Η Αίγινα, ενώ δεν ήταν ο γενέθλιος τόπος, ήταν όμως η πατρίδα της παιδικής ηλικίας, ο τόπος που μας γεννήθηκαν τα πρώτα μεγάλα αυθεντικά αισθήματα, οι πρώτες αισθήσεις της θαλασσινής αύρας, οι μυρουδιές και οι γλυκές γεύσεις, λουσμένες από ένα ήπιο αλλά και λαμπερό καλοκαιρινό φως.
Η Αίγινα των παιδικών χρόνων, του καλοκαιριού, του Πάσχα, των εορτών ήταν η μόνιμη διαφυγή, τόσο κοντά και τόσο μακριά από την αθηναϊκή καθημερινότητα, ένας τόπος τότε ακόμη αυθεντικός και χειροποίητος, τόπος ζωντανής λαϊκής παράδοσης που έβρισκε αργά και όχι βίαια την περπατησιά του στη «μοντέρνα» δεκαετία του ’60.
Η μετεμφυλιακή Ελλάδα ήταν ακόμη παρούσα, μεγάλα καΐκια μετέφεραν τους ντόπιους, τα ζώα, τα εμπορεύματα στο νησί. Ζωντανές εικόνες από μια κοινωνική μετάβαση στο μεταίχμιο μιας νέας εποχής που γεννιόταν και μιας άλλης που δεν είχε ακόμα χαθεί και που ευτυχώς προλάβαμε να τη ζήσουμε, αφήνοντάς μας τα σημάδια μιας τρυφερής μνήμης και έντονων πολιτισμικών και ανθρώπινων παραστάσεων.
Τα μακριά, αργά ταξίδια για την Αίγινα με τα μεγάλα καΐκια παντός εμπορεύματος ήταν σαν να μετέφεραν συμβολικά όλη την ιδιαιτερότητα της πατρίδας στο κατάστρωμά τους.
Η αφύπνιση της κοινωνίας των πολιτών στηρίζεται πάντα στη ζωντανή μνήμη και το παράδειγμα των απερχομένων, το σήμερα, ως αύριο και ως χθες
Από τη λαχειοφόρο αγορά εν πλω, με πιθανό κέρδος μια αρμαθιά ψάρια με την κλήρωση φτάνοντας στο λιμάνι, με τους ντόπιους εμπόρους και τους πρώτους ξένους τουρίστες, με τους σταθερούς Αθηναίους ταξιδιώτες, μέχρι και τα καλάθια με τα πουλερικά και τα ζώα, όλοι στοιβαγμένοι στους αντικριστούς ξύλινους πάγκους. Και στα πέντε μέτρα οι αλυσοδεμένοι πολιτικοί και ποινικοί κρατούμενοι στη σειρά ανάμεσα στους χωροφύλακες, σ’ αυτήν την πλωτή πατρίδα των καιρών, όπου όλα δένονταν σ’ έναν συγχρωτισμό, σε μια αμφισημία από ετερόκλητες, σκληρές, αντιφατικές, τρυφερές και αμείλικτες εικόνες ενός θολού, αδιαμόρφωτου κοινωνικού συνόλου.
Οι ασθενείς και οδοιπόροι, οι αγωνιστές της ζωής και των ιδεών μεταφέρονταν δέσμιοι σε δημόσια θέα στις φυλακές της Αίγινας για να εκτίσουν την ποινή της ευθύνης τους για τα αδιαπραγμάτευτα πιστεύω, που γι’ αυτά θυσιάζονταν.
Ο Γιάννης Αγιάννης και οι Αθλιοι του Βικτόρ Ουγκό ταξίδευαν στον Αργοσαρωνικό με το καΐκι της γραμμής, μέσα στο καλοκαιρινό θάμπος, περιμένοντας να τους υποδεχτούν οι Ιαβέρηδες μιας τιμωρητικής κοινωνίας. Περιμένοντας να «φιλοξενηθούν» σ’ αυτό το καποδιστριακό κτίσμα που φτιάχτηκε για να περιθάλψει εκατοντάδες ορφανά, τα ανέστια, ασθενή νήπια του αγώνα του ’21, τους μελλοντικούς οδοιπόρους ενός νέου κράτους, σημαδεμένου ήδη από τη μοίρα των εξαρτήσεών του, σε μια ηρωική, δύσκολη εποχή.
Τα μακριά, αργά ταξίδια για την Αίγινα με τα μεγάλα καΐκια παντός εμπορεύματος ήταν σαν να μετέφεραν συμβολικά όλη την ιδιαιτερότητα της πατρίδας στο κατάστρωμά τους
Τα παιδικά μάτια δεν μπορούσαν να κατανοήσουν τις ωμές, βάρβαρες εικόνες ανθρώπινης αξιοπρέπειας και οδύνης απέναντί τους και δίπλα τους, εικόνες όμως που μέναν γραμμένες βαθιά στην ψυχή σαν τις πρώτες μορφές ενός άδικου και απάνθρωπου κόσμου. Ενα ταξίδι για πολλούς δίχως γυρισμό.
Η Αίγινα, ένας τόπος νοσταλγίας και θαλερής μνήμης, που γεννούσε το αίσθημα μιας ζωής που εναλλάσσονταν και συνυπήρχαν η ανθρωπιά με τη σκληρότητα, η τραγική μοίρα με την ψυχική και τη φυσική ομορφιά, ένας σπάνιος λαϊκός πολιτισμός που τα σημάδια του μένουν χαραγμένα βαθιά μέσα στα χρόνια.
Σήμερα σε μια ζωή γύρω μας τραυματισμένη από την ανθρώπινη μισαλλοδοξία και από το αδίστακτο, καταστροφικό και αυτοκαταστροφικό μένος της εξουσίας του χρήματος, οι μνήμες αυτές παραμένουν ζωντανές, επανέρχονται και διεκδικούν το δικαίωμα της αυθεντικής αλήθειας που κουβαλούν.
Συναντώνται με τις οδυνηρές εικόνες που μας βομβαρδίζουν καθημερινά, που φανερώνουν τη φρίκη της κοινωνίας των ανθρώπων, η οποία χειραγωγείται, άγεται, φέρεται και σιωπά μπροστά στην καταστροφή και τον εξευτελισμό όλων αυτών των αξιών που κάνουν την ανθρώπινη ζωή αξιοβίωτη.
Ο κόσμος έχει χάσει τα περιγράμματά του όπως τα ξέραμε ή όπως τα ποθούσαμε. Γύρω μας άνθρωποι διωγμένοι από τον τόπο τους ζητούν καταφύγια στις πατρίδες αυτών που συμβάλλουν στον αφανισμό τους, στις χώρες αυτών που προσχηματικά μιλούν για την ειρήνη, ενώ κερδοσκοπούν με τα όπλα του πολέμου.
Οι ασθενείς και οδοιπόροι, οι αγωνιστές της ζωής και των ιδεών μεταφέρονταν δέσμιοι σε δημόσια θέα στις φυλακές της Αίγινας για να εκτίσουν την ποινή της ευθύνης τους για τα αδιαπραγμάτευτα πιστεύω, που γι’ αυτά θυσιάζονταν
Χιλιάδες τα θύματα στα πεδία των γενοκτόνων πολέμων, χιλιάδες οι καταδιωκόμενοι, οι απέλπιδες πρόσφυγες στο «απέραντο γαλάζιο» του ξένιου Δία.
Χωρίς τέλος το πένθος, η οδύνη και ο ζόφος σ’ αυτό το δαιμόνιο λογισμικό της καταστροφής, σ’ αυτήν την εγκληματική εξοικείωση με τη φρίκη.
Τώρα οι λέξεις πρέπει να ξαναβρούν τις αυθεντικές σημασίες τους μέσα σ’ αυτό το σύμπαν του βολικού σχετικισμού, της αντιστροφής των εννοιών, των αδίστακτων κατασκευασμένων ψεμάτων, της ασύδοτης επικυριαρχίας των αγορών.
Ο φόβος της ελευθερίας δεν ταιριάζει στους «ναυαγοσώστες των ονείρων». Ο φόβος δεν πρέπει να φυλάει τα έρημα. Η κοινωνία δεν μπορεί να αποδείξει ότι δεν φοβάται και ότι δεν αισθάνεται έρημη για να φυλαχτεί.
Η αφύπνιση της κοινωνίας των πολιτών στηρίζεται πάντα στη ζωντανή μνήμη και το παράδειγμα των απερχομένων, το σήμερα, ως αύριο και ως χθες, σύμφωνα με τον πολίτη-ποιητή που αναστοχάζεται πάνω στη ζωή όλων αυτών που θυσιάστηκαν, που αντιστάθηκαν και που δεν συνεργάστηκαν με τις δυναστικές εξουσίες τιμώντας την πατρίδα των ιδεών τους.
*Ομότιμος καθηγητής Ζωγραφικής ΑΣΚΤ Αθηνών
