Η Αμανή, το βόρειο άκρο της Χίου, είναι ένας τόπος οριακός: λίγοι κάτοικοι, σκληρό ανάγλυφο, θαμνώδεις εκτάσεις, ελαιώνες, δάση και διάσπαρτες μικρές κοινότητες όπως η Βολισσός, τα Χαλάνδρα, ο Κέραμος, τα Αγιάσματα, τα Καμπιά. Οταν, στις 12 Αυγούστου 2025, εκδηλώθηκε η μεγάλη πυρκαγιά, βρέθηκαν όλα μαζί –άνθρωποι, φύση, επιχειρήσεις και μνημεία– να δοκιμάζονται από μια «σαρωτική» εξάπλωση που σε λίγα λεπτά μετατράπηκε σε κρίση πρώτου μεγέθους για ολόκληρο το νησί.
Τα στοιχεία των υπηρεσιών χαρτογράφησης Copernicus καταγράφουν περίπου 69.000 στρέμματα να επηρεάστηκαν μέσα σε τρεις ημέρες, με τη φωτιά να διατρέχει ζώνες Natura 2000 και κατοικημένες περιοχές. Σε συνδυασμό με τη μεγάλη πυρκαγιά του Ιουνίου, το νησί μετρά φέτος πάνω από 100.000 καμένα στρέμματα – περίπου το 12% της έκτασής του.
Μαζική εκκένωση
Το πύρινο μέτωπο άναψε βορειοδυτικά λίγο μετά τις 14.00 έξω από την Πισπιλούντα και την Ποταμιά. Σε λίγα λεπτά είχε προσεγγίσει τη Βολισσό. Την πρώτη κοινότητα σχεδόν την κατάπιε, αφήνοντας εκεί έξι καμένα σπίτια. Το 112 άρχισε να στέλνει μηνύματα εκκένωσης για Πισπιλούντα και Νέα Ποταμιά, ακολούθησαν Σπαρτούντα, Πιραμά και Παρπαριά, και έπειτα Βολισσός, Λιμνιά, Λήμνος, Χωρή. Ως το βράδυ, εκκενώσεις διατάχθηκαν και για Κατάβαση, Διευχά, Σιδηρούντα, Φυτά, Κηπουριές και Χαλάνδρα.
Η κεντρική ειδησεογραφία της ημέρας μιλούσε για «πολιορκία» της Βολισσού και διαδοχικές εκκενώσεις, ενώ η τοπική ενημέρωση μετέδιδε σε πραγματικό χρόνο τη συγχώνευση μετώπων, τις αναζωπυρώσεις και την πίεση σε Κηπουριές, Καμπιά, με τις φλόγες να φτάνουν στο βορειοανατολικό άκρο της Αμανής.
Στον πρώτο κατάλογο των άμεσα πληττόμενων οικισμών περιλαμβάνονται η Βολισσός και τα περίχωρά της (Μάναγρος, Μαγεμένα, Λήμνος, Λιμνιά και Χωρή), τα Χαλάνδρα, ο Κέραμος, η Παρπαριά, τα Καμπιά, δηλαδή ορεινοί ή και παραθαλάσσιοι οικισμοί όπου θάμνοι και ελιές συνυπάρχουν με δάσος.
Οι χαρτογραφήσεις και τα επίσημα ενημερωτικά δελτία ανέφεραν συνεχείς αναζωπυρώσεις ιδίως γύρω από Κέραμο και Βολισσό, ενώ το υπουργείο Πολιτισμού κατέγραψε μικρής έκτασης φθορές στον βυζαντινό ναό Αγίου Γεωργίου και στο Κάστρο της Βολισσού – μια υπενθύμιση ότι οι φωτιές τραυματίζουν και την πολιτιστική κληρονομιά.
Οι απώλειες
Οι πρώτες αποτιμήσεις κάνουν λόγο για εκτεταμένη καταστροφή ελαιώνων και βοσκοτόπων, εκατοντάδες καμένους στύλους ηλεκτροδότησης και διακοπές ρεύματος που επιδείνωσαν την επιχειρησιακή εικόνα. Κάτοικοι περιγράφουν την «επόμενη μέρα» με απώλεια παραγωγής για χρόνια –«φέτος θα αγοράσουμε λάδι για πρώτη φορά», γράφει ο συγγραφέας και αγρότης Γιάννης Μακριδάκης– αλλά και το ψυχολογικό βάρος της εκκένωσης και της ανασφάλειας.
Στο επιχειρηματικό επίπεδο, καταλύματα, ταβέρνες και μικρές μονάδες της Αμανής έχασαν την αιχμή της θερινής σεζόν, με άμεσο πλήγμα στα έσοδα και στο ήδη εύθραυστο τοπικό οικοσύστημα εργασίας. «Προσωπικά τελείωσα», έλεγε ο Σωτήρης Θεοδώρου, ιδιοκτήτης μπαρ στα Λημνιά της Βολισσού και μόνιμος κάτοικος της περιοχής, εξηγώντας ότι η πλειονότητα των εσόδων του καλοκαιριού που στηρίζει οικονομικά και τον δύσκολο χειμώνα χάθηκε στις φλόγες.
Ο ίδιος έχασε και μια αποθήκη με εμπορεύματα που σκόπευε να διαθέσει όλο τον Αύγουστο στους πελάτες. Για τη φύση, η απώλεια είναι διπλή: ένα καμένο μωσαϊκό οικοτόπων σε προστατευόμενες ζώνες Natura και πλήγμα σε ακόμα ένα τμήμα του νησιού που δοκιμάστηκε έντονα από φωτιές και τον Ιούλιο. Οι συνολικές εκτιμήσεις του Copernicus αναδεικνύουν έναν «αθροιστικό» αντίκτυπο στο νησί και τη βιοποικιλότητά του, όπου κάθε χαμένη συστάδα ή γραμμή πρασίνου κάνει δυσκολότερη την ανάκαμψη.
Ο πληθυσμός της Αμανής υπό απειλή
Η Αμανή κατοικείται από λίγους, κυρίως ηλικιωμένους, με νέες οικογένειες που προσπαθούν να μείνουν – κι αυτό ήταν σαφές και στις πρώτες πολιτικές αντιδράσεις. Ο δήμαρχος Χίου Γιάννης Μαλαφής υπογράμμισε ότι η Αμανή «πρέπει να κρατήσει τα παιδιά και τις οικογένειες στα χωριά της», μιλώντας για ανάγκη άμεσων μέτρων στήριξης. Χωρίς σχέδιο ανασυγκρότησης που να στοχεύει στην παραμονή/επιστροφή κατοίκων και στην ανθεκτικότητα των βασικών υποδομών, ο κίνδυνος ερήμωσης είναι πραγματικός.
Ευθύνες και κενά: πρόληψη, εναέρια μέσα, συντονισμός
Η κριτική από τοπικούς φορείς και αρθρογραφία ήταν αιχμηρή: «Η μεγαλύτερη καταστροφή με τα λιγότερα μέσα», «Ανιση κατανομή εναέριων μέσων», «Πολιτική απόφαση να μπει η Χίος τελευταία στη λίστα». Ο δήμαρχος Χίου δήλωσε ότι «καλούσαμε ανά 15΄ για εναέρια μέσα, αλλά μας άφησαν με τα μικρά ελικόπτερα», κατηγορώντας το αρμόδιο υπουργείο για καθυστερήσεις. Ακόμα κι αν οι καιρικές συνθήκες περιόρισαν στιγμιαία τη δυνατότητα ρίψεων, το ζήτημα της επάρκειας μέσων και της έγκαιρης διάθεσής τους στη βορειοδυτική Χίο μένει ανοιχτό και ζητά απαντήσεις που οι αρμόδιοι αποφεύγουν.
Ουσιαστικά αυτό που κάνουν είναι να επικαλούνται την παρουσία επιπλέον πυροσβεστικών μέσων το απόγευμα της ίδιας ημέρας, και λίγο πριν πέσει το σκοτάδι, όταν πλέον η φωτιά είχε διασχίσει το νησί και προσέγγιζε τη βορειοανατολική ακτή, φτάνοντας στα όρια της Δ.Ε. Καρδαμύλων.
Σε επίπεδο πρόληψης, η φωτιά αποκάλυψε γνώριμα κενά: υποβαθμισμένο οδικό δίκτυο πρόσβασης για επίγειες δυνάμεις, ανάγκη για αντιπυρικές ζώνες/καθαρισμούς σε ζώνες μίξης δάσους – οικισμού και ανεπαρκή τοπική ετοιμότητα σε συστήματα αντλήσεων νερού όταν «πέφτει» το ρεύμα. Το «μάθημα» της φετινής διπλής δοκιμασίας (Ιούνιος και Αύγουστος) είναι ότι η πρόληψη στην Αμανή πρέπει να αντιμετωπίζεται ως έργο υποδομής – με πολυετή χρηματοδότηση και σαφείς δείκτες.
Τα αίτια
Το ερώτημα της αφετηρίας φορτίστηκε από την αρχή με δύο υποθέσεις: δυσλειτουργία σε ανεμογεννήτριες (σπινθήρας/βλάβη) ή βραχυκύκλωμα στο δίκτυο ηλεκτροδότησης. Τοπικά και πανελλαδικά Μέσα μετέφεραν μαρτυρίες και εκτιμήσεις που «έδειχναν» προς τις ανεμογεννήτριες της περιοχής· παράλληλα, καταγράφηκαν πάνω από 150 καμένοι στύλοι, και ρεπορτάζ επικαλέστηκαν πηγές της Πυροσβεστικής για βραχυκύκλωμα σε καλώδια ως πιθανή αιτία.
Η τελική τεχνική διερεύνηση ανήκει στις αρμόδιες Αρχές· μέχρι τότε, η νηφαλιότητα επιβάλλει να καταγραφούν και οι δύο εκδοχές, με την επιπλέον παρατήρηση ότι και τα δύο σενάρια σχετίζονται με κρίσιμες υποδομές (ΑΠΕ/δίκτυο) και άρα με απαιτήσεις αυστηρής συντήρησης, θωράκισης και ελέγχου κινδύνου ανάφλεξης σε ημέρες υψηλού κινδύνου.
Ο βουλευτής Χίου Νότης Μηταράκης έκανε λόγο για «μεγάλη καταστροφή» και ζήτησε μετά το πέρας της αντιπυρικής περιόδου να εξεταστούν «η επιχειρησιακή προετοιμασία και η αντίδραση». Παράλληλα πρότεινε ένα «Chios Pass» ειδικά για την Αμανή, αναγνωρίζοντας ότι «ακόμα και τα αεροσκάφη που έφτασαν δεν μπορούσαν να επιχειρήσουν λόγω καιρού», αλλά και ότι «ήρθαν αμέσως ενισχύσεις» – θέσεις που, ωστόσο, δεν απαντούν στις καταγγελίες για καθυστερήσεις/ανεπαρκή κατανομή μέσων.
Ο πρωθυπουργός επικοινώνησε με τον πρόεδρο της Βολισσού και δεσμεύτηκε ότι «η κυβέρνηση θα σταθεί δίπλα με πράξεις», με έναρξη καταγραφής ζημιών και προαναγγελία μέτρων στήριξης καθώς και άμεση καταγραφή ζημιών σε πληγείσες κοινότητες, ξεκινώντας από τη Βολισσό.
Τα ευρήματα αυτά –σπίτια, επαγγελματικοί χώροι, αγροτικές υποδομές– για να έχουν όμως πραγματικό αντίκρισμα θα πρέπει να μεταφραστούν σε αποζημιώσεις και σε στοχευμένα έργα αντιδιαβρωτικής/αντιπλημμυρικής προστασίας πριν από τις φθινοπωρινές βροχές.
Οι εξορύξεις
Πριν από τη φωτιά, είχε ήδη ανοίξει ένας μεγάλος κοινωνικός/περιβαλλοντικός διάλογος για την προκήρυξη διεθνούς διαγωνισμού έρευνας/εκμετάλλευσης αντιμονίου στη Βόρεια Χίο, σε Δημόσιο Μεταλλευτικό Χώρο αρχικά 9,02 km² στην περιοχή Κεράμου με τελικό στόχο όμως τα 64 km². Περιοχή που περιλαμβάνει τέσσερις οικισμούς στο μικρό όριο –Αγιάσματα, Αφροδίσια, Κέραμος, Χαλάνδρα–, δασικές εκτάσεις και καλλιέργειες.
Η φωτιά έπληξε εκτεταμένα τις δύο από αυτές τις κοινότητες, γεγονός που τροφοδότησε εκ νέου αιτήματα ακύρωσης του διαγωνισμού και έντονη συζήτηση για τη συμβατότητα τέτοιων σχεδίων με ένα ήδη πιεσμένο οικοσύστημα σε μια εύθραυστη δημογραφικά περιοχή.
Σημειώνεται ότι αρθρογραφία και παρεμβάσεις (μεταξύ άλλων του Γ. Μακριδάκη) συνέδεσαν συμβολικά το «σημείο έναρξης» της πυρκαγιάς με χαρτογραφημένες ζώνες «αξιοποίησης» του ΥΠΕΝ, επιτείνοντας την κοινωνική καχυποψία. Ανεξάρτητα από την τελική απόφανση για τα αίτια, η γεωγραφική επικάλυψη των πληγέντων οικισμών με τον προς εκμετάλλευση χώρο κάνει εύλογο το ερώτημα: Μπορεί η Αμανή να αντέξει ταυτόχρονα το αποτύπωμα εξόρυξης και την κλιματική πίεση των επόμενων δεκαετιών;
Είναι πάντως τεκμηριωμένο ότι μεγάλα τμήματα των οικισμών που βρίσκονται εντός της εκμετάλλευσης (ή στα όριά της) επλήγησαν και εκκενώθηκαν και ότι ολόκληρη η βορειοδυτική ζώνη υπέστη εκτεταμένη καταστροφή. Χαρακτηριστικό είναι ότι η φωτιά ξεκίνησε από το ΒΔ όριο της έκτασης ενδιαφέροντος ΥΠΕΝ των 64.000 στρ. προς εξόρυξη και έφτασε στο βόρειο όριο της έκτασης των 9.000 στρ. που ήδη έχει προκηρυχθεί προς εκμετάλλευση.
Οργή και διεκδίκηση
Χαρακτηριστική είναι η παρέμβαση του νομικού και πρώην προέδρου του Δικ. Συλλόγου Χίου Ισίδωρου Τσούρου που μιλά για «εγκατάλειψη που καίει πιο πολύ από τη φωτιά», για «άνιση κατανομή μέσων» και για «περιφρόνηση της Natura 2000» και καλεί Χιώτες πολίτες και τοπικές αρχές να κινηθούν νομικά εναντίον των υπευθύνων της εγκατάλειψης της περιοχής στις φλόγες.
Αντίστοιχο το αίσθημα των κατοίκων ότι «η ανάπτυξη έφτασε ώς την αυλή μας» με τη χειρότερη έννοια: «σχέδια εξόρυξης», «ανημποριά που θερίζει» και ο κίνδυνος να ερημώσει η περιοχή, αφού πλέον οι μη μόνιμοι κάτοικοι που συχνά πυκνά φτάνουν στην Αμανή δεν θα έχουν πλέον λόγο να το κάνουν έχοντας χάσει σπίτια, καλλιέργειες ακόμα και καταστήματα αναψυχής, όπως εξοχικά, ξενοδοχεία, μπαρ, ταβέρνες κ.ά.
Η μεγάλη φωτιά της Αμανής δεν είναι απλώς ακόμα ένα «καλοκαιρινό επεισόδιο». Είναι ένα σκληρό μάθημα πάνω στο σώμα της Χίου: πού φτάνουν οι δυνατότητες της Πολιτικής Προστασίας, πώς καταρρέουν οι ισορροπίες φύσης – ανθρώπου, ποια «αναπτυξιακά» σχέδια δεν αντέχουν σε κρίσιμες δοκιμασίες. Οι κάτοικοι της Βολισσού και των άλλων κοινοτήτων δεν ζητούν θαύματα – ζητούν ισονομία στην προστασία, φωνή στον σχεδιασμό και έργα που μένουν.
Η ευθύνη της κυβέρνησης δεν εξαντλείται σε εξαγγελίες· μετριέται σε λεπτά (όταν καίει), σε στρέμματα (όταν σβήσει) και σε χρόνια (όταν θα πρέπει να μείνει ο κόσμος στον τόπο του). Αν κάτι καταλάβαμε φέτος, είναι ότι, χωρίς καθαρό σχέδιο πρόληψης, διαφάνεια στα μέσα και σεβασμό στο τοπίο και στους ανθρώπους του, θα αντικρίσουμε τις ίδιες πληγές ξανά και ξανά.
Στο όριο
Βολισσός: το μεγαλύτερο χωριό της Αμανής ένιωσε την απειλή κατάστηθα. Η φωτιά έφτασε μέσα στα σπίτια. Οι κάτοικοι έβλεπαν τις φλόγες να καίνε το δάσος κάτω από το Κάστρο και μερικά από τα σπίτια του χωριού. Στα πεδινά κοντά στη θάλασσα, όλα παραδόθηκαν στις φλόγες.
«Κάηκαν όλες οι ελιές μας. Δεν έχουμε πια εισόδημα. Εμείς θα αγοράσουμε λάδι φέτος για πρώτη φορά», λέει με πίκρα ο συγγραφέας και αγρότης Γιάννης Μακριδάκης. Κάηκε και το μοναδικό πρατήριο καυσίμων της Αμανής. Το επόμενο απέχει 40 χιλιόμετρα από εκεί. Παράλληλα μεγάλες ζημιές υπέστησαν και κάθε λογής τουριστικές επιχειρήσεις.
Κηπουριές: εκεί η μάχη ήταν σώμα με σώμα. Κάτοικοι, πυροσβέστες και εθελοντές στάθηκαν απέναντι στις φλόγες. «Αν δεν μέναμε να ρίχνουμε νερό, θα είχε καεί το χωριό», έλεγαν όσοι βρέθηκαν εκεί.
Χαλάνδρα και Σπαρτούντα: οι οικισμοί εκκενώθηκαν, σπίτια σώθηκαν στο όριο!
