποία θεωρούν υπεύθυνη για το δυστύχημα, ή μάλλον προμελετημένο έγκλημα, όπως το αποκαλούν. Οι επίμονοι διαδηλωτές απαιτούν δικαίωση των νεκρών και τιμωρία των ζωντανών. Ενα κόκκινο χέρι που στάζει αίμα, σύμβολο μιας διεφθαρμένης εξουσίας που έχει τα χέρια της βουτηγμένα στο αίμα, είναι το σήμα κατατεθέν των διαδηλώσεων.
Ο Βούτσιτς τρέμει τη «Λίστα των Φοιτητών»
Από πέρυσι μέχρι φέτος έχουν απαγγελθεί κατηγορίες σε 13 άτομα, πολιτικούς και επιχειρηματικούς παράγοντες, αλλά ακόμα δεν έχει οριστεί ημερομηνία για δίκη. Ο δεξιός πρόεδρος Αλεξάνταρ Βούτσιτς θυσίασε έναν πρωθυπουργό, τον Μίλος Βούτσεβιτς, αλλά αρνείται να «θυσιαστεί» ο ίδιος ή να προκηρύξει πρόωρες βουλευτικές εκλογές. Ο λόγος είναι προφανής. Οι δημοσκοπήσεις το τελευταίο διάστημα δείχνουν ότι μια «Λίστα των Φοιτητών» με ανθρώπους εκτός πολιτικού κατεστημένου από διάφορους επαγγελματικούς χώρους θα κέρδιζε με διαφορά την κοινοβουλευτική συμμαχία κεντρώων και δεξιών κομμάτων που στηρίζει τον σημερινό πρόεδρο.
Οπότε, ο εχθρός πρέπει να δαιμονοποιηθεί. Ο Βούτσιτς, υπηρέτης πολλών αφεντάδων (φιλορώσος, φιλοκινέζος και φιλοευρωπαίος ταυτόχρονα), χαρακτήρισε εξ αρχής τους διαδηλωτές «τρομοκράτες», υποκινούμενους από ξένες δυνάμεις που ονειρεύονται πορτοκαλί επαναστάσεις στη Σερβία. Στοχοποιήσεις, προπηλακισμοί και αυθαίρετες συλλήψεις είναι η συνήθης απάντηση. Αν μάλιστα τους πρώτους μήνες χρησιμοποίησε και μαστίγιο και καρότο -με κάποιες προτάσεις κατευνασμού προς τους φοιτητές-, εδώ και αρκετό διάστημα κυριαρχεί η καταστολή. Ιδίως μετά την ογκώδη διαδήλωση στο Βελιγράδι στις 28 Ιουνίου, ημέρα εθνικής γιορτής για τη Σερβία, που απέδειξε ότι το κίνημα δυναμώνει αντί να φθίνει.
Η Ευρωπαϊκή Ενωση, η οποία διατηρεί αγαστές σχέσεις με τον Βούτσιτς (Σερβία: υποψήφια προς ένταξη χώρα, συμφωνίες για το λίθιο και εξοπλιστικά προγράμματα), αρχίζει να εκφράζει μια κάποια «ανησυχία». Την Τετάρτη, το Ευρωκοινοβούλιο υιοθέτησε ένα ψήφισμα με αφορμή την επέτειο, στο οποίο ζητά διαλεύκανση των συνθηκών του δυστυχήματος και καταδικάζει το κύμα κρατικής βίας εναντίον ειρηνικών διαδηλωτών. Καλεί επίσης την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να εξετάσει την επιβολή στοχευμένων κυρώσεων κατά υπευθύνων για σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Κάτι που όμως δεν έχει ελπίδα να περάσει, καθώς θεωρείται βέβαιο το βέτο της Ουγγαρίας.
Gen Z και μέτωπο ανυπακοής
«Με αφορμή την επέτειο της 1ης Νοεμβρίου, πολλές εκδοχές είναι πιθανές, αλλά ένα πράγμα είναι ξεκάθαρο: το στάτους κβο πριν από την κατάρρευση του στεγάστρου έχει παρέλθει οριστικά», γράφει στην Guardian o Σράντιαν Τσβίγιτς, Σέρβος συγγραφέας και πρόεδρος του think tank «International Advisory Committee of the Belgrade Centre for Security Policy». «Οι φοιτητές της Σερβίας», καταλήγει, «παίρνουν μέρος στο διεθνές μέτωπο ανυπακοής της Gen Z. Η άρνησή τους να παραμείνουν σιωπηλοί απέναντι στη διαφθορά και την ατιμωρησία δείχνει πως η αναγέννηση της δημοκρατίας ίσως έρθει ξανά από τους δρόμους και από τους νέους».
