«Ζούμε σαν το υπέδαφος να μην είναι στέρεο»

Κάποιοι νόμιζαν ότι είδαν τους πυραύλους που αντάλλασσαν το Ισραήλ με το Ιράν. Αλλοι ότι άκουγαν τον παφλασμό της θάλασσας. Ολοι όμως παρασυρθήκαμε τελικά στην τροχιά ενός ταξιδιού από την Αρχαία Ελλάδα ώς το Παρίσι. Βράδυ Παρασκευής 13 Ιουνίου στην Κύπρο, στο αρχαίο θέατρο Κούριο, με το κοίλο της απρόσκοπτης θέας στο νότιο Αιγαίο, έργο των Αχαιών που ήρθαν τον 2ο π.Χ. αιώνα από το Αργος. Εχουμε την τύχη να παρακολουθούμε τα «Χορικά Υδατα», την παράσταση που έστησε η Λίνα Νικολακοπούλου για να μας πλοηγήσει στα λιγότερο γνωστά της τραγούδια, εκείνα που έγραψε για το θέατρο. Ή καλύτερα –καθώς δίπλα μου τα σιγοτραγουδούν–, για να μας τα επανασυστήσει τοποθετώντας τα εκεί που ανήκουν, στη θεατρική σκηνή.

Ομως η μουσικοθεατρική παράσταση, που έχει ετοιμάσει ώστε μετά την Κύπρο να περιοδεύσει και στην Ελλάδα, είναι πολλά παραπάνω από ένα ταξίδι στον χρόνο και στον χώρο: ο μελοποιημένος λόγος της όπως έχει αποτυπωθεί σε χορικά για ιστορικές πλέον παραστάσεις, τραγωδίες, κωμωδίες και σύγχρονα θεατρικά έργα, είναι σαν να συμπυκνώνει το απόσταγμα ολόκληρων των έργων. Η ίδια στην παραγωγή του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου, που φανερώνει την ανανεωμένη δημιουργική πορεία του, υπογράφει, εκτός από τη σκηνοθεσία, την επιλογή των χορικών και των αποσπασμάτων και τη συγγραφή των συνδετικών κειμένων.

• Πώς έγινε παράσταση μια στιχουργική διαδρομή δεκαετιών από τα χορικά του αρχαίου θεάτρου μέχρι τη σύγχρονη δραματουργία;

Ανάμεσα σε μια σπουδαία δράση όταν έχεις τους ήρωές σου, συνήθως τα χορικά περνάνε και δεν τα ακούμε. Επειδή είναι όμως σπουδαία τραγούδια και απαιτητικό είδος, ήθελα να τα ακούσει κανείς με απλωμένο συναίσθημα. Οπότε αυτή τη φορά είναι σαν να δίνουμε έναν μεγεθυντικό φακό για να διακρίνουμε τι λέγανε, τι είναι αυτό το σημαντικό που τραγουδάει ο λαός… Η τέρψη που έχω την ώρα που τραγουδούν οι ηθοποιοί δεν συγκρίνεται: αυτές οι φωνές που δεν έχουν την αγωνία να αρέσουν έχουν τον τρόπο και τα εργαλεία να σου μεταφέρουν συναισθήματα, το τι νιώθει αυτός που το λέει. Εχει τελείως άλλη διαφορά ο τρόπος, όταν όλες οι φωνές μαζί το ενστερνίζονται. Είναι ένα συλλογικό αίσθημα. Και αυτό ανοίγει εσένα καρδιακά.

«Η τέρψη που έχω την ώρα που τραγουδούν οι ηθοποιοί δεν συγκρίνεται: αυτές οι φωνές, που δεν έχουν την αγωνία να αρέσουν, έχουν τον τρόπο και τα εργαλεία να σου μεταφέρουν συναισθήματα, το τι νιώθει αυτός που το λέει. Εχει τελείως άλλη διαφορά ο τρόπος, όταν όλες οι φωνές μαζί το ενστερνίζονται. Είναι ένα συλλογικό αίσθημα. Και αυτό ανοίγει εσένα καρδιακά»

Η Νικολακοπούλου άλλωστε βρίσκει ασφυκτικό το είδος των τραγουδιών που επικρατούν μέσα από τα κριτήρια των επιλογών που επιβάλλονται για να υπάρχει ακρόαση: «οπότε στενεύει η πολυχρωμία της μεγάλης κληρονομιάς που έχουμε για το τι είναι τραγούδι». Γι’ αυτό ένιωσε την ανάγκη «μέσα σε ένα δίωρο να ελευθερωθούν δυνάμεις από πνευματικά αποτελέσματα τα οποία δεν γίνανε για να γίνουνε δίσκος ή μια επιτυχία, αλλά για να φωτίσουν, να υπηρετήσουν κάτι που σου ανοίγει μια θέα κάπου αλλού…».

Ενα δίωρο με διαφορετικές μουσικές υφές, γραφές και μελωδίες για τραγούδια, μουσικά έργα που υπογράφουν οι συνθέτες Oscar Strock, Γιώργος Κουρουπός, Θάνος Μικρούτσικος, Goran Bregovic, Γιώργος Χριστιανάκης, Σταμάτης Κραουνάκης και Νίκος Κυπουργός. Τραγούδια που στα «Χορικά Υδατα» επιστρέφουν ξανά στην πηγή τους, τη θεατρική σκηνή, αναδεικνύοντας όμως τον πλούτο έκφρασης και νοημάτων που αποτελεί η χορική τέχνη, αυτός ο καθοριστικός συνδυασμός ποίησης, μουσικής και χορού. «Τρωάδες», «Αγριο Μέλι», «Οιδίποδας», «Λυσιστράτη», «Πλούτος», «Ιππείς», «Το Σκλαβί», «Το Εκτο Πάτωμα» είναι μερικά μόνο από τα έργα που παρουσιάζονται σε αυτό το μεστό, συμπυκνωμένου νοήματος και μουσικής, δίωρο που αποκαλύπτει το ευρύ ρεπερτοριακό φάσμα της από το αρχαίο δράμα μέχρι τη σύγχρονη δραματουργία, αλλά και τις σπουδαίες της συνεργασίες με συνθέτες.

«Ολα δίδυμα τα ’χει η ζωή, γέλια – δάκρυα, βράδυ – πρωί», που λέει και το τραγούδι της. Γιατί αυτή η παράσταση είναι μια βουτιά στα ανθρώπινα, τις μνήμες, τους φόβους και τις ελπίδες, τη συντριβή και τη χαρά, τη ζωή, που λες και είναι ίδια από τόσο παλιά όσο και τα διλήμματα που συναντά ο άνθρωπος μπροστά του. Μια παράσταση που φωτίζει και ακόμα μία πλευρά της μαστόρισσας του έμμετρου λόγου που έχει συναντήσει κομμάτια του εαυτού μας καθρεφτίζοντάς τα στους στίχους της.

Ξεκινήσαμε την κουβέντα από τη Λεμεσό, με τους ουρανοξύστες τύπου Ντουμπάι, «αυτά τα κτίσματα που αλλοιώνουν τον χαρακτήρα της πόλης και κάνουν ορατή την παρουσία του κατακτητή-κεφαλαίου, του κέρδους ερήμην της ανθρώπινης ζωής», για να μπει κατευθείαν στο κοινό θέμα: «Παλιότερα λέγαμε αφήσαμε ένα σπίτι στο παιδί μας… Τώρα πώς καταφέραμε ο κόπος τριών γενεών να γίνει αυτή τη στιγμή χρέος… Κάνουμε συνέχεια ποδήλατο για να μην πέσουμε, αλλά δεν ξέρουμε πού πάμε.

»Μπορεί στη Βόρεια Ευρώπη να ξέρουν, να έχουν ένα χαμόγελο, κάποιες σιγουριές, η παιδεία τους ή τα νοσοκομεία τους είναι δεδομένα… Εμείς μόνοι μας, έχουμε επίγνωση ότι το κράτος δεν λειτουργεί, κρατάμε τις σχέσεις μας φιλικές, οικογενειακές, αλλά είναι σαν το υπέδαφος να μην είναι στέρεο. Είμαι σίγουρη ότι αυτό απασχολεί πάρα πολλούς ανθρώπους απ’ όλες τις γενιές και προσπαθώ να βρω έναν τρόπο να το αρθρώσω με κάποιο βάθος, να το δούμε μέσα από τα εργαλεία κατανόησης και ψυχαγωγίας που έχουμε, λίγο να γελάσουμε. Ο Αριστοφάνης, όταν τα ’γραψε αυτά ήταν μέσα στον πόλεμο, δεν ήταν σε μια ομαλή συνθήκη. Αρα χρειάζεται για αντίδοτο ακόμα και το παράδοξο του χιούμορ, για να ξεσκάσουμε λιγάκι από τον παραλογισμό που ζούμε. Πρέπει να ξεσπάσουμε. Δεν κατεβαίνουμε στον δρόμο, δεν διεκδικούμε, έχουμε φτάσει να δεχόμαστε πράγματα: ή δεν καταλαβαίνουμε τι γίνεται ή, επειδή ξέρουμε ότι δεν υπάρχει άκρη, βάζουμε το κεφάλι κάτω και προχωράμε και τα αποδεχόμαστε… Με ενδιαφέρει να φέρω αυτά τα θέματα αλλά και λίγη ομορφιά».

Και το καταφέρνει μέσα στο πολυμορφικό, λιτό σκηνικό του Αγγελου Μέντη, όπου λάμπουν με την ερμηνευτική τους ευρύτητα και δεξιοτεχνία οι οκτώ ηθοποιοί από τρεις γενιές που ερμηνεύουν, χορεύουν και τραγουδούν, αλλά και οι μουσικοί που παίζουν ζωντανά στην παράσταση.

Η τόλμη των ποιητών στη διαχείριση της ήττας

Θαυμάζει την τόλμη των ποιητών στη διαχείριση της ήττας, της οδύνης και της αλαζονείας του νικητή:

«Αυτό το περιείχε η δημοκρατία: επέτρεπε το ανέβασμα αυτού του λόγου των ποιητών που σημαίνει ότι ο κόσμος που πήγαινε εκεί ερχόταν σε επαφή με συναισθήματα και πράγματα περασμένα μέσα από έναν χωνεμένο ηθικά τρόπο. Δεν ήταν η στηλίτευση σκέτη, είχε τέχνη το πώς, τι επιχείρημα θα βάλω, τι συναίσθημα θα διατυπώσω, με ποιο μέτρο· δεν είχε πουθενά στείρα κακολογία. Αυτή η πλευρά της τέχνης είναι πάντοτε η πιο φιλολαϊκή, ζυμώνεσαι μαζί με τον άλλο, δεν είναι να το δω στην τηλεόραση, είναι να βρεθώ σώμα με σώμα δίπλα με τον άλλο να δω τις αντιδράσεις του, να δω πώς νιώθω κι εγώ. Η ζωή η ίδια έχει αυτό το διπλό, έχει και το πένθος, την απώλεια και θέλει κατ’ αρχάς να το αποδεχτείς.

»Εμείς δεν τον αντέχουμε τον πόνο επειδή νομίσαμε ότι τελειώσαμε με αυτά, ότι έχουμε ειρήνη, ότι τα δύσκολα πέρασαν· κι όμως συσσωρεύονται πράγματα που έχουμε ξεμάθει να μπορούμε να τα αντέχουμε. Δεν θέλουμε τον πόνο ούτε τη στενοχώρια, ούτε χωρισμούς ούτε τη ματαίωση. Εχουμε γίνει ευπαθείς σε αυτή την πλευρά που είναι σύμφυτη με τη ζωή. Εδώ είναι η ουσία όμως…

»Το φοβερό με τους τραγικούς είναι ότι πασχίζουν να βγάλουν ακέραιη την αλήθεια. Και έχουν όλοι δίκιο, επιχειρηματολογεί ο καθένας για να σε πείσει και λες κι αυτός έχει δίκιο κι ο άλλος. Με αυτόν τον τρόπο γινόταν μια εκπαίδευση: να μη βιαστείς να πεις ποιος φταίει, να ακούς καθαρά του καθενός τη μεριά γιατί αυτό σε κάνει να έχεις ένα μέτρο… Εμείς τώρα όλα τα σφάζουμε όλα τα μαχαιρώνουμε, είμαστε γεμάτοι βεβαιότητες στα σχόλια στα σόσιαλ. Μας χρειάζεται η αλήθεια αυτής της διάστασης, για να μπορούμε πάλι να σκεφτόμαστε».

• Ενα τέτοιο εύστοχο κατόρθωμα πώς επιτυγχάνεται;

Πιστεύω ότι αυτό σαν τεχνική το έχει ο στίχος: τη δυνατότητα να φανερώνει την καρδιά του έργου σε σύντομο χρόνο. Ο στίχος συμπυκνώνει. Μπορεί να πει μια πολύ μεγάλη ιστορία πυκνά και σύντομα. Νομίζω ότι ο νους μου έχει αυτή την αρχιτεκτονική να μπορώ γρήγορα να βρω ποια είναι τα στοιχεία αυτά που θα δηλώσουν κάτι και να έχεις το όλον ενώ παίρνεις μια τομή από το έργο. Αυτή τη δεξιότητα την έχει ο έμμετρος λόγος. Η ποίηση είναι ακόμα πιο περίεργο, άπιαστο πράγμα. Ο στίχος έχει μαστοριά…

«Αν έχεις αίτημα ζωής αποκλείεται να μη ζήσεις»

Δίνει τόση αξία στο χορικό που θα το έβλεπε ακόμα και πανεπιστημιακό μάθημα. Το μέτρο και τα νοήματά του, η επιλογή των λέξεων, η ποικιλομορφία του. Πάνω από όλα, ότι είναι το συλλογικό αίσθημα, «αυτό το οποίο λείπει τόσο πολύ, που μας έδωσε το δημοτικό και κατοπινά το ρεμπέτικο τραγούδι, το οποίο είχε την ατομικότητα, αλλά αγκάλιαζε και μια πολύ μεγάλη κοινωνική ομάδα. Είναι τρομερά ανακουφιστικό το να μπορέσεις να καταγράψεις τη φωνή, την ψυχή του λαού όπως το κατορθώσαν άνθρωποι μέσα στο τραγούδι. Στο λαϊκό τραγούδι, ο στιχουργός έπρεπε να καταγράψει την ψυχή του λαού… Είχα διαβάσει κάτι σε ένα χειρόγραφο του Τσιτσάνη, που έλεγε «για όλα έγραψα, για τη μάνα, για την ξενιτιά, για τον έρωτα, για το ανικανοποίητο». Τον έχει απασχολήσει το ανικανοποίητο στον άνθρωπο, αυτό που τον απασχολεί και έχει μείνει αμίλητο, δεν έχει εκφραστεί. Τη σκυτάλη από αυτήν τη μεγάλη τέχνη των χορικών πήρε το τραγούδι και μέσα σε τρία λεπτά κατορθώνει να το πει. Γι’ αυτό ευγνωμονείς και κρατάς ψηλά τους ανθρώπους του τραγουδιού που έχουν γράψει λόγια για τα τραγούδια, γιατί του αλλουνού του καθαρίζεις το «είναι». Σε καθρεφτίζει, σε λυτρώνει, σε συντροφεύει, σου δίνει κουράγιο. Ενα τραγούδι, ας πούμε, όταν το φέρεις στα χείλη σου, είναι η παρέα σου, είναι η μέσα σου πατρίδα, κάτι δικό σου. Και αυτά έχουν ειπωθεί με τέτοιο τρόπο, που είναι ζωντανά, λες αυτό δεν έχουν χρόνο επάνω τους.

«Δεν έχω απελπισία. Εχω περιέργεια», λέει για τη σύγχρονη μουσική: «Οταν γεννιέται κάτι, έχει λόγο. Περιμένω τον τρόπο που θα φανερώσει ποια μελωδία κρύβεται από πίσω και θα μπορούμε να τραγουδάμε αν είμαστε πέντε χιλιάδες άνθρωποι μαζί, σε μια συναυλία, γιατί το μαζί μας απελευθερώνει».

Νιώθει πλούσια που κατάφερε να εκφραστεί, να συνεργαστεί με τόσους σπουδαίους ανθρώπους, «γιατί η καλή συνεργασία πολλαπλασιάζει τον νου». «Αν έχεις αίτημα ζωής αποκλείεται να μη ζήσεις», μας λέει λίγο πριν τελειώσουμε την κουβέντα μας προσθέτοντας: «Η ζωή συνεχίζεται»…

i] Χορικά Υδατα

• Κείμενο-Σκηνοθεσία: Λίνα Νικολακοπούλου
• Ενορχηστρώσεις-Μουσική διεύθυνση: Σωκράτης Λεπτός
• Εισιτήρια more.com
• Περιοδεία στην Ελλάδα
• 10/7 Τρίκαλα
• 11/7 Βόλος (Δημοτικό Θέατρο «Μελίνα Μερκούρη»)
• 13/7 Φεστιβάλ Βύρωνα (Βράχων)
• 15/7 Φεστιβάλ Πετρούπολης (Πέτρας)
• 17-18/7 Θεσσαλονίκη (Ανοιχτό Θέατρο Συκεών «Μάνος Κατράκης»)
• 21/7 Πειραιάς (Βεάκειο)
• 22/7 Χαλκίδα (Θέατρο «Ορέστης Μακρής»)
• 23/7 Νίκαια (Κατράκειο)
• 24/7 Ηλιούπολη (Θέατρο «Δημήτρης Κιντής»)
• 29/7 Πάτρα (Θερινό Δημοτικό Θέατρο Δήμου Πατρέων – Παμπελοποννησιακό Στάδιο)
• 30/7 Δελφοί
• 31/7 Αγρίνιο (Δημοτικός Κινηματογράφος «Ελληνίς»)
• 6/8 Ρέθυμνο («Ερωφίλη»)
• 7/8 Χανιά (Θέατρο Ανατολικής Τάφρου)
• 8/8 Ηράκλειο (Κηποθέατρο «Νίκος Καζαντζάκης»)