Ειδισμός και πολιτική

Πολύς λόγος γίνεται τελευταία για την ηθική των ζώων η οποία περιλαμβάνει μια κριτική του ειδισμού (speciesism), του τρόπου, δηλαδή, καθιέρωσης των σχέσεων μεταξύ των ζωικών ειδών (στα οποία, αλαζονικά, πρωτοστατεί ο άνθρωπος ως έλλογο ον) αλλά και των επιστημονικών μεθόδων ταξινόμησης των φυσικών όντων οι οποίες κρύβουν εντός τους ιεραρχικές διαβαθμίσεις («το ανθρώπινο είδος είναι το σπουδαιότερο»). Το αίτημα της αμεροληψίας απέναντι στα φυσικά είδη ονομάζεται αντι-ειδισμός (antispeciesism). Οι αναλύσεις γύρω από το θέμα γίνονται πιο επίκαιρες εξαιτίας της ανησυχίας για την εξαφάνιση των φυσικών ειδών που εμπλουτίζουν και στηρίζουν το γήινο περιβάλλον μας.

Πολλοί θεωρούν ότι η ηθική των ζώων είναι ένα είδος φιλοζωίας και καλής πίστης. Στην πραγματικότητα, οι σχέσεις μας με τα άλλα ζωικά είδη είναι ιστορικά εντοπισμένες και η διατάραξή τους μπορεί να επιφέρει σημαντική βλάβη στον κόσμο μας. Το ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι η εξαφάνιση των ειδών από εξαίρεση τείνει να γίνει ο κανόνας. Η εξέλιξη αυτή οφείλεται στην τεχνολογική παντοδυναμία του ανθρώπινου είδους η οποία αποδεικνύεται μάλλον ανεπαρκής όσον αφορά την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος.

Σε αντίθεση προς την τεχνολογική ανάπτυξη, η φύση διατηρεί ακέραιη τη δύναμη αντίδρασης απέναντι στην ανθρώπινη επικυριαρχία. Δύο διέξοδοι προβάλλονται: ένας υβριδικός πολιτισμός τεχνολογίας-φύσης (μια νέα σύνθεση) ή μια ριζική αναμόρφωση των διαπροσωπικών σχέσεων.

Ο φιλόσοφος Bruno Latour τάχθηκε υπέρ της πρώτης λύσης. Ωστόσο, είναι ερώτημα κατά πόσο αυτό είναι δυνατό για όσο καιρό η τεχνολογία κινείται, σχεδόν αποκλειστικά, από τη δίψα για κέρδος. Η δίψα αυτή, άλλωστε, μπορεί να ικανοποιείται και από την καταστροφή της φύσης (βλ., π.χ., την αύξηση της πώλησης των κλιματιστικών με την άνοδο της θερμοκρασίας του πλανήτη). Μπροστά σε ένα τόσο μεγάλο πρόβλημα, η προστασία των ειδών, στον δυτικό μας κόσμο, επαφίεται παραδόξως στην ατομική συνείδηση.

Η ισχύουσα ιδεολογία διακηρύσσει ότι η αμερόληπτη στάση προς τα ζωικά είδη και το περιβάλλον γενικά είναι μια ατομική «ορθολογική επιλογή» η οποία καθίσταται ισχυρότερη χάρη στην «ευαισθητοποίηση» του κοινού. Ομως, η προστασία των ζώων μπορεί, άραγε, να περιοριστεί στην ιδιωτική μόνο σφαίρα και να υπερβεί τη δίψα του κέρδους; Ο φιλόσοφος Peter Singer, προμάχος του αντι-ειδισμού, απαιτεί μια ηθική στάση χωρίς «μεν» και «αλλά».

Στην πραγματικότητα, ο πολλαπλασιασμός των οικολογικά ενάρετων (αντι-ειδισμός) δεν μπορεί να απαλείψει κάποιες σοβαρές αντιφάσεις όπως η διαίρεση του κόσμου σε Βορρά και Νότο. Οι πληθυσμοί του Νότου βρίσκονται σε αδύναμη διεθνώς θέση. Οι πληθυσμοί του Βορρά διατηρούν μια ακλόνητη πίστη στην τεχνολογία και είναι προσκολλημένοι στην κουλτούρα της κερδοσκοπίας. Αν η προστασία των ζώων είναι ατομική μου επιλογή, σκέφτεται ένας Δυτικός, τότε διατηρώ ακέραιο το δικαίωμα στην εξαφάνιση των ειδών όταν διακυβεύονται τα παγιωμένα μου συμφέροντα. Εκδηλώνεται, έτσι, μια κρίσιμη ανισότητα στο βάρος των επιδιώξεων, της αμεροληψίας ή του κέρδους.

Η φύση, όμως, όπως ειπώθηκε, δεν παύει να διατηρεί δυνάμεις αυτορύθμισης ικανές να πλήξουν το ανθρώπινο είδος. Η οργανωμένη πρόληψη μελλοντικών κινδύνων, στην παρούσα περίσταση, δεν συνιστά επιλογή, είναι αναγκαιότητα.

*Καθηγητής Φιλοσοφίας, ΕΚΠΑ