ΚΑΣΤΕΛΙ ΠΕΔΙΑΔΑΣ
Η σημασία και η τύχη του μινωικού κτιρίου στην Παπούρα
«Μόνο η Ελλάδα μπορεί να έχει ένα σύγχρονο ραντάρ στη θέση όπου πριν από κάποιες χιλιετίες υπήρχε ένα αντίστοιχο οικοδόμημα». Συνάδελφοι αρχαιολόγοι, τάδε έφη η πολιτική προϊσταμένη της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, αρχαιολόγος η ίδια. Υστερα απ’ αυτό το μόνο που μας μένει είναι να σχίσομε τα πτυχία μας
Του ΑΝΤΩΝΗ ΒΑΣΙΛΑΚΗ*
Στη μελέτη του Νέου Διεθνούς Αεροδρομίου στο Καστέλι προβλεπόταν η τοποθέτηση των ραδιοβοηθημάτων (ραντάρ) στην Παπούρα, δυτικά από την κωμόπολη Καστέλι στην κατεύθυνση του χωριού Σμάρι. Το βουνό δεσπόζει σε ολόκληρη την περιοχή και στη μελέτη αναφερόταν ως «Εμπόδιο 24», αφού ήταν γνωστή αρχαιολογική θέση. Πριν από έναν χρόνο άρχισε η ανασκαφή. Τότε δόθηκε η υπόσχεση από τις πολιτικές ηγεσίες ότι θα εξευρεθεί άλλη θέση για το ραντάρ. Σήμερα υπάρχει αλλαγή και επίκειται η εισαγωγή της υπόθεσης στο ΚΑΣ, παρ’ όλο που δεν ολοκληρώθηκε η ανασκαφή. Η πρόταση προβλέπει τοποθέτηση των ραδιοβοηθημάτων πάνω στο βουνό δίπλα στο μνημείο.
Σύμφωνα με την επίσημη προκαταρκτική ανακοίνωση -αφού η ολοκλήρωση της δύσκολης ανασκαφής θα απαιτήσει χρόνο-, το κυκλικό κτίριο, εμβαδού περίπου 1.800 τ.μ., είναι μια εξαιρετικά σπάνια κατασκευή διαμέτρου 48-50 μ., μοναδική ανακάλυψη στον αιγαιακό χώρο, τόσο για την αρχιτεκτονική σύλληψη και επιμελή κατασκευή όσο και για την περίοπτη θέση πάνω από την πεδιάδα του Καστελίου. Η κατασκευή έχει δαιδαλώδη διάρθρωση με επάλληλους λιθόκτιστους δακτυλίους σε διαφορετικά υψομετρικά επίπεδα, με χρήση στην ύστερη προανακτορική έως την πρώιμη παλαιοανακτορική περίοδο (2050-1800 π.Χ.). Τα ευρήματα δείχνουν κοινοτική δραστηριότητα στο μνημείο. Με την ολοκλήρωση της ανασκαφικής έρευνας και της μελέτης των ευρημάτων θα είναι ένας από τους πρωιμότερους χώρους κοινοτικών και λατρευτικών δραστηριοτήτων σε παγκρήτια κλίμακα, όπως δείχνουν τα εισαγμένα αγγεία από τη Μεσαρά, την Κνωσό και τα βόρεια παράλια. Από την επιτόπια ενημέρωση από τους ανασκαφείς στην ανασκαφή του μνημείου και στα εργαστήρια, όπου συντηρούνται και μελετώνται τα ευρήματα, μπορούμε προκαταρκτικά να διατυπώσουμε τις πρώτες σκέψεις για τη φύση, τον χαρακτήρα και τη σπουδαιότητα του μνημείου στην Παπούρα. Η λέξη «μοναδικός» χρησιμοποιείται συχνά για αρχαιολογικά μνημεία, αλλά εδώ είναι η περίπτωση που το «μοναδικό» βρίσκει την καταξίωσή του.
Η σημασία του μνημείου, που βρίσκεται σε στρατηγικό σημείο για την εποπτεία και τον έλεγχο μεγάλου τμήματος της βόρειας κεντροανατολικής Κρήτης, είναι μεγάλη. Στα τέλη της τρίτης χιλιετίας (προανακτορική περίοδος) οι δυναμικές αγροτοκτηνοτροφικές, βιοτεχνικές και εμπορικές κοινότητες της Κρήτης αυξήθηκαν αριθμητικά και πληθυσμιακά σε μια εξελικτική διαδικασία που οδήγησε στους επόμενους αιώνες στη δημιουργία κεντρικών χώρων κοινοτικής δραστηριότητας (χώρων λατρείας) και των πρώτων πολιτειακών μορφωμάτων στην Κρήτη, των παλαιών ανακτόρων και των άλλων οικιστικών κέντρων. Τα κέντρα αυτά διατήρησαν τα κοινοτικά χαρακτηριστικά.
Οι γειτονικές κοινότητες της Πεδιάδας είχαν κοινό χώρο δραστηριοτήτων σε όλες τις εποχές του χρόνου και αυτός είναι το κυκλικό οικοδόμημα στην Παπούρα. Είναι το αποτέλεσμα μιας συλλογικής προσπάθειας για τη δημιουργία ενός κοινοτικού κέντρου, στο οποίο όλες οι κοντινές κοινότητες συγκεντρώνονταν σε συγκεκριμένες εποχές του έτους για να λατρέψουν τη φύση, να παρατηρήσουν τον ουρανό και τα ουράνια φαινόμενα, την ανατολή και τη δύση του Ηλιου, της Σελήνης και των αστεριών. Ετσι ανανέωναν τους δεσμούς της κοινής καταγωγής και τα κοινά ήθη και έθιμα. Ενιωθαν ότι βρίσκονται κάτω από τον ουράνιο θόλο, καθισμένοι ανάλογα με την εποχή του έτους στις κερκίδες που είχαν διαμορφώσει με τους εξωτερικούς δακτυλίους γύρω από το κεντρικό θολωτό οικοδόμημα. Κι αυτό είναι ακόμη ένα στοιχείο της μοναδικότητας και της τεράστιας σημασίας του για τη γνώση μας του μακρινού πολιτισμού που μας άφησαν οι παλιότεροι κάτοικοι του τόπου μας.
«Μόνο η Ελλάδα μπορεί να έχει ένα σύγχρονο ραντάρ στη θέση όπου πριν από κάποιες χιλιετίες υπήρχε ένα αντίστοιχο οικοδόμημα». Συνάδελφοι αρχαιολόγοι, τάδε έφη η πολιτική προϊσταμένη της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, αρχαιολόγος η ίδια. Υστερα απ’ αυτό το μόνο που μας μένει είναι να σχίσομε τα πτυχία μας.
* Επίτιμος έφορος Αρχαιοτήτων
** Η Δέσποινα Κουτσούμπα απουσιάζει εκτάκτως
