Η 47η Σύνοδος της Επιτροπής Παγκόσμιας Κληρονομιάς υιοθέτησε αποφάσεις (WHC/25/47.COM/17, Paris, 23 July 2025) για την προστασία της Αγίας Σοφίας και της Μονής της Χώρας. Οι αποφάσεις αυτές έλαβαν υπόψη την έκθεση αυτοψίας της αποστολής UNESCO/ICOMOS (24-27/6/2024) στην Κωνσταντινούπολη με αρμοδιότητα την εξέταση της κατάστασης διατήρησης (state of conservation) των μνημείων που περιλαμβάνονται στις ιστορικές ζώνες.
H αποστολή διαπίστωσε ότι δεν έχουν υλοποιηθεί μέχρι σήμερα οι προηγούμενες συστάσεις της επιτροπής από το 2020, έτος μετατροπής των δύο μνημείων σε μουσουλμανικά τεμένη, και έχουν αναληφθεί νέα έργα και διευθετήσεις χωρίς προηγούμενη ενημέρωση της UNESCO. Στις Κατευθυντήριες Οδηγίες (παρ. 172) για την εφαρμογή της σύμβασης αναφέρεται ότι οποιαδήποτε αλλαγή ή βελτίωση ενός μνημείου θα πρέπει να κοινοποιείται στο Κέντρο Παγκόσμιας Κληρονομιάς και να παρέχεται επαρκής χρόνος για εξέταση από τα συμβουλευτικά όργανα πριν από τη λήψη οποιωνδήποτε μη αναστρέψιμων αποφάσεων.
Αναφορικά με την Αγία Σοφία δεν έχουν ληφθεί μέτρα προστασίας του αρχαίου μαρμάρινου δαπέδου, το οποίο έχει καλυφθεί με τάπητα, όπως ο έλεγχος της σχετικής υγρασίας και ο εξαερισμός του τάπητα κατά τακτά διαστήματα. Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης στο μνημείο η αποστολή διαπίστωσε ότι το ψηφιδωτό της Ενθρονης Παναγίας Βρεφοκρατούσας στην αψίδα είναι μόνιμα καλυμμένο με κουρτίνες (φωτ. 1)1.
Οι προσθήκες και οι διαμορφώσεις στο μνημείο για τις ανάγκες της νέας χρήσης προσβάλλουν την αυθεντικότητα και την ακεραιότητά του. Επιβλήθηκε τέλος εισόδου 25 ευρώ επίσκεψης στο υπερώο (το αντίστοιχο αντίτιμο για το Αρχαιολογικό Μουσείο της Κωνσταντινούπολης είναι 15 ευρώ), ενώ στον κυρίως ναό δεν επιτρέπεται η είσοδος επισκεπτών από άλλες θρησκείες ακόμα και εκτός των ωρών προσευχής. Ετσι η απαγόρευση της πρόσβασης στο ευρύ κοινό αποκόπτει τη δυνατότητα κατανόησης των χαρακτηριστικών της εξαιρετικής οικουμενικής αξίας του μνημείου, το οποίο συμβολίζει τον πνευματικό χαρακτήρα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής. Σημειωτέον ότι, επειδή η Αγία Σοφία θεωρείται παγκοσμίως τουριστικό αξιοθέατο, πολλοί πιστοί (μουσουλμάνοι αλλοδαποί) επισκέπτονται δωρεάν τον κυρίως ναό και συμπεριφέρονται ως τουρίστες (λήψη φωτογραφιών…), αν και ο χώρος προορίζεται μόνο για λατρεία. Επιβάλλεται να μην τίθενται περιορισμοί της εισόδου στον κυρίως ναό εκτός των ωρών προσευχής και όλα τα διακοσμητικά στοιχεία, τα οποία συντείνουν και στην άυλη αισθητική εντύπωση του μνημείου, να είναι ορατά.
Διευκρινίστηκε ότι περίπου 10.000 άτομα επισκέπτονται καθημερινά το υπερώο και κατά τη διάρκεια μεγάλων θρησκευτικών εορτών έως και 120.000 άτομα μπορούν να εισέλθουν στο μνημείο για να προσευχηθούν, οπότε οι φθορές θεωρούνται αναπόφευκτες (το πλήρες Σχέδιο Διαχείρισης των Επισκεπτών δεν έχει υποβληθεί στην UNESCO, ενώ έχει ζητηθεί επανειλημμένα από το 2020).
Παραμένουν επίσης σε εκκρεμότητα η διαμόρφωση του ευρύτερου περιβάλλοντος χώρου του μνημείου, η περισυλλογή των διάσπαρτων αρχαίων αρχιτεκτονικών μελών και η δημιουργία αρχαιολογικού πάρκου. Προτάθηκαν η σύσταση μιας διεθνούς συμβουλευτικής επιστημονικής επιτροπής και η απρόσκοπτη πρόσβαση ειδικών και ακαδημαϊκών στα επιστημονικά δεδομένα.
Στον περιβάλλοντα χώρο της Μονής της Χώρας έχει ανεγερθεί κτίριο εξυπηρέτησης των επισκεπτών (φωτ. 2), το οποίο επηρεάζει την οπτική-αισθητική ακεραιότητα του μνημείου και αντίκειται στα Διεθνή Κανονιστικά Κείμενα για την αποκατάσταση των μνημείων (άρθρο 6 του Χάρτη της Βενετίας).
Η ομάδα της αποστολής δεν ενημερώθηκε εάν τα τρία ψηφιδωτά (οι απεικονίσεις του Ιησού και της Παναγίας Βρεφοκρατούσας στα ανατολικά τόξα του Ιερού Βήματος, καθώς και το ψηφιδωτό της Κοίμησης της Θεοτόκου πάνω από την είσοδο του κυρίως ναού), τα οποία καλύπτονται με κουρτίνες, θα είναι ορατά εκτός των ωρών προσευχής.
Σχετικά με τους όρους επισκεψιμότητας ακολουθείται αντίστοιχη πολιτική με την Αγία Σοφία (ανακοινώθηκε επίσημα ότι έχει επιβληθεί τέλος εισόδου 20 ευρώ από τις 19 Αυγούστου 2024). Η UNESCO και οι προηγούμενες αποστολές δεν συνέστησαν κανένα συγκεκριμένο μέτρο διαχείρισης επισκεπτών που να συνδέεται με την καταβολή τέλους εισόδου. Τέθηκαν επίσης και θέματα συντήρησης, όπως η επανεξέταση του συστήματος φωτισμού ώστε να μην επηρεάζει τον διάκοσμο και ο έλεγχος της σχετικής υγρασίας στον τάπητα προς αποφυγή ανάπτυξης μικροοργανισμών στο δάπεδο. Δεν έχει συνταχθεί και εφαρμοστεί ακόμα ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο με ολιστική προσέγγιση για τις ζώνες που περιβάλλουν το μνημείο με σκοπό την προστασία της ακεραιότητάς του.
Σύμφωνα με τη Σύμβαση Παγκόσμιας Κληρονομιάς, Αρθρο 6.1: Σεβόμενοι πλήρως την κυριαρχία των κρατών στην επικράτεια των οποίων βρίσκεται η πολιτιστική και φυσική κληρονομιά… τα κράτη-μέλη της παρούσας σύμβασης αναγνωρίζουν ότι η εν λόγω κληρονομιά αποτελεί παγκόσμια κληρονομιά για την προστασία της οποίας είναι καθήκον της διεθνούς κοινότητας στο σύνολό της να συνεργαστεί.
Η μη τήρηση των αποφάσεων της επιτροπής από ένα συμβαλλόμενο μέρος δύναται να υποστηριχθεί ότι ακυρώνει τη συλλογική συμβολή της διεθνούς κοινότητας. Ως εκ τούτου εγείρεται έντονος προβληματισμός για την αποτελεσματικότητα της πολιτικής ως προς την προστασία των μνημείων.
Ερωτήματα προκαλεί επίσης η μη εξέταση από την UNESCO μέχρι σήμερα της συμβατότητας της νέας χρήσης με το Διεθνές Πολιτιστικό Δίκαιο. Τα μνημεία έχουν εγγραφεί στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς ως μουσεία με το αιτιολογικό ότι αντικατοπτρίζουν πολλές θρησκευτικές/πολιτιστικές φάσεις ανά τους αιώνες. Η μετατροπή τους σε μουσουλμανικά τεμένη σημαίνει ότι δίνεται προνόμιο σε μια φάση. Η διεθνής επιστημονική κοινότητα θεωρεί ότι το θέμα αυτό παραμένει «ανοιχτό».
Η σύμβαση βασίζεται στη διαγενεακή αρχή: Τα κράτη-μέλη αναγνωρίζουν ότι έχουν την υποχρέωση να προστατεύουν τα μνημεία προκειμένου να τα μεταβιβάσουν αλώβητα στις επόμενες γενιές.
1. Mission report WHC/ICOMOS, historic areas of Istanbul (24-27/6/2024)
*Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Εδρας UNESCO του Ιόνιου Πανεπιστημίου για τις απειλές κατά της πολιτιστικής κληρονομιάς και πρώην σύμβουλος στη MEA UNESCO
