Με αφορμή την κινητοποίηση των Τεμπών του 2025 δημοσιεύτηκε μια σειρά άρθρων από ακαδημαϊκούς και δημοσιογράφους που εντοπίζουν την αιτία της κινητοποίησης αυτής στον διχασμό της ελληνικής κοινωνίας, ο οποίος κορυφώθηκε με το δημοψήφισμα του 2015. Ενα από τα πιο ενδιαφέροντα είναι του Παπαχελά, καθώς παρουσιάζει τον διχασμό έμμεσα, χωρίς να αναφέρεται στη μια πλευρά, στα μεγάλα κοινωνικά στρώματα των κινητοποιήσεων, στον «λαό», ως πλευρά, ως κοινωνικό υποκείμενο. Στις 17/3/25 γράφει: «Σε κρίσιμες στιγμές νιώθει κανείς ότι η χώρα δεν έχει “έρμα”, δεν διαθέτει την ηγεσία που μπορεί να κρατήσει σταθερά το τιμόνι όταν ξεσπούν οι καταιγίδες του ακραίου λαϊκισμού. Και αυτό, δυστυχώς, συμβαίνει κάθε 10-20 χρόνια… Τώρα φαίνεται να βρισκόμαστε στο χείλος ενός νέου κύκλου αστάθειας και θυμού».
Η κινητοποίηση μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας, τα «ξεσπάσματα των λαϊκιστικών καταιγίδων» όπως τις αποκαλεί, δεν σχετίζεται με κάποιο γεγονός (π.χ. κυβερνητικό λάθος, κρίση), το οποίο, ως αιτία, θα μπορούσε να τις προκαλέσει ή να συμβάλει στη συγκρότησή τους. Αντιθέτως, βασίζεται αποκλειστικά σε αυτή την κυκλική θεώρηση της Ιστορίας. Σε μια αυτοαναφορική, μοιρολατρική περιοδικότητα.
Η μεταφορική χρήση της λέξης «ξέσπασμα», αναφορικά με την έναρξη μιας δράσης, συνδυάζει το απρόσμενο, το αναίτιο και το ακατανόητο: το ξέσπασμα μιας καταιγίδας, ενός παιδιού ή ενός κινήματος.
Το ξέσπασμα δεν έχει αιτία. Δεν προκαλείται από κάποιο εξωτερικό γεγονός αλλά ούτε από κάτι εσωτερικό στο υποκείμενο που ξεσπά. Στην αρχαία/αρχική σημασία της λέξης «αιτία», ο Μπαμπινιώτης εντοπίζει τα παρακάτω: κατηγορία, λόγο που προκαλεί ένα αποτέλεσμα, μερίδιο ευθύνης, ενοχή, υπαιτιότητα. H «αιτιολόγηση» εμπεριέχει λοιπόν τον επιστημολογικό και δικανικό χαρακτήρα που έχει διατηρηθεί στα αγγλικά με τη λέξη «justify», η οποία στα ελληνικά αποδίδεται καλύτερα ως δικαιολόγηση, χάνοντας όμως την επιστημολογική διάσταση της τεκμηρίωσης.
Ο λόγος που το παιδί (ως μη ολοκληρωμένος άνθρωπος) ή ένα φυσικό φαινόμενο δεν μπορεί, σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, να έχει ευθύνη, να θεωρηθεί υπαίτιος/ένοχος για τη δράση του, είναι ότι δεν υπάρχει μια αιτία γι’ αυτήν, ούτε έξω αλλά ούτε και μέσα σε αυτό. Και ο λόγος που δεν υπάρχει αιτία μέσα σε αυτό, είναι ότι το παιδί, όπως το φυσικό φαινόμενο και τα κινήματα, δεν έχει βούληση, δεν είναι υποκείμενο.
Η αιτία εξηγεί το αποτέλεσμά της. Το καθιστά κατανοητό. Το ότι δεν υπάρχει αιτία που να τα προκαλεί, σημαίνει ότι δεν υπάρχει ούτε εξήγηση, κατανόηση ή πρόβλεψη. Το ότι δεν υπάρχει λόγος για την εμφάνιση των κινημάτων, σημαίνει ότι δεν μπορεί να υπάρξει λόγος, γραπτός ή προφορικός, για την «εμφάνισή» τους γενικότερα (υπό το πρίσμα Παπαχελά, δεν μπορούμε να μιλήσουμε για «συγκρότηση»). Η «εμφάνισή» τους, όπως και τα ίδια τα κινήματα δεν είναι ανάξια λόγου αλλά άνευ λόγου: άλογα, αναίτια, απρόσμενα, αδικαιολόγητα, ανεξήγητα, ακατανόητα. Και ως τέτοια πρέπει να «αντιμετωπιστούν».
Ο Παπαχελάς συνεχίζει επικαλούμενος μια υποστηρικτική, εξίσου μοιρολατρική, επιστημονικά αβάσιμη και εγκαταλελειμμένη (κατά τον Βούλγαρη) θεωρία «εθνικού χαρακτήρα». Σύμφωνα με αυτήν, οι παθογένειες της πολιτικής συνδέονται αιτιολογικά με τα διαχρονικά αν όχι αρχέγονα εθνικά χαρακτηριστικά του λαού. «Είμαστε ένας λαός βαθιά συναισθηματικός, που αντιδρά βίαια και απρόβλεπτα. Οταν μάλιστα νιώθουμε ότι αδικούμαστε από τους “έξω”, το πληγωμένο μας εγώ γίνεται εύκολα αντικείμενο χειραγώγησης που πυροδοτεί εκρήξεις».
Πώς κατάφερε ο Παπαχελάς να υπερβεί τον εθνικό χαρακτήρα με τον οποίο γαλουχήθηκε ώστε να φτάσει σε αυτή τη διαπίστωση; Προφανώς θεωρεί ότι ο αναγνώστης του έχει επίσης ολοκληρώσει επιτυχημένα μια ανάλογη υπέρβαση. Εφόσον ο χαρακτήρας αυτός είναι εθνικός, γιατί δεν χαρακτηρίζει όλα τα μέλη του έθνους; Πώς είναι δυνατόν τελικά μόνο ένα κομμάτι του ελληνικού λαού να καταλαμβάνεται από αυτόν;
Κοινό στις θεωρίες «ξεσπάσματος» και «εθνικού χαρακτήρα» ως «εξήγηση» της εμφάνισης των κινημάτων είναι η έλλειψη υποκειμενικότητας, η μοιρολατρία και το ακατάληπτο. Οι άνθρωποι που συγκροτούν ένα κίνημα χάνουν την υποκειμενικότητά τους με το που γίνονται μέλη του κινήματος. Σωστότερα, την έχουν χάσει πριν. Ο άνθρωπος που λαμβάνει μια τέτοια απόφαση δεν μπορεί να είναι ολοκληρωμένος ούτε πριν από αυτήν. Αναδρομικά, κρίνεται άνευ υποκειμενικότητας εξ αρχής. Η έλλειψη υποκειμενικότητας αφορά και το κίνημα, το οποίο ως παιδί ή καταιγίδα εκδηλώνεται αναίτια και ακατανόητα.
Για ποιο λόγο ο Παπαχελάς, διευθυντής μιας από τις δημοφιλέστερες εφημερίδες, η οποία πρεσβεύει τον ορθολογισμό και τον αντιλαϊκισμό, επιστρατεύει μοιρολατρικές, απαρχαιωμένες και επικίνδυνες θεωρήσεις προκειμένου να «τεκμηριώσει» το ακατάληπτο της εμφάνισης των κινητοποιήσεων στην Ελλάδα και να αφαιρέσει τη φωνή και την υποκειμενικότητά τους; Δεν συνειδητοποιεί ότι αυτή η ακύρωση οδηγεί στον αυταρχικό λαϊκισμό;
*Κοινωνικος ανθρωπολόγος
