Αυθαίρετοι καταληψίες σε ποσοστό 77% τα «τραπεζάκια έξω»

Ευμεγέθη επιχειρηματική ασυδοσία σε βάρος του δημόσιου χώρου επιβεβαιώνει πρόσφατη έκθεση του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Το ανώτατο δημοσιονομικό δικαστήριο της χώρας διερεύνησε ένα μείζον ζήτημα για την καθημερινότητα των πολιτών σε μεγάλες ή μικρές πόλεις της ελληνικής επικράτειας. Η σχετική έκθεση ελέγχου έχει τίτλο με τη μορφή ερωτήματος: «Ελέγχεται αποτελεσματικά από τους δήμους η κατάληψη κοινόχρηστου χώρου από καταστήματα υγειονομικού ενδιαφέροντος για την ανάπτυξη τραπεζοκαθισμάτων;». Η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα αφενός δίνεται επαρκώς από τα στοιχεία της έρευνας, αφετέρου είναι αμείλικτη. Περίπου 3 στα 4 καταστήματα που ελέγχθηκαν είχαν αυθαίρετα αναπτύξει τραπεζοκαθίσματα ή άλλες μόνιμες κατασκευές σε χώρους όπως πεζοδρόμια, πεζόδρομους και πλατείες.

Ειδικότερα, σύμφωνα με την έκθεση του Ελεγκτικού Συνεδρίου, το συνολικό ποσοστό παραβατικότητας με βάση τους επιτόπιους ελέγχους που πραγματοποίησαν κλιμάκια των κατά τόπους υπηρεσιών του δικαστηρίου σε 476 καταστήματα, σε 14 δήμους, ανέρχεται στο 77%. Οπως αναφέρεται στα βασικά ευρήματα της έρευνας:

● 237 καταστήματα (ποσοστό 50%) καταλάμβαναν κοινόχρηστο χώρο χωρίς άδεια.

● 129 καταστήματα (ποσοστό 27%) καταλάμβαναν κοινόχρηστο χώρο καθ’ υπέρβαση της σχετικής άδειας.

Τι σημαίνουν τα παραπάνω; Οτι 1 στα 2 καταστήματα υγειονομικού ενδιαφέροντος (ΚΥΕ) βγάζει «ετσιθελικά» τραπεζοκαθίσματα στον δημόσιο χώρο, ενώ 1 στους 4 μπορεί μεν να έχει λάβει άδεια, αλλά την παραβιάζει καταλαμβάνοντας περισσότερο δημόσιο χώρο από τον προβλεπόμενο. Ολα αυτά σε βάρος πεζών, γονέων με παιδικά καροτσάκια, συμπολιτών μας με αναπηρίες κάθε μορφής, αλλά και σε βάρος των εσόδων των δημοτικών ταμείων – κατ’ επέκταση, σε βάρος όλων.

Οι κοινόχρηστοι χώροι που επιτρέπεται να παραχωρηθούν προς εμπορική χρήση σε ένα ΚΥΕ καθορίζονται με απόφαση δημοτικού συμβουλίου. Η παραχώρηση έχει ετήσια διάρκεια και μπορεί να ανανεώνεται, κατόπιν αίτησης του καταστήματος. Οι κανόνες που διέπουν την παραχώρηση -οι όροι, οι προϋποθέσεις, το ύψος των τελών που πρέπει να καταβάλλει ένα κατάστημα, το ύψος των προστίμων εάν υπάρξουν παραβάσεις- αποφασίζονται από το οικείο δημοτικό συμβούλιο. Πρόκειται για τη λεγόμενη «κανονιστική πράξη».

Οι έλεγχοι για το εάν τηρούνται οι κανόνες της παραχώρησης κοινόχρηστων χώρων γίνονται επίσης από τους δήμους. Γίνονται όμως; Και με ποιον τρόπο; Δεν γίνονται με ορθολογικό προγραμματισμό, ενώ σε περιφερειακούς δήμους οι έλεγχοι είναι «ελάχιστοι ή μηδενικοί», αναφέρει η έκθεση, που βασίστηκε σε ελέγχους που έκανε το δικαστήριο στο διάστημα μεταξύ Ιουνίου-Σεπτεμβρίου 2024, με περίοδο αναφοράς τα έτη 2023 και 2024. Τα παρακάτω παραδείγματα που παρατίθενται στην έκθεση μαρτυρούν πολλά:

• Α. Σε παραλιακό δήμο της περιφερειακής Ελλάδας, όλοι οι έλεγχοι το 2023 έγιναν μετά την τουριστική περίοδο και συγκεκριμένα μεταξύ 11 Σεπτεμβρίου και 23 Νοεμβρίου. Εντοπίστηκαν 4 περιπτώσεις αυθαίρετης κατάληψης κοινόχρηστου χώρου. Το 2024 οι έλεγχοι έγιναν πιο εντατικοί εφόσον προηγουμένως το Ελεγκτικό Συνέδριο είχε κάνει γνωστό ότι θα προχωρήσει στον δικό του έλεγχο: ο ίδιος δήμος έκανε 6 αυτοψίες μεταξύ 5 Ιουλίου και 21 Αυγούστου, σε 134 επιχειρήσεις, διαπιστώνοντας 44 παραβάσεις.
• Β. Σε ηπειρωτικό δήμο έγιναν 31 έλεγχοι τον Οκτώβριο του 2023 ο οποίος, σημειώνεται, ήταν εκλογικός μήνας. Εντοπίστηκαν 22 παραβάσεις. Αντιθέτως, το πρώτο οκτάμηνο του 2024 έγιναν 170 έλεγχοι, εντοπίζοντας 127 παραβάσεις αυθαίρετης χρήσης κοινόχρηστου χώρου.
• Γ. Παραλιακός δήμος συγκρότησε κλιμάκια ελέγχου τον Αύγουστο του 2023, ωστόσο δεν προχώρησε σε κανέναν έλεγχο…
• Δ. Σε νησιωτικό δήμο υπηρετεί μόλις ένας δημοτικός αστυνομικός. Πραγματοποίησε 4 ελέγχους τη διετία 2023-2024. Ο δήμαρχος αξιοποίησε από το 2022 το δικαίωμα που του δίνει ο νόμος να συστήσει τριμελή συνεργεία ελέγχου, ωστόσο αυτά δεν προχώρησαν έκτοτε σε κανέναν έλεγχο…

Η ΚΕΔΕ έχει διαμαρτυρηθεί ουκ ολίγες φορές για την υποστελέχωση της δημοτικής αστυνομίας, σε όσους δήμους υφίσταται αυτή η υπηρεσία, καθώς «η πλειονότητα των περιφερειακών Δήμων δεν διαθέτει δημοτική αστυνομία», όπως επισημαίνει το συλλογικό όργανο των δημάρχων σε παρατηρήσεις του προς το Ελεγκτικό Συνέδριο πριν από τη δημοσίευση της έκθεσης. Ωστόσο, οι συντάκτες της έκθεσης θεωρούν ότι η έλλειψη προσωπικού αποτελεί ένα «πρόσχημα», καθώς σε δήμους της περιφερειακής Ελλάδας «διενεργούνται ελάχιστοι έλεγχοι ακόμα και όταν η αυθαίρετη κατάληψη κοινοχρήστων χώρων είναι προφανής, όπως συμβαίνει στις περιπτώσεις που στο μητρώο έχουν καταχωρηθεί ελάχιστες άδειες ή όταν η κατάληψη του κοινόχρηστου χώρου παρεμποδίζει πλήρως τη διέλευση πεζών ή ακόμα οχημάτων, όταν καταλαμβάνονται εξ ολοκλήρου δρόμοι από τα τραπεζοκαθίσματα των καταστημάτων».

Σύμφωνα με το Ελεγκτικό Συνέδριο, η έλλειψη προσωπικού δεν αποτελεί «πειστική δικαιολογία για τον περιορισμένο ή και ανύπαρκτο αριθμό ελέγχων» για δύο λόγους:

● Το ίδιο αριθμητικά προσωπικό ενός δήμου προχώρησε σε «πολύ μεγαλύτερο αριθμό» ελέγχων καταστημάτων κατόπιν ενημέρωσης του Ελεγκτικού Συνεδρίου ότι ετοιμάζεται να κάνει επιτόπιες αυτοψίες.

● Οι ελεγκτές του δημοσιονομικού δικαστηρίου σε «ελάχιστες ημέρες (2 έως 7 κατά περίπτωση)», έλεγξαν «πολλαπλάσια καταστήματα» συγκριτικά με όσα είχαν ελεγχθεί από τα δημοτικά όργανα σε 1,5 έτος (1/1/2023-30/6/2024).

Η απουσία ελέγχων «συνιστά επιλογή των δήμων και δεν οφείλεται σε αντικειμενικές δυσκολίες», αποφαίνονται οι συντάκτες της έκθεσης. Περαιτέρω, το Ελεγκτικό Συνέδριο παρατήρησε μεγάλο πρόβλημα στην επιβολή κυρώσεων κατά των παραβατών:

● Υπάρχει μεγάλη απόκλιση μεταξύ των βεβαιωθέντων προστίμων και αυτών που εισπράττονται. Σύμφωνα πάντα με την έκθεση, το 2023 βεβαιώθηκαν πρόστιμα συνολικού ύψους 2.172.986,91 ευρώ, εκ των οποίων εισπράχθηκαν τα 50.722,04 ευρώ (δηλαδή μόλις το 2,3%!). Σημειώνεται μάλιστα ότι από το ποσό των 2,17 εκατ. ευρώ, τα 1.899.618,5 ευρώ βεβαιώθηκαν από μόλις έναν δήμο και τα 273.368,76 ευρώ από τους υπόλοιπους 13 δήμους που εξετάστηκαν κατά την έρευνα.

● Δεν επιβάλλεται το μέτρο της απομάκρυνσης τραπεζοκαθισμάτων, κάτι που προβλέπεται από τον νόμο. «Στους 13 από τους 14 δήμους που ελέγχθηκαν επιβλήθηκε το μέτρο της αφαίρεσης τραπεζοκαθισμάτων μόνο σε 5 περιπτώσεις το έτος 2023 και σε 4 περιπτώσεις το έτος 2024 (μέχρι 31/8), ενώ αφαιρέθηκε η άδεια σε μόνο ένα κατάστημα».

● Οι εντολές απομάκρυνσης ναι μεν εκδίδονται από τους δήμους, αλλά «δεν εκτελούνται, ούτε γίνεται επανέλεγχος προκειμένου να διαπιστωθεί η συμμόρφωση». Σχετικά παραδείγματα από την έκθεση: «Σε ελεγχόμενο δήμο για το έτος 2023, κατόπιν διαπίστωσης παραβάσεων, εκδόθηκαν εντολές απομάκρυνσης για 26 επιχειρήσεις. Μόνο οι δύο εκτελέστηκαν, ενώ δεν έχει πραγματοποιηθεί επανέλεγχος. Σε άλλο δήμο επιβλήθηκε απομάκρυνση του εξοπλισμού σε 130 επιχειρήσεις. Ο δήμος εκτέλεσε την απομάκρυνση σε δύο από αυτές. Οι λοιπές εντολές μέχρι το πέρας του ελέγχου (31.8.2024) δεν είχαν εκτελεστεί». Το συμπέρασμα είναι ότι οι ελεγκτικοί μηχανισμοί των δήμων προσπερνούν την ανάγκη αποκατάστασης του κοινόχρηστου χώρου.

Στους λόγους για τους οποίους οι έλεγχοι των δήμων δεν συμβάλλουν αποτελεσματικά στη διαφύλαξη των κοινόχρηστων χώρων, το δημοσιονομικό δικαστήριο περιλαμβάνει και την απουσία ενιαίου κανονιστικού πλαισίου. «Κανονιστικές αποφάσεις Δήμων της περιφέρειας, με τις οποίες καθορίζονται οι κοινόχρηστοι χώροι που μπορούν να παραχωρηθούν σε ιδιώτες και οι όροι της παραχώρησης, είναι ανεπίκαιρες, ελλιπείς και αποσπασματικές», τονίζεται στην έκθεση. Ανά περιπτώσεις διαπιστώθηκε ότι το κανονιστικό πλαίσιο δήμων της περιφερειακής Ελλάδας δεν ανταποκρίνεται στην πραγματική κατάσταση που διαμορφώθηκε τα τελευταία χρόνια (π.χ. νέες πεζοδρομήσεις) ή δεν έχει ενσωματώσει τις μεταβολές των νόμων. Το αποτέλεσμα αυτών των ελλείψεων είναι να αφήνονται αφενός περιθώρια για αυθαίρετη χρήση του κοινόχρηστου χώρου από πλευράς ΚΥΕ, αφετέρου να δυσχεραίνεται το έργο των αρμόδιων ελεγκτικών μηχανισμών.

Προκειμένου να αντιμετωπιστεί το ζήτημα της αυθαίρετης κατάληψης κοινόχρηστου χώρου από τα τραπεζοκαθίσματα των ΚΥΕ, το Ελεγκτικό Συνέδριο συστήνει -συνοπτικά και μεταξύ άλλων- τα εξής:

● Επικαιροποίηση των κανονιστικών πράξεων.

● Κατάρτιση και διαρκή ενημέρωση μητρώου παραχωρήσεων, συμπεριλαμβάνοντας και ιστορικό ελέγχων και παραβάσεων.

● Αυτοψίες κατά το στάδιο έκδοσης αδειών.

● Ετήσιους τακτικούς ελέγχους βάσει κριτηρίων επικινδυνότητας ανάλογα με την περιοχή, τη χρονική περίοδο και την επιχείρηση.

● Ενημέρωση των πολιτών σχετικά με τους όρους των αδειών των καταστημάτων που αναπτύσσουν τραπεζοκαθίσματα – πρόκειται για σύσταση που γίνεται μέχρι να λειτουργήσει η εφαρμογή του υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης «mystreet» (κατά τα πρότυπα του «ΜyCoast»), με την οποία κάθε πολίτης θα μπορεί να αναζητά πληροφορίες σχετικά με τις παραχωρήσεις κοινόχρηστου χώρου σε ΚΥΕ.

Η διόγκωση του «φαινομένου» της αυθαίρετης επέκτασης τραπεζοκαθισμάτων σε πεζοδρόμια, πεζόδρομους και πλατείες έχει ως χρονική αφετηρία την επαναλειτουργία των καταστημάτων το 2020, μετά την πρώτη καραντίνα λόγω Covid. Νομοθετικές ρυθμίσεις της κυβέρνησης επέτρεψαν τότε την ανάπτυξη τραπεζοκαθισμάτων σε επιφάνεια κοινόχρηστη έως και κατά 50% μεγαλύτερη από αυτήν που προέβλεπε η αρχική άδεια. Το μέτρο παρατάθηκε μέχρι και τις αρχές του 2023. Ορισμένοι δήμαρχοι είχαν προτείνει περαιτέρω χρονική παράταση, με στόχο να στηριχθεί η εστίαση, αλλά και υπό την ενδόμυχη παραδοχή ότι η επαναφορά του κατειλημμένου από τραπεζοκαθίσματα δημόσιου χώρου στην πρότερη κατάσταση θα προκαλούσε τριβές με επιχειρηματίες, με πιθανό αντίκτυπο στις δημοτικές εκλογές του Οκτωβρίου του 2023. Οσον αφορά την προσπάθεια επαναφοράς στην προ 2020 κατάσταση, μοιάζει να είναι δύσκολη έως ανέφικτη. Μεμονωμένοι είναι οι δήμοι που καταβάλλουν ουσιαστικές προσπάθειες υπεράσπισης του δημόσιου χώρου.

Τι απαντά η ΚΕΔΕ

Οπως το Ελεγκτικό Συνέδριο κάνει λόγο για «συστημικές παθογένειες» στην Αυτοδιοίκηση για τον έλεγχο των τραπεζοκαθισμάτων, ομοίως και η ΚΕΔΕ στις παρατηρήσεις που έστειλε επί του σχεδίου της έκθεσης αποδίδει εμμέσως πλην σαφώς ευθύνες και στο κεντρικό κράτος για την υφιστάμενη κατάσταση. Ειδικότερα επισημαίνει ότι:

● Οι «όποιες ελλείψεις ή ασάφειες» στις κανονιστικές αποφάσεις των δήμων «οφείλουν να επισημαίνονται και να διορθώνονται από τις Αποκεντρωμένες Διοικήσεις», που είναι οι αρμόδιες ελεγκτικές αρχές του κράτους.

● Με τη νέα νομοθεσία, για όσους δήμους δεν διαθέτουν δημοτική αστυνομία, η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ) έχει καταστεί «αποκλειστικός διαχειριστής» των τελών των υπόχρεων ΚΥΕ.

● Για να υπάρχουν ψηφιακά μητρώα, πρέπει να υπάρξει και τεχνολογική επάρκεια των περιφερειακών δήμων, κάτι που αποτελεί πάγια διεκδίκηση της ΚΕΔΕ.

● Η έλλειψη προσωπικού (που κατά το Ελεγκτικό Συνέδριο δεν αποτελεί «πειστική δικαιολογία») αποτελεί «μια πραγματικότητα». Οι Τεχνικές Υπηρεσίες που είναι επιφορτισμένες με τη διενέργεια ελέγχων και επανελέγχων «κυρίως στους περιφερειακούς, μικρούς και μεσαίους δήμους στελεχώνονται με μηχανικούς που δεν είναι ούτε οι μισοί από όσους προβλέπονται» στα οργανογράμματα.

● Η εφαρμογή «my street» κινείται μεν προς θετική κατεύθυνση, «όμως δεν μπορούμε να στηριζόμαστε μόνο στη συμμετοχικότητα των πολιτών», σημειώνει η ΚΕΔΕ, ενημερώνοντας ότι έχει ζητήσει από το κράτος πόρους και νέο προσωπικό «εξοικειωμένο με τη σύγχρονη τεχνολογία, τη σύγχρονη πραγματικότητα».

Σύμφωνα με την ΚΕΔΕ, η έκθεση του Ελεγκτικού Συνεδρίου αποτελεί «μία συνεκτική και αναλυτική καταγραφή της υφιστάμενης κατάστασης» με τα τραπεζοκαθίσματα στον κοινόχρηστο χώρο. Κάνει λόγο για μια κατάσταση για την οποία οι δήμοι έχουν πλήρη επίγνωση, πολύ περισσότερο οι περιφερειακοί, «που προσπαθούν να διατηρήσουν μια ισορροπία μεταξύ της ενδυνάμωσης της τοπικής οικονομίας, καθώς η ελληνική περιφέρεια απειλείται με μαρασμό και εγκατάλειψη».

QR και πρόστιμο

Σε αντίθεση με τους περιφερειακούς δήμους, ο Δήμος Αθηναίων προσεγγίζει πλέον με αυστηρότερο πνεύμα της παραβάσεις των καταστημάτων στο πεδίο του κοινόχρηστου χώρου.

Με τη νέα κανονιστική πράξη που εγκρίθηκε στις 2 Ιουνίου:

1. Τα καταστήματα που έχουν άδεια κατάληψης κοινόχρηστου χώρου υποχρεούνται μέχρι τις 30/9/2025 να αναρτήσουν ταμπέλα με QR code μέχρι τις 30 Σεπτεμβρίου 2025, ώστε κάθε πολίτης -και κάθε ελεγκτική αρχή- να έχουν άμεση πρόσβαση στην άδεια του καταστήματος.
2. Αυστηροποιούνται κυρώσεις και πρόστιμα, ενώ, εάν διαπιστωθεί δεύτερη παράβαση αυθαίρετης χρήσης δημόσιου χώρου, θα γίνεται άρση τραπεζοκαθισμάτων (στην τρίτη παράβαση το κατάστημα θα σφραγίζεται). Προστέθηκε δε νέο πρόστιμο για την καταπάτηση διάβασης τυφλών, με τετραπλασιασμό του μεγαλύτερου ποσού οικονομικής κύρωσης ανά τετραγωνικό μέτρο.

«Τελειώνουμε με το “κάνω ό,τι θέλω” στον δημόσιο χώρο. Οποιος παρανομεί θα πληρώνει – και ακριβά», είχε τονίσει σε σχετικές δηλώσεις του ο δήμαρχος Αθηναίων, Χάρης Δούκας.