Ο δημόσιος διάλογος για την πρόσφατη παράσταση της «Αντιγόνης» οδηγεί σε μια κατα-ζήτησή της, ριζικά διαφορετική από αυτήν που διατάζει ο Κρέων όταν μαθαίνει ότι κάποιος (που δεν φαντάζεται ότι είναι κάποια) τόλμησε να θάψει τον Πολυνείκη… Τα όσα ακολουθούν δεν αποτελούν θεατρική κριτική, αλλά μια αναφορά στον διάλογο της Αντιγόνης ως έργου, ως δραματικού προσώπου και ως συμβόλου με τον πολιτισμό και στην πολιτική, στην Ελλάδα και αλλού.
Ο Χέγκελ στην «Αισθητική» του, ο Χέλντερλιν στη μετάφραση του έργου και ο Χάιντεγκερ στο «Τι είναι μεταφυσική» τής αφιέρωσαν σελίδες που άσκησαν επιρροή που υπερβαίνει πολύ τα όρια του θεάτρου. Και η Σιμόν Φραιν όπως και ο Γκέοργκ Στάινερ κατέγραψαν από διαφορετικές σκοπιές τη διαχρονική και οικουμενική πορεία της που είχε και ιδεολογικές διαστάσεις οι οποίες διευκόλυναν τις οικειοποιήσεις, τις σχηματοποιήσεις και τις ακρότητες. Τέτοια συμπτώματα –με την ψυχολογική και όχι μόνον έννοια- έκαναν τον Ζακ Λακάν να δηλώσει στο «Σεμινάριό» του ότι δεν έχουν γραφεί τόσο εσφαλμένες απόψεις από τόσο μεγάλους ανθρώπους όσο για την Αντιγόνη και τον Αμλετ. Οι παρερμηνείες αυτές κάθε άλλο παρά έχουν σταματήσει και η σύνδεσή τους με την παρούσα πολιτική παίρνει κάποτε τις πιο ωμές μορφές.
Η τρέλα της Αντιγόνης έχει και ένα άλλο όνομα: Αυτό του Ερωτα! Ονομα που αποκαλύπτεται όταν απαντά στις φονικές απειλές και στις ύβρεις του Κρέοντα με την κραυγή «φίλτατε Αίμων»: Πολυαγαπημένε μου Αίμονα. Το χορικό Ερως ανικάτε μάχαν, που αφαιρέθηκε στη συγκεκριμένη παράσταση, είναι το ανάπτυγμα αυτών των δύο λέξεων
Κρέων και Αντιγόνη, Κρέων εναντίον Αντιγόνης. Αντιγόνη, εκπρόσωπος του οίκου, της οικογένειας. Κρέων, εκπρόσωπος της πόλεως-κράτους και -με τη σημερινή έννοια- του κάθε κράτους. Στο δίπολο αυτό, που άλλοι αντιπαραθέτουν απλουστευτικά και ισοπεδωτικά τους δύο πόλους του και άλλοι -με τον ίδιο περίπου τρόπο- τους ταυτίζουν, συμπυκνώνεται υποτίθεται το πρόβλημα της θεωρητικής και πρακτικής ερμηνείας του έργου, σαν αυτό να ανήκε σε ό,τι αποκαλούμε ευρωπαϊκή ή μάλλον Δυτική πρόζα, όπως αυτή διαμορφώθηκε από το τέλος του ελισαβετιανού θεάτρου. Αυτό το δίπολο, που αποκρυσταλλώθηκε από τον Χέγκελ, μας μιλάει για ένα θέατρο από όπου έχουν αποδράσει οι θεοί, ο μύθος και η τελετουργία, αφήνοντας ως πρωταγωνιστές λίγους μόνον «χαρακτήρες» (αγγλικά characters) – όρο πιο φτωχό από αυτόν που οι Αλεξανδρινοί εκδότες αποκαλούσαν «τα του δράματος πρόσωπα». Και ακόμη μια επίπεδη και τελικά απολιτική εκδοχή του πολιτικού.
Ο τρόπος με τον οποίο ο Γερμανός σκηνοθέτης, που φιλοξενήσαμε στην Επίδαυρο, μίλησε για τον Κρέοντα και την Αντιγόνη και τη σχέση τους με τη σύγχρονη πολιτική, όπως την καταλαβαίνει την ώρα της σφαγής στη Γάζα, κινείται σε ένα τέτοιο πνεύμα. Στο πνεύμα αυτό μοιάζει να υπακούει και η περικοπή από την παράστασή του των καθοριστικών ρόλων της Ισμήνης και της Ευρυδίκης και κυρίως του χορικού «Ερως ανίκατε μάχαν», καρδιάς του έργου όπου συνοψίζονται τα προφανώς άβολα για τον σκηνοθέτη στοιχεία του Ερωτα, της Αφροδίτης και της κυρίαρχης στο έργο θείας μανίας της Αντιγόνης. Πνεύμα επίπεδο και αποπροσανατολιστικό, αν αντιληφθούμε τη σημασία των θεών -και κατ’ εξοχήν του Διονύσου και των Ελευσινίων- που για τους Αθηναίους του 5ου αιώνα ήταν τόσο ζητήματα λατρείας όσο και πολιτικής για την οποία αποφάσιζε η Εκκλησία του Δήμου.
Η πρώτη φορά που άκουσα για τη σχέση της Αντιγόνης με τον Διόνυσο και τις θεότητες της Ελευσίνας ήταν προδικτατορικά σε μια από τις φιλολογικές ολονυκτίες μας στο πατάρι του «Φλόκα» της Φωκίωνος από τον δάσκαλό μου Τάσο Λιγνάδη που την εποχή εκείνη τέλειωνε σε συνεργασία με τον Γιάννη Ρίτσο τη μετάφραση του έργου και ήταν σε διάλογο με τους θεμελιωτές της ανθρωπολογίας της αρχαίας Ελλάδας, τον Παναγή Λεκατσά και την Κατερίνα Κακούρη. Δεν αντιλαμβανόμουν ότι η σύνδεση Αντιγόνης και τελετών του Διονύσου από τον Λιγνάδη ήταν διεθνής πρωτοτυπία, ωστόσο η ιδέα του μου άνοιξε τον δρόμο. Η δικτατορία που ακολούθησε άλλαξε τις προτεραιότητες στη ζωή μου, αλλά η Αντιγόνη δεν με εγκατέλειψε. Από την παράστασή της του Living Theater, εμπνευσμένη από τον Παρισινό Μάη ’68, αντιλήφθηκα την παραδειγματική/επαναστατική διάσταση της δράσης της, που όντως συνεπαίρνει όλα τα πρόσωπα του έργου αρχίζοντας από την Ισμήνη. Λίγο αργότερα, ήδη καταζητούμενος από τη Χούντα, συνέλαβα την προκλητική αναλογία του ονόματος Αντιγόνη με αυτό της Ηριγόνης, της αττικής μυθικής ηρωίδας ερωμένης του Διονύσου, που σαν την κόρη του Οιδίποδα αγαπά τον πατέρα της και όταν τον σκοτώνουν απαγχονίζεται, προκαλώντας μια επιδημία μανίας. Είχα τα υλικά για να προτείνω μετά το πέρας της δικτατορίας τον τίτλο της διατριβής μου «Ο Διόνυσος και η μανία στην “Αντιγόνη” του Σοφοκλή», στον Ζαν-Πιερ Βερνάν που τον δέχθηκε, αν και συνιστούσε αμφισβήτηση στις θέσεις του Χέγκελ τις οποίες και αυτός ασπαζόταν.
Ο Πιερ-Βιντάλ Νακέ, ενεργός επί δικτατορίας αρωγός του Κινήματος της 20ής Οκτώβρη στον αγώνα κατά της Χούντας, οργάνωσε ενόσω έγραφα τη διατριβή που παρουσίασα το 1980 στο Παρίσι, σεμινάριο για την Αντιγόνη. Αυτό που είχα διδαχτεί από την έμπνευση του Λιγνάδη συμπληρώθηκε από την πολύτιμη γνώση αυτού του άλλου φίλου και δασκάλου. Βήμα με βήμα, άλλοτε συμφωνώντας και άλλοτε διαφωνώντας, πιστοποιήσαμε μαζί ότι το περίφημο δίπολο Αντιγόνη /Κρέων έμπαζε από παντού. Στην τραγωδία του Σοφοκλή η Αντιγόνη ασκεί ξεκάθαρα από τους πρώτους δέκα στίχους μια πολιτική, που κορυφώνεται όταν, στην ανάκριση μετά τη σύλληψή της, καταγγέλλει τον Κρέοντα ως τύραννο. Οσο για τον Κρέοντα αυτός μπλέκει το κράτος που δήθεν υπερασπίζεται, με την οικογένειά του, τον Αίμονα, ενώ με τον παράνομο νόμο του καταφέρνει, όπως τον κατηγορεί ο Τειρεσίας, να διαλύσει κάθε δεσμό ανάμεσα στον Αδη, την πόλη-κράτος και τον Ολυμπο.
Και ενώ ο Κρέων διαιρεί και διαλύει, η Αντιγόνη με τη θεϊκή τρέλα της ενώνει και παρασύρει στον δρόμο της τους πάντες: την Ισμήνη, τον Αίμονα και τελικά την ξεσκισμένη από τον εμφύλιο Θήβα και τον Κρέοντα τον ίδιο, που εντελώς αντιηρωικά στο τέλος «ήκει» (υποχωρεί) και τρέχει πανικόβλητος να ανακαλέσει και να διορθώσει τα αδιόρθωτα. Σημείωση: η τρέλα της Αντιγόνης έχει και ένα άλλο όνομα: Αυτό του Ερωτα! Ονομα που αποκαλύπτεται όταν, όπως μας παρέδωσε το χειρόγραφο του βυζαντινού κώδικα Laurentinus, απαντά στις φονικές απειλές και στις ύβρεις του Κρέοντα με την κραυγή «φίλτατε Αίμων»: Πολυαγαπημένε μου Αίμονα. Το χορικό Ερως ανικάτε μάχαν, που αφαιρέθηκε στη συγκεκριμένη παράσταση, είναι το ανάπτυγμα αυτών των δύο λέξεων.
Το 1983 ο διάσημος ελληνιστής Charles Seagal, που ήδη αμφισβητούσε το χεγκελιανό δίπολο, δημοσίευσε το «Sophocles’ praise of man and the conflicts of the “Antigone”» που επίσης επιβεβαίωνε τη διονυσιακή και ελευσίνια διάσταση του έργου και του προσώπου της Αντιγόνης. Διάσταση που υπογραμμίζεται στο πέμπτο στάσιμο (χορικό) του έργου, που φέρνει ακόμα σε αμηχανία τους θεωρητικούς και μη «ειδικούς», οι οποίοι θεωρούν ότι ο Διόνυσος εντελώς τυχαία ήταν θεός του θεάτρου, άλλη μορφή του Αδη και ο πάρεδρος της Δήμητρας και της Περσεφόνης -την οποία το χορικό αυτό ταυτίζει με την Αντιγόνη- στα Ελευσίνια μυστήρια.
Η διονυσιακή Αντιγόνη πρώτη φορά ενσαρκώθηκε στο θέατρο στην παράσταση /σταθμό της Λέσχης Βόλου το 1985 σε σκηνοθεσία Σπύρου Βραχωρίτη. Η Αντιγόνη ερμηνεύθηκε κατά καιρούς με δύναμη και από άλλους. Ανάμεσά τους από τον Μίνωα Βολανάκη, κορυφαίο σκηνοθέτη και μεταφραστή, και από αναστήματα όπως αυτά της Αννας Συνοδινού, του Μάνου Κατράκη, του Κώστα Καζάκου, της Αντιγόνης Βαλάκου. Αυτό που τους οδήγησε δεν ήταν μόνο η γνώση, θεωρητική, βιωματική και πρακτική, αλλά και το ότι έπιαναν τον σφυγμό ενός λαού, ο οποίος στην Κατοχή βάφτιζε τα μικρά κορίτσια του με το όνομα Αντιγόνη, ενώ τα μεγάλα κορίτσια του ήταν Αντιγόνες. Που δεν ένιωθε άχρηστες τις ηρωίδες, όπως σήμερα εμείς δεν νιώθουμε άχρηστους ήρωες και ηρωίδες αυτούς που σε πείσμα τερατωδών «κρατικών» πολιτικών, επιχειρούν πορείες σαν αυτή της Γάζας. Πορείες και ταξίδια που συνεχίζονται ακόμα και όταν διακόπτονται βίαια.
Ξεκινώντας από το 1938 ο Δημήτρης Ροντήρης κατόρθωσε να αναδείξει τις παραστάσεις του αρχαίου δράματος στην Επίδαυρο σε παγκόσμιο γεγονός. Μακάρι να έρθει η ώρα που θα θυμηθούμε ποιοι και ποιες πάτησαν στην ορχήστρα του θεάτρου της και που θα αποφασίσουμε να πράττουμε αναλόγως.
● Επιλογή από τα έργα του Γιάγκου Ανδρεάδη για την Αντιγόνη: «Dionysos et mania dans l’ Antigone de Sophocle», διατριβή στην École des hautes études, 1980 «Αντιγόνη 2». Μετάφραση και δραματουργική ανάλυση, Λιβάνης 2008 «Επιστροφή στα παιδιά της Αντιγόνης», Καστανιώτης 2010
