Κάθε φωνή έχει αξία – ακόμα κι εκείνη που βρίσκεται στο περιθώριο. Και το επετειακό Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου σε συνεργασία με το Εργαστήρι Προσωπικής Ανάπτυξης Κρατουμένων (ΕΠΑΚ), που από το 2018 υλοποιείται από το Εθνικό Θέατρο, διασφαλίζει ότι αυτή η φωνή θα βρει έναν χώρο να ακουστεί και να εκφραστεί και μάλιστα, αυτή τη φορά, σε ένα ευρύτερο κοινό, αυτό του Φεστιβάλ.
Ο Στάθης Γράψας, σκηνοθέτης, εμψυχωτής, εισηγητής και καλλιτεχνικός υπεύθυνος των εργαστηρίων που από το 2010 δίνουν φωνή σε ομάδες εγκλείστων, έλαβε έπαινο μάλιστα για τη δράση του από την Ενωση Κριτικών Θεάτρου και Παραστατικών Τεχνών. Δεκαπέντε χρόνια, 15 παραστάσεις βασισμένες στα βιώματα κρατουμένων, σε 10 Σωφρονιστικά Ιδρύματα, τη χαρακτηρίζεις και πλούσια ακτιβιστική δράση. Μπορεί να ακούγεται απλή σαν διαδικασία, αλλά δεν είναι: απαιτεί πολύμηνη προετοιμασία ώσπου τα άτομα που συμμετέχουν στο εργαστήρι, έχοντας διανύσει μια προσωπική εσωτερική διαδικασία, να καταλήγουν στη δημιουργία ενός θεατρικού δρώμενου. Αυτή τη φορά το βιωματικό διαδραστικό δρώμενο «Dog Tags», που δημιούργησαν υπό την καθοδήγηση του Γράψα 19 κρατούμενοι από το Κέντρο Απεξάρτησης Τοξικομανών Κρατουμένων Ελεώνα Θηβών «Επιλογή», θα παρουσιαστεί για τρία Σαββατοκύριακα (19-20, 26-27 Ιουλίου και 2-3 Αυγούστου) στο Κέντρο Απεξάρτησης της Θήβας για το κοινό του Φεστιβάλ Αθηνών, ενώ τα έσοδα των παραστάσεων θα διατεθούν στο Φιλόπτωχο Ταμείο Απόρων του Κέντρου.
- Τι είναι όμως αυτό το δρώμενο;
«Dog tag είναι η μεταλλική ταυτότητα αναγνώρισης που φορούν οι στρατιώτες εν καιρώ πολέμου», μας εξηγεί ο εμψυχωτής κ. Γράψας και συνεχίζει: «Στην παράστασή μας οι ταυτότητες –ή αλλιώς Dog Tags– δεν είναι γι’ αυτούς που φέρουν όπλο ή βρίσκονται απέναντι στον “εχθρό”, αλλά γι’ αυτούς που μάχονται καθημερινά για την επιβίωση και την αξιοπρέπειά τους. Και είναι ακριβώς αυτό που συμβαίνει κατά τη διάρκεια των εργαστηρίων: οι άνθρωποι έρχονται αντιμέτωποι με τις αλήθειες τους, όσα καταχώνιαζαν και απέφευγαν να δουν, όσα τους στιγμάτισαν, κι ακόμη τη δική τους άβολη συμπεριφορά: τα πρόσωπα που πρόδωσαν και πλήγωσαν. Το θέμα του έργου μας είναι η ανθρωπιά και το ότι δεν μιλάμε πια για εκτοπισμένους και κυνηγημένους ανθρώπους που βιώνουν αυτές τις καταστάσεις, το ότι δεν ασχολούμαστε με τους έγκλειστους, το ότι αποφεύγουμε να δούμε την ανθρώπινη υπόσταση και την αξιοπρέπεια αυτών των πλασμάτων…»
- Μπορεί η Τέχνη να καταπολεμήσει τις προκαταλήψεις, να γίνει γέφυρα για την επικοινωνία των «μέσα» με τους «έξω»; Είναι το θέατρο αυτό που λείπει από τις φυλακές;
Οι κρατούμενοι είναι στα αζήτητα, δεν ασχολούμαστε μαζί τους, ή τουλάχιστον όσο θα έπρεπε. Είναι καιρός να αλλάξει η εντύπωση που έχουμε για το ιδρυματοποιημένο θέατρο. Πολλές είναι οι απόψεις και οι τοποθετήσεις γύρω από αυτό το θέμα. Με ρωτάνε κατά καιρούς: «Γιατί έρχονται στο εργαστήριό σου; Για να γίνουν ηθοποιοί;» Είναι το τελευταίο πράγμα που τους εύχομαι. Ερχονται γιατί ένας κρατούμενος ψάχνει από κάπου να πιαστεί, να βρει ένα ερέθισμα που θα τον βγάλει από τον βούρκο και θα τον κάνει να πολεμήσει την αδράνεια.
Κάποτε ένας κρατούμενος στον Αυλώνα μου είπε: «Είμαι σαν ζωντανός νεκρός εδώ»… Αν ήμουν υπεύθυνος, σε έναν φανταστικό κόσμο, κάθε μέρα θα υπήρχε και μια δράση στο πρόγραμμά τους: θέατρο, χορός, γυμναστική (χωρίς βάρη) καθημερινά, αλλά σε ομαδικό πλαίσιο πάντα. Να ενεργοποιηθεί το σώμα, να πειθαρχήσει. Πώς τους προετοιμάζεις για ένταξη – και όχι «επανένταξη», διότι μερικοί δεν έχουν ενταχθεί ποτέ… Βέβαια στη Θήβα, το κέντρο απεξάρτησης είναι ξεχωριστή περίπτωση, είναι πρότυπο κέντρο με θεραπευτικό πλαίσιο και οι συνθήκες διαφέρουν. Και οι άνθρωποι που είναι εδώ είναι από επιλογή τους. Το ίδιο και στο ΕΠΑΚ, κι ας μην παίρνουν μεροκάματο, κι ας μην πληρώνονται κι ας μη μειώνεται η ποινή τους. Κάτι ψάχνουν. Εχουν επιλέξει να κάνουν κάτι για τον εαυτό τους, ενώ όταν ήταν έξω είχαν επιλέξει να παραμένουν έξω από αυτόν…
- Δουλεύετε 15 χρόνια στις φυλακές. Τι έχει αλλάξει όλο αυτό το διάστημα;
Ξεκίνησα το ’10 στον Αυλώνα σε συνεργασία με τον υπεύθυνο του δημοτικού σχολείου, τον Νίκο Αρμένη. Βρεθήκαμε, μιλήσαμε, κάναμε μία από κοινού εκτίμηση της κατάστασης και φτάσαμε σε κάποιες ανάγκες. Αυτές οι ανάγκες έγιναν και οι 4 βασικές αρχές του εργαστηρίου: σεβασμός στον άνθρωπο, ομαδικό πλαίσιο, ευθύνη του καθενός και πειθαρχία στο ζητούμενο. Ηταν ο δάσκαλος που ήξερε όλα τα ονόματα των κρατουμένων, γνωρίζοντας καλά και τις ανάγκες τους. Είχε τον τρόπο να τους ενθαρρύνει να τολμήσουν, να δοκιμάσουν κάτι καινούργιο. Στην πρώτη ομάδα που ξεκίνησε το 2010 τα περισσότερα μέλη ήταν Ρομά.
Σήμερα, είναι αλλοδαποί από αφρικανικές και αραβικές χώρες οι περισσότεροι. Αυτό που λείπει είναι ο σύνδεσμος μέσα στη φυλακή που θα παρακινήσει τον κρατούμενο να δοκιμάσει κάτι καινούργιο για τον εαυτό του. Οι περισσότεροι δεν θέλουν να κάνουν κάτι παραπάνω, να δουλέψουν για κάτι, να ενταχθούν σε ομάδα. Απλά περιμένουν να περάσει η ώρα στην απραξία. Κάποιοι ακόμα θεωρούν ότι όταν βγάζεις φυλακή αποκτάς γαλόνια σεβασμού. Είναι και περιπτώσεις που δεν θέλουν να βγουν γιατί θα βρεθούν χωρίς φαγητό και στέγη. Φαντάσου λένε «ας μείνω φυλακή, είναι καλύτερα».
- Πώς δουλεύετε;
Από τη στιγμή που κάποιος νιώθει άνετα στην ομάδα, θα μοιραστεί βιώματα ή ιδέες, σκέψεις και συναισθήματα, ακόμα και για κάτι που είδε στην τηλεόραση. Συνδέουμε πάντα τα θέματα της επικαιρότητας με τον άνθρωπο και την πάλη για επιβίωση και αξιοπρέπεια. Τους παροτρύνω να σκεφτούν και άλλους, πέρα από τον εαυτό τους, που είναι σε χειρότερη μοίρα. Που η ζωή τούς έχει φερθεί πολύ σκληρά χωρίς να φταίνε. Μιλάμε για τους ανθρώπους του περιθωρίου, που έχουν βιώσει τον ρατσισμό, τον εκτοπισμό, όσοι στην καθημερινότητα νιώθουν κυνηγημένοι, στιγματισμένοι. Σκέφτομαι πώς μπορώ εγώ ως καλλιτέχνης να τα σχολιάσω όλα αυτά και να βάλω και την ομάδα στην ίδια σκέψη; Να σκέφτονται τον άλλον κι ας είναι ξένος. Ακόμα ένα στοιχείο που χρησιμοποιώ σε εργαστήρια με ομάδες και παραστάσεις είναι το «μαύρο κουτί» – ο καθένας μας έχει ένα «μπλακ μποξ» με όλες τις αλήθειες μας μέσα. Εχω φτιάξει μαύρα κουτιά που τα επεξεργάζονται για να έρθουν αντιμέτωποι με τις αλήθειες τους, με τα πραγματικά γεγονότα της ζωής τους. Μετά τον χρόνο της αρχικής αμηχανίας, όντες αντιμέτωποι με το μαύρο κουτί, θα αντικαταστήσουν τη ρηχή εικόνα του σκληρού κρατούμενου που δεν λυγίζει ή που σκέφτεται την εξωτερική του εικόνα και θα ανακαλέσουν τις αναμνήσεις και τα συναισθήματα που είναι καλά κρυμμένα. Μόνο έτσι μπορούμε να καταλάβουμε τον πόνο και τη χαρά και να μεταφέρουμε την ανθρωπιά που χρειάζεται: όταν έχουμε επαφή με τον συναισθηματικό μας κόσμο…
Μιλάμε για τους ανθρώπους του περιθωρίου, που έχουν βιώσει τον ρατσισμό, τον εκτοπισμό, όσοι στην καθημερινότητα νιώθουν κυνηγημένοι, στιγματισμένοι. Σκέφτομαι πώς μπορώ εγώ ως καλλιτέχνης να τα σχολιάσω όλα αυτά και να βάλω και την ομάδα στην ίδια σκέψη; Να σκέφτονται τον άλλον κι ας είναι ξένος
Επίσης, στη δουλειά του ΕΠΑΚ υπάρχει έντονο το στοιχείο της σωματικής εκτόνωσης, που είναι απαραίτητο για να αποβάλουμε την αρνητική ενέργεια που συσσωρεύεται μέσα σε μια φυλακή. Το σωματικό ξεκλείδωμα γίνεται πάντα σε ομαδικό πλαίσιο, με καθαρούς στόχους για την ομάδα αλλά και για τον καθένα ξεχωριστά. Πολλοί είναι ξένοι, αραβικής καταγωγής, που μπορεί να μη φημίζονται για τις παραστατικές τέχνες, αλλά έχουν τόσα συναισθήματα και πράγματα να πούνε, βιώματα που τα φέρουν στο βλέμμα τους και μπαίνουν πραγματικά σε όλο αυτό γιατί έχουν την ανάγκη να εκφραστούν…
- Φαντάζομαι ότι υπάρχουν και εκπλήξεις που δικαιώνουν ακόμα περισσότερο την προσπάθειά σας…
Εχει σημασία ως εμψυχωτές να ξέρουμε γιατί μπαίνουμε στη φυλακή. Κι αυτό είναι για να ακούσουμε τη φωνή τους, να δώσουμε βήμα σε αυτόν που ζητάει βοήθεια και δεν ακούγεται, που δεν έχει στήριξη. Δεν θα αλλάξουν οι συνθήκες στην κοινωνία, αλλά για τον λίγο χρόνο που είμαστε μαζί τους μπορούν να νιώσουν ότι αξίζουν κάτι περισσότερο και καλύτερο. Ο πυρήνας είναι η ανθρωπιά. Δεν πάμε να τους κάνουμε ηθοποιούς, αλλά να τονίσουμε πόση αξία έχει ο καθένας πραγματικά, όταν μπαίνει σε ομαδικό πνεύμα, δουλεύει για τον άλλον κι είμαστε μαζί…
- Ποιες στιγμές κρατάτε σαν φυλαχτό;
Το πώς μαθαίνουμε κι εμείς πράγματα από αυτούς τους ανθρώπους που έχουν μια σκληρή ζωή, το πώς ανοίγονται και σου μεταφέρουν εμπειρίες και απόψεις. Πώς σου επαναφέρουν την προοπτική. Πώς σου δείχνουν τον άνθρωπο που έχει χάσει το ύψιστο αγαθό, την ελευθερία του, και αυτός κάνει υπέρβαση και ανοίγει την ψυχή του και προσπαθεί για κάτι καλύτερο και λέει: «Είναι σαν να έχω κάνει τη θεραπεία μου». Ή όταν ακούς τους συγγενείς τους να τους λένε: «Δεν σε έχω ξαναδεί να κλαις» και «δε σε έχω ξαναδεί τόσο όμορφο». Τότε βλέπεις έμπρακτα πως όλοι μπορούμε να αλλάξουμε την εικόνα που έχουμε για τους άλλους. Αυτούς, που κάποτε απογοητεύτηκαν, μπορούμε να τους δούμε περήφανους για αυτό που κάνουν τα δικά τους πρόσωπα. Οταν δούμε ότι πίσω από το σκληρό αντρικό περίβλημα υπάρχει ένας ευάλωτος και ευαίσθητος άνθρωπος, τότε έχουμε κερδίσει.
- Πώς ξεκίνησαν όλα;
Από το πρόγραμμα εκπαίδευσης TRANSMISSION στην Αγγλία το 1999, που αφορούσε το πώς οι καλλιτέχνες μπορούν να είναι πιο αποτελεσματικοί στην κοινωνία και σε τομείς όπως φυλακές, νοσοκομεία, αναμορφωτήρια, μουσεία κ.λπ. Ακολούθησε η πρακτική μου σε δέκα ιδρύματα στο μεταπολεμικό Βελιγράδι για παιδιά ορφανά και άστεγα λόγω του πολέμου. Μπορεί να άργησα να το εκδηλώσω, αλλά η βασική μου ανάγκη να είμαι πιο χρήσιμος στην κοινωνία πάντα υπήρχε.
Σημαντική ήταν η συμβολή του σκηνοθέτη Θεόδωρου Τερζόπουλου στις πρόβες των κρατουμένων. Συζήτησε μαζί τους, διαβάσανε, για την έννοια του Χρόνου, δίνοντάς τους το στίγμα του Τελετουργικού Θεάτρου…
Με τον τρόπο του, ο κύριος Τερζόπουλος τους μετέφερε τη σημασία της επεξεργασίας του χρόνου και πόσο εύστοχα το καταφέρνουν. Σχολίασε τη σοβαρότητα και τη διαθεσιμότητά τους. Επίσης τόνισε ότι προσπαθώντας να φτάσουμε από το Α στο σημείο Β, το διάστημα μεγαλώνει και η προσπάθεια που χρειάζεται είναι ακόμα πιο μεγάλη. Αλλά εκεί είναι που ανακαλύπτουμε τον εαυτό μας.
i] ΕΠΙΛΟΓΗ – Κέντρο Απεξάρτησης Τοξικομανών Κρατουμένων Ελεώνα Θηβών
Dog Tags: Η φωνή των κρατουμένων
Τιμητική συμβολή: Θεόδωρος Τερζόπουλος.
Συμμετέχουν: Παναγιώτης, Abdul, Γιώργος Χ, Albert, Χαράλαμπος, Endrion, Ηρακλής, Στέλιος, Γιώργος Ξ, Γιάννης, Αλέξανδρος, Μανώλης, Saimir, Ραφαέλ, Ραφαήλ, Θανάσης, Στέφανος, Algit, Benzamia, Βασίλης Παπαχατζής, Ανθίας Μπαλής.
Σάββατα 19.7, 26.7, 2.8.2025 στις 18.00
Κυριακές 20.7, 27.7, 3.8.2025 στις 18.00
Τα έσοδα θα διατεθούν στο Φιλόπτωχο Ταμείο Απόρων του Κέντρου.
Το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου παρέχει για το κοινό μετακίνηση προς και από το Κέντρο Απεξάρτησης Τοξικομανών Κρατουμένων Ελεώνα Θηβών για τις παραστάσεις του Σαββάτου. Η διάρκεια της παράστασης είναι 45 λεπτά και ακολουθεί συζήτηση με το κοινό. Προπώληση: aefestival.gr και more.com
