Στην ιστορία του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος το εφοπλιστικό κεφάλαιο κατέχει μια ιδιαίτερη θέση στη σχέση του με το εθνικό κράτος. Πράγματι, εάν ανατρέξει κανείς στην ιστορική εξέλιξη κατά την εποχή της νεωτερικότητας, δηλαδή κατά τους τρεις τελευταίους αιώνες, οπότε και το κράτος εδραιώνεται ως κυρίαρχη μορφή πολιτικής εξουσίας, το εφοπλιστικό κεφάλαιο διεκδικεί και τελικά κατακτά την αυτονομία του. Είναι η μοναδική οικονομική δραστηριότητα παραγωγής κεφαλαίου η οποία δεν εντάσσεται όχι μόνον στο θεσμικό πλαίσιο του εθνικού κράτους, αλλά αυτό συμβαίνει και σε παγκόσμιο επίπεδο. Αλλοι τύποι κεφαλαίου, όπως π.χ. είναι το βιομηχανικό ή το εμπορευματικό κεφάλαιο, αντιμετωπίζονται ως οικονομικές δραστηριότητες, οι οποίες υπόκεινται στο θεσμικό φορολογικό πλαίσιο, εντάσσονται στο θεσμικό πλαίσιο της αγοράς εργασίας κ.λπ.
Από την άλλη, το κράτος ως κυρίαρχη οντότητα πολιτικής εξουσίας κατά τους τελευταίους αιώνες δεν έχει καταστεί μόνον η πραγματολογική συνθήκη ελευθερίας του ατόμου ως πολίτη (κατά τον Hegel), αλλά επιπλέον επωμίζεται τον καθοριστικό ρόλο της διαμεσολάβησης αντιτιθέμενων κοινωνικών συμφερόντων. Και σε τελική ανάλυση είναι η κατεξοχήν πολιτική μέθοδος για να επιτευχθεί το «ευ ζην» (κατά τον Αριστοτέλη) των πολιτών.
Εκείνο όμως που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι το εξής: να εξετάσει κανείς τα δύο αυτά «πράγματα» – το κράτος και το εφοπλιστικό κεφάλαιο και τις σχέσεις μεταξύ τους στην ιστορική εξέλιξη, κατά την κίνηση των δύο αυτών οντοτήτων. Επειδή τίποτε δεν μένει σταθερό και αναλλοίωτο στην ιστορική εξέλιξη, το ίδιο ισχύει και για τις σχέσεις κράτους και εφοπλιστικού κεφαλαίου. Δεν είμαι ειδικός ιστορικός επιστήμων επί του θέματος. Στην έρευνα και τη βιβλιογραφία απ’ όσα γνωρίζω και στην ελληνική ιστορία, υπάρχουν αξιόλογες μελέτες συναδέλφων, που εξετάζουν αυτά τα ζητήματα. Σε μένα ας επιτραπεί να προτείνω τρία μοντέλα (τρεις τύπους) σχέσεων που αναπτύσσονται ανάμεσα στο εφοπλιστικό κεφάλαιο και το κράτος στη σύγχρονη εποχή. Ας επισημανθεί ότι η σύγχρονη εποχή είναι η εποχή της παγκοσμιοποίησης κατά την οποία το κράτος δεν είναι ούτε η πανίσχυρη πολιτική οντότητα του δέκατου ένατου αιώνα, αλλά ούτε είναι και ο αποτελεσματικός διαμεσολαβητής αντικρουόμενων κοινωνικών συμφερόντων (20ός αιώνας). Το κράτος ως οντότητα πολιτικής ισχύος ακολουθεί την ιστορική μοίρα της πολιτικής. Στις μέρες μας η πολιτική υποχωρεί και η οικονομία ως χρηματοπιστωτικό σύστημα κατέχει τα «πρωτεία» έναντι της πολιτικής. Σ’ αυτό το πραγματολογικό πλαίσιο, οι σχέσεις κράτους και εφοπλιστικού κεφαλαίου αρθρώνονται στα εξής τρία μοντέλα: το πρώτο είναι το μοντέλο της ευεργεσίας, το δεύτερο της συνεργασίας και το τρίτο της ανταλλαγής.
Θα αναλύσω τώρα, στα όρια των δημοσιογραφικών λέξεων, τα τρία αυτά μοντέλα, τα οποία εξάλλου, διά γυμνού οφθαλμού βλέπουμε όλοι μας ως πολίτες μπροστά μας. Η Εθνική Λυρική Σκηνή και η Εθνική Βιβλιοθήκη είναι δωρεές του εφοπλιστικού ομίλου «Σταύρος Νιάρχος» προς το κράτος. Το μοντέλο αυτό θεσμοθετήθηκε κατά το πρότυπο των εθνικών ευεργετών του δέκατου ένατου αιώνα. Δεν εξετάζω το νομικό καθεστώς, αλλά επισημαίνω την ιδέα της ευεργεσίας. Στην περίπτωση αυτή το εφοπλιστικό κεφάλαιο αναλαμβάνει να εκτελέσει την δωρεά προς το κράτος με δικές του δαπάνες και προσφέρει το τελικό δημιούργημα προς τους πολίτες του κράτους.
Το δεύτερο μοντέλο σχέσεων κράτους και εφοπλιστικού κεφαλαίου είναι το συνεργατικό. Κορυφαίο και χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του μοντέλου είναι οι σχέσεις του εφοπλιστικού ομίλου Ωνάση (υπό την εκδοχή του Ιδρύματος Ωνάση) με το κράτος. Το Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο και τα Ωνάσεια Σχολεία (πρόσφατη θεσμοθέτηση) εντάσσονται σ’ αυτό το συνεργατικό μοντέλο.
Τέλος, ονομάζω το τρίτο μοντέλο σχέσεων κράτους και εφοπλιστικού κεφαλαίου ανταλλακτικό, επειδή θεμελιώνεται αφενός μεν στην εργαλειακή λογική του «δούναι – λαβείν» και αφετέρου οι επιχειρηματίες-εφοπλιστές υπερασπίζονται το καπιταλιστικό κέρδος ως «πρώτη αρχή». Χαρακτηριστική περίπτωση του ανταλλακτικού μοντέλου είναι η «υπόθεση του Ελληνικού» και η οικονομική δραστηριότητα της Lamda Development (συμφερόντων του εφοπλιστικού ομίλου Λάτση).
Οπως αντιλαμβάνεται ο ενημερωμένος και πεφωτισμένος αναγνώστης, δεν έκανα μια θεωρητικο-πολιτική ανάλυση του σχετικού ζητήματος. Πρότεινα τρία μοντέλα για τις σχέσεις κράτους και εφοπλιστικού κεφαλαίου. Περιορίστηκα σε εμπειρικές επισημάνσεις και τόνισα διαφορές μεταξύ τριών εφοπλιστικών ομίλων στη σχέση τους προς το κράτος και κατά συνέπεια στη σχέση τους προς τους πολίτες. Και αυτό το έκανα εντελώς σε ενδεικτική εμπειρική βάση. Το ζήτημα είναι ανοιχτό και μπορούν Πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα να το επεξεργασθούν σε επιστημολογικά προγράμματα έρευνας που θα εκπονήσουν στο μέλλον.
Πριν κλείσω αυτές τις παρατηρήσεις μου θα ήθελα να κάνω έναν ηθικο-πολιτικό σχολιασμό: επειδή το προσωπικό ερευνητικό ενδιαφέρον μου (Interesse) είναι να διαπιστώσω ποιο από αυτά τα τρία μοντέλα συμβάλλει αποτελεσματικά στην επίτευξη του «ευ ζην» των πολιτών, θέτω ως κριτήριο την κοινωνική ευημερία αυτή καθεαυτή. Εάν άλλοι μηχανισμοί θέτουν ως «πρώτη αρχή» το καπιταλιστικό κέρδος, μπορούν να αρθρώσουν την επιχειρηματολογία τους και να συνομιλήσουμε ως ισότιμοι συνομιλητές σε συνθήκες ελεύθερου και ανεξουσίαστου διαλόγου.
*Πολιτικός φιλόσοφος
