Μπορεί η απορρόφηση των πόρων του ΕΣΠΑ 2021-2027 να υστερεί δραματικά, προοιωνιζόμενη την απώλεια ευρωπαϊκών πόρων σημαντικού ύψους, αλλά αυτός ο κίνδυνος θα υπήρχε υπό… κανονικές συνθήκες. Τώρα, υπάρχει μια δυνατότητα να «σωθούν» αυτοί οι πόροι αν ανακατευθυνθούν σε κατηγορίες δαπανών που σχετίζονται με το ReArm Europe, δηλαδή τη στρατιωτικοποίηση της Ευρώπης. Μάλιστα, αυτό είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια δυνατότητα, κάτι περισσότερο από μια πρόταση: είναι προτροπή εκ μέρους των αρμόδιων ευρωπαϊκών οργάνων. Με τις προτάσεις της στις αρχές Απριλίου 2025 η Κομισιόν δείχνει σαφώς σε αυτή την κατεύθυνση, συνοδεύοντάς τες μάλιστα με ελκυστικότατα κίνητρα για τα κράτη-μέλη. Στις 6 Ιουνίου, σε μια ημερίδα με τίτλο «Στήριξη της πολιτικής συνοχής για επενδύσεις που σχετίζονται με την άμυνα», οι κατευθύνσεις της στρατιωτικοποίησης τέθηκαν σε γλώσσα ωμή.
Μπορεί, λοιπόν, η απορροφητικότητα των πόρων του ΕΣΠΑ να πηγαίνει με τον αραμπά, αλλά η στρατιωτικοποίηση τρέχει με ταχύτητες μαχητικού αεροσκάφους. Οσα κάνει το τελευταίο διάστημα ο αρμόδιος για τις ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις υπουργός Νίκος Παπαθανάσης οικοδομώντας έναν υπερ-συγκεντρωτικό μηχανισμό και σαρώνοντας κάθε εμπόδιο (θεσμικό ή… ανθρώπινο, δηλαδή στελέχη) πρέπει να ιδωθούν υπ’ αυτό το πρίσμα: η ταχεία ανταπόκριση στην ανακατεύθυνση των πόρων, αλλά και το ύψος αυτών των πόρων που… ζαλίζει («πολλά τα λεφτά, Αρη»), «απαιτούν» μονοπρόσωπη (για λογαριασμό και του Μαξίμου) διεύθυνση του όλου «πρότζεκτ».
Ευρωπαϊκή «μετάλλαξη»
«Η ασφάλεια ως θεμέλιο – Η ισχυρότερη ετοιμότητα της Ε.Ε. απαιτεί μια νέα νοοτροπία. Η επιστροφή του πολέμου στην Ευρώπη, καθώς και η πρόσφατη εμπειρία της πανδημίας και οι αυξανόμενες ζημιές που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή, υπενθύμισαν έντονα ότι η ασφάλεια είναι το θεμέλιο των πάντων».
Εκθεση Niinistö, 30.10.2024, σ. 13
Στην Ευρώπη ξημερώνει λοιπόν η εποχή της ταχείας στρατιωτικοποίησης. Η εκτίμηση που τη συνέχει είναι ότι η Ρωσία θα είναι σε θέση σε 5 χρόνια να αντιμετωπίσει το ΝΑΤΟ συνολικά. Ενόψει αυτού, η Ευρώπη θα πρέπει, στο ίδιο χρονικό διάστημα, δηλαδή μέχρι το 2030, να στρατιωτικοποιηθεί ταχύτατα.
Επενδύσεις στρατιωτικοποίησης
Ετσι, η πλειονότητα των ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων θα πρέπει να ανακατευθυνθεί ώστε να υπηρετήσει τις ανάγκες της στρατιωτικοποίησης. Από την Ευρώπη των προταγμάτων της σύγκλισης και της συνοχής (ανεξάρτητα του πώς υπηρετούνταν αυτά τα προτάγματα) περνάμε τώρα στο απόλυτο πρόταγμα: Η «στρατιωτική ασφάλεια» über alles. Αυτό δεν σημαίνει μόνο ότι θα κατευθυνθούν σε αυτό τον τομέα μεγάλου ύψους επενδύσεις, αλλά ότι αυτή η προτεραιότητα θα είναι ηγεμονική και θα διαχέεται στους σκοπούς της πλειονότητας των χρηματοδοτήσεων.
Αυτό σημαίνει βέβαια ότι οι πόροι που αφιερώνονταν για δράσεις συνοχής και σύγκλισης (μεταξύ χωρών και περιφερειών) θα περικοπούν επ’ ωφελεία των πόρων που θα αφιερώνονται πλέον σε επενδύσεις σχετιζόμενες με τη στρατιωτικοποίηση.
Τι επενδύσεις «πρέπει» να γίνουν;
● Στην αγορά Ε&Κ (TRL 4-9) για στρατιωτικά προϊόντα και υπηρεσίες καθώς και για προϊόντα και υπηρεσίες διπλής χρήσης (π.χ. λογισμικού και εξοπλισμού ΤΠ, νέες μέθοδοι παραγωγής, νέα όπλα).
● Παραγωγικές επενδύσεις σε βιομηχανικές ικανότητες (π.χ. μηχανήματα, κτίρια, εξειδικευμένες επιχειρηματικές υπηρεσίες) για την παραγωγή στρατιωτικών προϊόντων και υπηρεσιών διπλής χρήσης (π.χ. πυρομαχικά, οχήματα, μη επανδρωμένα αεροσκάφη, εξοπλισμός επικοινωνίας και επεξεργασίας δεδομένων, κέντρα συντήρησης και υλικοτεχνικής υποστήριξης για στρατιωτικό εξοπλισμό που διαχειρίζεται ο κλάδος).
● Επενδύσεις για την κάλυψη κρίσιμων κενών ικανοτήτων και στη μείωση των εξαρτήσεων σε στρατηγικούς τομείς: 1) αεροπορική και πυραυλική άμυνα, 2) συστήματα πυροβολικού, 3) πυρομαχικά και πύραυλοι, 4) μη επανδρωμένα αεροσκάφη και συστήματα αναχαίτισης, 5) κβαντική, κυβερνο- και ηλεκτρονική τεχνολογία τεχνητής νοημοσύνης, 6) στρατηγικοί παράγοντες διευκόλυνσης και προστασία υποδομών ζωτικής σημασίας (Κοινή Λευκή Βίβλος για την ευρωπαϊκή αμυντική ετοιμότητα 2030).
● Κατασκευή και προετοιμασία υποδομών μεταφορών διπλής χρήσης (π.χ. γέφυρες, σήραγγες, τοπικές οδοί πρόσβασης σε χώρους στρατιωτικών ασκήσεων, πολυτροπικοί τερματικοί σταθμοί οδικών-σιδηροδρομικών/λιμενικών-σιδηροδρομικών, περιφερειακοί αερολιμένες εντός των ορίων του άρθρου 7, ΕΤΠΑ, δηλαδή ασφάλεια και προστασία, συστήματα διαχείρισης της εναέριας κυκλοφορίας).
● Τα έργα μπορούν να περιλαμβάνουν στοιχεία στρατιωτικού σχεδιασμού, όπως οχυρώσεις, προετοιμασίες, αισθητήρες, καταφύγια, εγκαταστάσεις αποθήκευσης, εφόσον χρησιμεύουν για την προώθηση της στρατιωτικής κινητικότητας ή μέτρα κατά της κινητικότητας, όπως φράγματα, εμπόδια και εγκαταστάσεις.
● Κατασκευή και προετοιμασία ανθεκτικών αμυντικών υποδομών, όπως στρατιωτικές εγκαταστάσεις μεταφορών σε λιμάνια, εγκαταστάσεις αποθήκευσης, σημεία υλικοτεχνικής υποστήριξης, καταφύγια και στρατώνες, εφόσον εξυπηρετούν την προώθηση της στρατιωτικής κινητικότητας, επενδύσεις κατά της κινητικότητας.
● Προτεραιότητα σε έργα για την αντιμετώπιση εμποδίων (κέντρα υποδοχής και ταυτοποίησης) στους τέσσερις διαδρόμους προτεραιότητας της Ε.Ε. για τη στρατιωτική κινητικότητα.
● Η υποδομή πρέπει να πληροί τα τεχνικά πρότυπα διπλής χρήσης, όπως ορίζονται στην Επιτροπή Κανονισμού (Ε.Ε.) 2021/1328.
Τα «εμπόδια» παραμερίζονται
Καθώς όλα αυτά πρέπει να γίνουν γρήγορα, όλα τα εμπόδια πρέπει να παραμεριστούν:
● Οι ικανότητες διπλής χρήσης και πολιτικής ετοιμότητας θα πρέπει να εκτελούνται σε συνδυασμό με κοινωνικές δαπάνες, δημιουργώντας ευκαιρίες απασχόλησης και αναβάθμισης των δεξιοτήτων και επανειδίκευσης. Αυτό σημαίνει ότι και οι δράσεις στήριξης του εργατικού δυναμικού θα επαναπρογραμματιστούν, ώστε να σχετίζονται με την απόκτηση δεξιοτήτων σχετικών με τη «στρατιωτική ασφάλεια».
● Οι ευρωπαϊκοί κανονισμοί που δεν αφορούν ειδικά τον τομέα της άμυνας θα πρέπει επίσης να συσχετιστούν με αυτόν, ώστε να διευκολύνουν τις δραστηριότητες ετοιμότητας στον τομέα της άμυνας, συμπεριλαμβανομένης της αδειοδότησης, της περιβαλλοντικής και χημικής νομοθεσίας, του ανταγωνισμού, της πρόσβασης σε χρηματοδότηση και της εργατικής νομοθεσίας. Ξεχάστε πλέον τις πρόνοιες που σχετίζονται με την περιβαλλοντική και εργατική νομοθεσία, καθώς και οτιδήποτε άλλο δεν συμβαδίζει με την ανάπτυξη υψηλών ταχυτήτων στη στρατιωτικοποίηση – προέχει η «στρατιωτική ασφάλεια»…
● Επιλέξιμες επιχειρήσεις δεν είναι πλέον μόνο οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, αλλά και οι εταιρείες μεσαίας κεφαλαιοποίησης καθώς και οι μεγάλες επιχειρήσεις μέσω επιχορηγήσεων και χρηματοδοτικών εργαλείων. Υπό τον όρο βέβαια ότι θα εγγυώνται τέτοιες δεξιότητες στο μάνατζμεντ και στο ανθρώπινο δυναμικό.
Στο πλαίσιο αυτό, γίνονται αλλαγές στο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο. Η ανακοίνωση της Επιτροπής της 5ης Μαρτίου 2025 με τίτλο «Μια Ενωση Δεξιοτήτων» καθορίζει δράσεις για την αντιμετώπιση των κενών δεξιοτήτων και των ελλείψεων δεξιοτήτων στην Ενωση, μεταξύ άλλων μέσω του ενισχυμένου και εξορθολογισμένου «συμφώνου για τις δεξιότητες», το οποίο αναφέρεται στην εν λόγω ανακοίνωση, καθώς και των μεγάλης κλίμακας εταιρικών σχέσεών της και, ειδικότερα, της μεγάλης κλίμακας εταιρικής σχέσης για την αεροδιαστημική και την άμυνα.
Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο… στο χακί
Στο εν λόγω πλαίσιο, είναι σκόπιμο να ενσωματωθούν κίνητρα στο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο plus, για να διευκολυνθεί η ανάπτυξη δεξιοτήτων στην αμυντική βιομηχανία. Για να παρασχεθεί μεγαλύτερη ευελιξία στα κράτη-μέλη με σκοπό την ανακατανομή πόρων για την ανάπτυξη δεξιοτήτων στην αμυντική βιομηχανία, τα ποσά που διατίθενται για την εν λόγω ανάπτυξη δεν θα πρέπει να υπόκεινται σε απαιτήσεις θεματικής συγκέντρωσης, αλλά θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όταν συμβάλλουν στην εκπλήρωση αυτών των απαιτήσεων.
Επιπλέον, τα κράτη-μέλη μπορούν να χρησιμοποιήσουν το ΕΚΤ+ για να παράσχουν στήριξη για την ανάπτυξη δεξιοτήτων στους τομείς της πολιτικής ετοιμότητας, της αμυντικής βιομηχανίας, συμπεριλαμβανομένων των ικανοτήτων διπλής χρήσης, και της ασφάλειας στον κυβερνοχώρο στο πλαίσιο ειδικών προτεραιοτήτων, δίνοντας προτεραιότητα σε δεξιότητες που σχετίζονται με τις ικανότητες διπλής χρήσης και την πολιτική ετοιμότητα.
Ανακατεύθυνση κονδυλίων με δελεαστικά κίνητρα
Την 1η Απριλίου 2025 παρουσιάστηκε στο Κολέγιο των Επιτρόπων η ανακοίνωση «A Reform Agenda for Cohesion Policy – The Mid-term Review of 2025» (COM(2025) 163 final), συνοδευόμενη από τις νομοθετικές προτάσεις (COM(2025) 123 final) και (COM(2025) 164 final) για την τροποποίηση των Κανονισμών ΕΤΠΑ και ΤΣ (2021/1058) και ΤΔΜ (2021/1056), και του ΕΚΤ+ (2021/1057) αντίστοιχα, στο πλαίσιο της ενδιάμεσης αναθεώρησης των Προγραμμάτων της Πολιτικής Συνοχής 2021-2027.
Η ανακατεύθυνση πόρων γίνεται με εσωτερική μετατόπιση πόρων εντός των ήδη σχεδιασμένων προγραμμάτων και συνοδεύεται από πολύ δελεαστικά κίνητρα. Συγκεκριμένα:
1. Μεταφορά/ανακατεύθυνση υφιστάμενων πόρων εντός των επιχειρησιακών προγραμμάτων σε νέες προτεραιότητες, με κυριότερη τη «στρατιωτική ασφάλεια»
Η Επιτροπή προτείνει οι υφιστάμενοι πόροι που έχουν ήδη κατανεμηθεί μέσω των Επιχειρησιακών Προγραμμάτων να μπορούν να αναπρογραμματιστούν σε νέες στρατηγικές προτεραιότητες της Ε.Ε., όπως άμυνα, ανταγωνιστικότητα, ενεργειακή αυτάρκεια, στέγαση και ανθεκτικότητα ύδατος. Εισάγεται ως ελάχιστο όριο ανακατεύθυνσης το 15% των πόρων κάθε Ε.Π., προκειμένου να ενεργοποιηθούν τα επιπρόσθετα κίνητρα.
2. Προαιρετική αναθεώρηση προγραμμάτων με ταχύτερη διαδικασία έγκρισης (έως 45 ημέρες)
Η Επιτροπή δίνει τη δυνατότητα στα κράτη-μέλη να προχωρήσουν σε αναθεώρηση των Ε.Π. έως δύο μήνες μετά την έναρξη ισχύος των σχετικών τροποποιήσεων στους Κανονισμούς. Η έγκριση των τροποποιημένων Ε.Π. από την Επιτροπή θα γίνεται με ταχύτερες διαδικασίες (fast track), εντός 45 ημερών, αποκλειστικά για σκοπούς της ενδιάμεσης αναθεώρησης.
3. Ισχυρά χρηματοδοτικά κίνητρα
● 100% συγχρηματοδότηση: εφόσον το κράτος-μέλος μεταφέρει τουλάχιστον το 15% των πόρων του Ε.Π. σε συγκεκριμένες νέες προτεραιότητες (άμυνα, στέγαση, νερό, STEP), μπορεί να εφαρμόσει 100% συγχρηματοδότηση για τις σχετικές πράξεις.
● 30% προκαταβολή: παρέχεται για παρεμβάσεις σε τομείς άμυνας, στέγασης και υδάτων, για τη διευκόλυνση της ταχείας υλοποίησης.
● Επιπλέον 4,5% προκαταβολή: προβλέπεται για κάθε Ε.Π. που αναπρογραμματίζει >15% των πόρων του, ως γενικό κίνητρο.
● 9,5% επιπλέον προκαταβολή: δίνεται στις περιφέρειες που συνορεύουν με Ρωσία, Ουκρανία και Λευκορωσία, υπό την ίδια προϋπόθεση: ανακατεύθυνση πόρων ≥15%.
Στέγαση, νερό, ενέργεια
Στις κατευθύνσεις για βασικές υποδομές περιλαμβάνονται επίσης η στέγαση και το νερό.
Προσιτή στέγαση (συμπεριλαμβανόμενης της κοινωνικής στέγασης): ενσωματώνεται στον Κανονισμό ΕΚΤ+ δυνατότητα στήριξης δράσεων στέγασης ευάλωτων ομάδων, ιδίως μέσω κοινωνικών, ενεργειακά αποδοτικών και ανθεκτικών κατοικιών. Ειδικότερα, εισάγονται τρεις νέοι ειδικοί στόχοι (άρθρο 7 παρ. 5): α) Προώθηση της ενεργειακά αποδοτικής, οικονομικά προσιτής και κλιματικά ανθεκτικής στέγασης. β) Ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και της ενσωμάτωσης ευάλωτων ομάδων μέσω της στέγασης και γ) Υποστήριξη ολοκληρωμένων τοπικών στρατηγικών για κοινωνικές κατοικίες με σύνδεση σε κατάρτιση και εργασία. Το 100% συγχρηματοδότησης και 30% προκαταβολής ισχύουν επίσης σε αυτήν την κατηγορία.
Πρόσβαση στο νερό, βιώσιμη διαχείριση υδάτων και επάρκεια υδάτων: προτεινόμενη προσθήκη στόχου στο άρθρο 3 του ΕΤΠΑ (περ. ιβ): (ιβ) Ανάπτυξη ανθεκτικών υποδομών διαχείρισης υδάτων, προστασίας από ξηρασία και πλημμύρες και επενδύσεις στην μπλε οικονομία. Αναγνωρίζεται το νερό ως στρατηγικός φυσικός πόρος για επισιτιστική ασφάλεια, υγειονομική και περιβαλλοντική ανθεκτικότητα. Οι δράσεις περιλαμβάνουν επενδύσεις για πρόληψη/αντιμετώπιση ξηρασίας και πλημμυρών, έργα αποθήκευσης νερού και έξυπνης διαχείρισης, καθώς και υποδομές σχετικές με την ανθεκτικότητα σε κλιματικές προκλήσεις. Η Επιτροπή ενισχύει τις περιοχές που πλήττονται από κρίσεις υδάτινων πόρων, παρέχοντας πλήρη ενωσιακή συγχρηματοδότηση (100%) και 30% προκαταβολή.
Ενεργειακή μετάβαση (Energy Transition): στο πλαίσιο των νέων προτεραιοτήτων, αναγνωρίζεται η ανάγκη ενίσχυσης της μετάβασης περιοχών που εξαρτώνται από ορυκτά καύσιμα. Το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης (ΤΔΜ) ενισχύεται μέσω δυνατότητας επένδυσης σε ενεργειακές υποδομές νέας γενιάς, ενίσχυσης παραγωγικών δραστηριοτήτων που συμβάλλουν στη μείωση των εκπομπών, συγχρηματοδότησης έως 100% για αναθεωρημένες δράσεις, ρητής αναφοράς σε συνέργειες με STEP και InvestEU για επενδύσεις πράσινης μετάβασης. Επιπλέον, τροποποιείται το άρθρο 8 του Κανονισμού 2021/1056 ώστε να επιτρέπεται η στήριξη στρατηγικών τεχνολογιών και δεξιοτήτων που επιταχύνουν την ενεργειακή απεξάρτηση των περιφερειών.
