Καψόνια του καύσωνα

Το κύμα καύσωνα των τελευταίων ημερών κορυφώνεται σήμερα, σύμφωνα με τις προβλέψεις. Δεν είναι περίεργο, βέβαια: έχουμε πια μπει για τα καλά στον Ιούλιο. Μας δίνει όμως την ευκαιρία να λεξιλογήσουμε για κάτι εποχικό.

Η λέξη «καύσων» είναι αρχαία, αν και όχι της κλασικής εποχής παρά ελληνιστική· παράγεται από το θέμα «καυσ-» του ρήματος «καίω». Σε μια παραβολή στο Κατά Ματθαίον, οι εργάτες που δούλεψαν όλη μέρα παραπονιούνται ότι ενώ υπέστησαν «τὸ βάρος τῆς ἡμέρας καὶ τὸν καύσωνα» θα πληρωθούν το ίδιο με όσους ήρθαν την τελευταία ώρα.

Στα μεσαιωνικά χρόνια έγινε «καύσωνας», «κάψωνας» και «καψώνας» και πήρε και μεταφορικές σημασίες, πέρα από τη μεγάλη ζέστη, σημαίνοντας και τον πόνο ή τον πόθο («τον καψώνα της αγάπης» σε μεσαιωνικό ερωτικό), σημασίες που τις έχει σήμερα η λέξη «κάψα», που σημαίνει βέβαια τη μεγάλη ζέστη αλλά επίσης, ίσως και κατεξοχήν, τον ερωτικό πόθο. Από την κάψα βγήκε και το καψόνι, που δεν το λέμε μόνο για τον στρατό. Βγήκε και ο καψερός, που έχει πάθει πολλά στη ζωή του, αλλά και ο καψούρης, που έχει ερωτικό καημό.

Ο καημός, λέξη μεσαιωνική, προέρχεται από το ρήμα «καίω», από το θέμα καη- του αορίστου, όπως και ο καημένος. Αρχικά καημός ήταν το κάψιμο, αλλά γρήγορα πήρε σημασίες μεταφορικές: θλίψη, ερωτικό πόνο, ανησυχία, πόθο. «Τα μάγουλά μου κόφτουνται κι έχω καημό μεγάλο», διαβάζουμε σε μια μεσαιωνική κρητική παράφραση της Καινής Διαθήκης.

Καύσωνα έχουμε όταν κάνει πολλή ζέστη επί πολλές μέρες και όταν τη νύχτα η θερμοκρασία παραμένει υψηλή. Η ζέστη είναι λέξη μεσαιωνική. Προηγήθηκε το επίθετο «ζεστός», της ελληνιστικής εποχής, που ήταν ρηματικό επίθετο του ρήματος «ζέω» (δηλ. βράζω) και σήμαινε, αρχικά, «βραστός». Επειδή το ζεστόν ύδωρ, το βραστό δηλαδή, είναι και καυτό, η σημασία μετατοπίστηκε, και η λέξη έφτασε να σημαίνει «καυτός».

Από το ίδιο ρήμα ζέω προέρχεται και η αρχαία ζέσις, που σήμαινε τον βρασμό, και η νεότερη ζέση που έχει πια κυρίως μεταφορική σημασία και σημαινει τον ζήλο, τη θέρμη αν θέλετε. Στα μεσαιωνικά χρόνια εμφανίζεται και η ζέστη (ή ζέστα). «Ζέστη πώς είναι μπορετό το χιόνι να γεννήσει;» αναρωτιέται ο Πανάρετος στην αρχή της «Ερωφίλης» του Χορτάτση.

Στα σημερινά χρόνια, ζεστός δεν σημαίνει βέβαια τον βραστό, ούτε καν τον καυτό, αλλά μια ζώνη θερμοκρασιών που είναι μεν πάνω από τον μέσο όρο, αλλά μένουν σαφώς στα όρια του ανεκτού. Τα όρια του ανεκτού, όμως, τα βλέπουμε να ξεπερνιούνται όλο και περισσότερο τα τελευταία χρόνια, εξαιτίας της κλιματικής κρίσης – αλλά βέβαια, όπως το κάθε τι, και ο καύσωνας έχει πτυχές ταξικές: πιο εύκολα τον υπομένει ο ευκατάστατος παρά ο φτωχός, ενώ λιγότερο υποφέρουν όσοι έχουν την οικονομική και άλλη άνεση να φύγουν από το καμίνι της πόλης. Ευτυχώς από αύριο θα δροσερέψει…