Αλλάζοντας την αφήγηση γύρω από την αυτοκτονία: Αυτός είναι ο τίτλος της φετινής Παγκόσμιας Ημέρας Πρόληψης της Αυτοκτονίας (World Suicide Prevention Day), η οποία σημειώνεται κάθε χρόνο στις 10 Σεπτεμβρίου. Αναμφισβήτητα, η Ημέρα αυτή υπηρετεί έναν αναγκαίο σκοπό, καθώς σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η αυτοκτονία αποτελεί μία από τις βασικές αιτίες θανάτου σε παγκόσμιο επίπεδο, με περισσότερους από 720.000 ανθρώπους ετησίως να χάνουν τη ζωή τους.
Στην Ελλάδα, οι επίσημες καταγραφές δείχνουν σταθερή αύξηση των αυτοκτονιών τα τελευταία χρόνια. Σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία του Παρατηρητηρίου Αυτοκτονιών του κοινωνικού φορέα «ΚΛΙΜΑΚΑ», το 2024 καταγράφηκαν 469 περιστατικά αυτοκτονίας στην Ελλάδα. Ωστόσο, τα ποσοστά αυτοκτονιών παραμένουν ασαφή και δεν αποτυπώνουν πλήρως την πραγματική έκταση του ζητήματος της αυτοκτονίας στη χώρα μας, εξαιτίας της παγκόσμιας υποκαταγραφής όπως επισημαίνεται εδώ και χρόνια τόσο από το Παρατηρητήριο όσο και από την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα. Στην Ελλάδα, συγκεκριμένα, δεν υπάρχει κάποιο σύστημα καταγραφής των αποπειρών αυτοκτονίας που καταλήγουν στα νοσοκομεία, δεδομένου ότι πίσω από κάθε αυτοκτονία αντιστοιχούν 20 έως 30 απόπειρες, σύμφωνα με την «ΚΛΙΜΑΚΑ». Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, υπολογίζεται πως κάθε χρόνο πάνω από 50.000 άνθρωποι αυτοκτονούν, με τις σκανδιναβικές και τις κεντροευρωπαϊκές χώρες να παρουσιάζουν τα υψηλότερα ποσοστά.
Πίσω από αυτούς τους αριθμούς όμως δεν υπάρχουν απλώς στατιστικά, υπάρχουν άνθρωποι – άνθρωποι που έχασαν τη ζωή τους και εκείνοι που έμειναν πίσω. Φίλοι, γείτονες, συγγενείς, συνάδελφοι. Και σχεδόν πάντα, υπάρχουν σημάδια που δεν είδαμε, δεν ακούσαμε ή δεν θελήσαμε να καταλάβουμε. Η αυτοκτονία αποτελεί ένα σύνθετο φαινόμενο με κοινωνικούς και ψυχολογικούς αιτιολογικούς παράγοντες.
Το κοινωνικό στίγμα που περιβάλλει την ψυχική υγεία και την αυτοκτονία, άλλωστε, είναι ένας από τους μεγαλύτερους εχθρούς της πρόληψης. Πέρα από την ατομική τραγωδία, η αυτοκτονία επιφέρει βαρύ κοινωνικό και ψυχολογικό κόστος: οικογένειες που μένουν πίσω με ερωτήματα, τύψεις και απώλειες. Κοινότητες που χάνουν μέλη τους, χώροι εργασίας που τραυματίζονται και συστήματα υγείας που καλούνται να ανταποκριθούν σε ένα φαινόμενο που συχνά παραμένει σιωπηλό. Πολλοί φοβούνται να μιλήσουν, να ζητήσουν βοήθεια, ή ακόμη και να εκφράσουν την απελπισία τους. Και εμείς, ως κοινωνία, συχνά δυσκολευόμαστε να ακούσουμε χωρίς να κρίνουμε ή να απομακρυνθούμε από τον πόνο του άλλου. Όλα αυτά, σε συνδυασμό με τις κοινωνικές και οικονομικές κρίσεις που βιώνουμε ως ανθρωπότητα, λειτουργούν ως επιβαρυντικοί παράγοντες και εξηγούν σε κάποιον βαθμό την κατακόρυφη αύξηση του φαινομένου τα τελευταία χρόνια.
Στο κλινικό μας έργο ερχόμαστε συχνά αντιμέτωποι με την πρόκληση της διαχείρισης της αυτοκτονικότητας καθώς υπάρχει ισχυρή σύνδεση μεταξύ ψυχικών ασθενειών και αυτού του φαινομένου. Ωστόσο, η αυτοκτονία δεν αποτελεί πρόβλημα αποκλειστικά όσων έχουν διαγνωσμένα ψυχικά νοσήματα. Αφορά επίσης τον νέο που νιώθει απομονωμένος, τη μητέρα που παλεύει με τις καθημερινές πιέσεις και τον ηλικιωμένο που ζει μόνος. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, πολλές αυτοκτονίες συμβαίνουν σε στιγμές όπου το άτομο νιώθει αβοήθητο μπροστά στις καθημερινές προκλήσεις — όπως οικονομικές δυσκολίες, διαπροσωπικά προβλήματα ή και σωματικές ασθένειες. Κοινός παρονομαστής σε αυτές τις περιπτώσεις είναι η σιωπή: το βάρος που κάθε άνθρωπος κουβαλάει μόνος του, φοβούμενος ότι δεν θα γίνει κατανοητός ή ότι θα στιγματιστεί.
Το Κέντρο Ημέρας Franco Basaglia, λειτουργεί ως μια δομή ανοιχτής φροντίδας που μέσα από την πραγματοποίηση κοινοτικών δράσεων προσπαθεί να συνδράμει στην καταπολέμηση αυτού του στίγματος και να «σπάσει τη σιωπή» γύρω από τις ψυχικές δυσκολίες. Προσφέρει ένα ασφαλές περιβάλλον, όπου οι ασθενείς δεν αντιμετωπίζονται απλώς ως φορείς συμπτωμάτων, αλλά ως ολοκληρωμένες προσωπικότητες με δικαιώματα, ανάγκες και δυνατότητες. Μέσω εξατομικευμένων προγραμμάτων υποστήριξης, ψυχοκοινωνικής ενδυνάμωσης και ομαδικών δραστηριοτήτων, ενθαρρύνεται η ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων, η βελτίωση της αυτονομίας και η ενεργή συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων που αφορούν τη ζωή τους.
Έχοντας ως στόχο τη φροντίδα στην κοινότητα, το Κέντρο Ημέρας ενισχύει τη συνεργασία με τοπικούς φορείς, οικογένειες και δίκτυα κοινωνικής υποστήριξης, δημιουργώντας ένα πλέγμα φροντίδας που εκτείνεται πέρα από τα όρια του γραφείου. Αυτή η διασύνδεση είναι καθοριστική για την πρόληψη της αυτοκτονίας, καθώς βοηθά στην έγκαιρη ανίχνευση σημάτων κινδύνου και στην παροχή συνεπούς υποστήριξης σε κρίσιμες στιγμές. Ο στόχος μας παραμένει η πρόληψη της αυτοκτονίας μέσα από μια ολιστική προσέγγιση που αναγνωρίζει την ανθρώπινη αξία και τη σημασία της κοινότητας στην ψυχική υγεία.
Το θέμα της φετινής Παγκόσμιας Ημέρας Πρόληψης της Αυτοκτονίας στοχεύει ακριβώς στην αναδιαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο συζητάμε και αντιλαμβανόμαστε τον αυτοκτονικό ιδεασμό, μεταβαίνοντας από ένα περιβάλλον σιωπής και στίγματος σε έναν χώρο ανοιχτής, κατανοητικής και υποστηρικτικής επικοινωνίας. Η αυτοκτονία, πέρα από πρόβλημα δημόσιας υγείας, είναι πάνω απ’ όλα ανθρώπινη υπόθεση. Και όπως κάθε ανθρώπινο πρόβλημα, απαιτεί σχέσεις, κατανόηση και διάθεση να ακούσουμε. Ένας από τους πιο «γνωστούς» μύθους αναφορικά με την αυτοκτονικότητα είναι ο εξής: «Μιλώντας σε κάποιον για την αυτοκτονία, του δίνουμε την ιδέα να αυτοκτονήσει». Στην πραγματικότητα, η ερώτηση προς ένα άτομο σχετικά με το αν σκέφτεται να βλάψει τον εαυτό του δεν αποτελεί παράγοντα που μπορεί να το ωθήσει στην αυτοκτονία· αντιθέτως, του προσφέρει την ευκαιρία να εκφραστεί ανοιχτά για τα συναισθήματα και τις σκέψεις του και κατ’ επέκταση να ανακουφιστεί.
Η αυτοκτονία άλλωστε δεν είναι ένα μοιραίο γεγονός. Το 95% των αυτοκτονιών θα μπορούσε να έχει προληφθεί. Γι’ αυτό, η Παγκόσμια Ημέρα Πρόληψης Αυτοκτονιών δεν είναι απλώς μια «υπενθύμιση». Είναι κάλεσμα για ενσυναίσθηση, επαγρύπνηση και δράση. Να θυμόμαστε ότι ένα απλό «είσαι καλά;» μπορεί να σώσει μια ζωή. Ότι η υποστήριξη, η αποδοχή και η παρουσία μας μπορεί να γίνουν η γέφυρα που θα κρατήσει κάποιον όρθιο, όταν όλα μοιάζουν να καταρρέουν. Η πρόληψη δεν είναι δουλειά μόνο των ειδικών. Είναι ευθύνη όλων. Να σπάσουμε τη σιωπή. Να αποδεχτούμε την ανθρώπινη ευαλωτότητα χωρίς ταμπού. Και κυρίως, να καλλιεργήσουμε μια κοινωνία όπου κανείς δεν θα αισθάνεται μόνος.
Καινοτόμα ευρωπαϊκά εργαλεία πρόληψης
Στο πλαίσιο αυτό, η αξιοποίηση καινοτόμων εργαλείων και καλών πρακτικών σε ευρωπαϊκό επίπεδο μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην πρόληψη. Η ΕΠΑΨΥ συμμετέχει ενεργά ως μέλος του European Alliance Against Depression (EAAD BEST), μια σημαντική ευρωπαϊκή πρωτοβουλία που προωθεί μια στρατηγική πρόληψης της αυτοκτονίας σε τέσσερα επίπεδα, με συντονισμένη δράση στην τοπική κοινότητα: ευαισθητοποίηση της κοινότητας, εκπαίδευση επαγγελματιών, υποστήριξη ασθενών και ενίσχυση του συστήματος υγείας.
Στο πλαίσιο του προγράμματος, έχει αναπτυχθεί και προσφέρεται δωρεάν η διαδικτυακή πλατφόρμα iFightDepression.com, ένα επιστημονικά τεκμηριωμένο εργαλείο αυτοβοήθειας για άτομα με ήπια έως μέτρια συμπτώματα κατάθλιψης. Η πλατφόρμα βασίζεται στις αρχές της Γνωσιακής-Συμπεριφορικής Θεραπείας και προσφέρεται υπό την καθοδήγηση επαγγελματία ψυχικής υγείας. Είναι πλέον διαθέσιμη και στην ελληνική γλώσσα, διευκολύνοντας την πρόσβαση σε υποστήριξη για επαγγελματίες, ασθενείς και φροντιστές.
Μάθετε περισσότερα: www.ifightdepression.com και στο www.epapsy.com
Υπηρεσίες Υποστήριξης στην Ελλάδα:
Γραμμή 1018 – 24ωρη Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης του Κέντρου Ημέρας για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας (ΚΛΙΜΑΚΑ)
Γραμμή 10306 – Εθνική Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης για θέματα ψυχικής υγείας
116 111 – Ευρωπαϊκή Γραμμή Στήριξης Παιδιών και Εφήβων («Το χαμόγελο του Παιδιού»)
Βιβλιογραφία
Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, 2025. Suicide. Ανακτήθηκε από: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/suicide
ΚΛΙΜΑΚΑ, 2025. Παρατηρητήριο Αυτοκτονιών- Αυτοκτονίες Μαρτίου 2025. Ανακτήθηκε από: https://www.klimaka.org.gr/paratiritirio-aytoktonion-aytoktonis-martiou-2025-klimaka-org/
*Ψυχολόγος MSc, Κέντρο Ημέρας Franco Basaglia ΕΠΑΨΥ
**Ψυχολόγος MSc, Κέντρο Ημέρας Franco Basaglia ΕΠΑΨΥ
