Αυτοκρατορία: η βρετανική Εταιρεία των Ανατολικών Ινδιών

Ιδρύθηκε το 1601, σαν μια από τις πολλές εταιρείες ενδιάμεσης μορφής μεταξύ ανώνυμης και ομόρρυθμης εταιρείας που είχαν τότε ιδρυθεί, όπως η εταιρεία της Virginia και η εταιρεία του Μοσκόβου. Το 1657 ο Oliver Cromwell εξέδωσε ένα νέο καταστατικό που άλλαξε με δραστικό τρόπο τον χαρακτήρα της, μετασχηματίζοντάς την από μια χαλαρή ένωση εμπόρων σε μια κεντρική εταιρεία με ένα μόνιμο κεφάλαιο 370.000 στερλινών. Αυτό οδήγησε σε μια μεγάλη επέκταση των εργασιών της Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών στην Ασία, από το 1600 μέχρι το 1690. Αυτή η επέκταση οφείλεται στον Sir Josiah Child¹, που από το 1600 μέχρι το 1690 ήταν διοικητής ή αντιπρόεδρος της Εταιρείας για όλα αυτά τα χρόνια. Ολόκληρη η δομή της Εταιρείας μεταβλήθηκε σημαντικά.

Δεν ήταν πια μια μεγάλη εμπορική αν και ολιγαρχική εταιρεία, αλλά ξαναφτιάχθηκε σαν ένας στυλοβάτης της νέας μορφής της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Το 1698, η προηγούμενη μορφή της Εταιρείας τερματίστηκε και ενώθηκε με τη νέα μορφή της Νέας Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών. Το 1708, με μια συμφωνία που προώθησε ο Sydney Godolphin² -αντίπαλος του Jonathan Swift³– η ισχύς της Εταιρείας αυξήθηκε υπέρμετρα. Δεν της χορηγήθηκαν μεγάλα εμπορικά πλεονεκτήματα, αλλά μεταβλήθηκε σε άμεσο συνεταίρο της Τράπεζας της Αγγλίας όσον αφορά τα οικονομικά της βρετανικής κυβέρνησης, ξεκινώντας με ένα δάνειο 3,2 εκατομμυρίων στερλινών προς την κυβέρνηση από την ίδια την Τράπεζα.

Οπως είχε γίνει προηγουμένως με την ολλανδική VOC, η Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών διέθετε δικό της στρατό, είχε το δικό της ναυτικό, εμπλεκόταν σε πολέμους που ξεκινούσε η ίδια, και στο τέλος μάζευε όλα τα λάφυρα. Οταν ο στρατός της Εταιρείας νίκησε τους Γάλλους στο Plassey⁴ το 1757, όλη η Ινδία ήρθε υπό την κατοχή της. Η Ινδία δεν είχε βρετανική διοίκηση, ούτε ήταν αποικία του Στέμματος, αλλά ανήκε στην Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών και είχε το δικό της χρήμα που κυκλοφορούσε στα εδάφη τα οποία ήλεγχε η ίδια, και μετά την ήττα των Γάλλων στον επταετή πόλεμο η Εταιρεία απέκτησε τον έλεγχο των γαλλικών αποικιών, ιδρύοντας έτσι μια παγκόσμια ιδιωτική αυτοκρατορία. Μετά τον θάνατο του William III, οι Αγγλοι πατριώτες πολέμησαν για να αποτρέψουν την υποδούλωση της χώρας τους, με επικεφαλής τον Jonathan Swift κατά τη βασιλεία της πριγκίπισσας Αννας.

Η φράξια του Swift απέκτησε τον έλεγχο της βρετανικής κυβέρνησης και το 1771 ίδρυσαν την Εταιρεία της Νότιας Θάλασσας, ως αντίπαλο της Τράπεζας της Αγγλίας. Μεταξύ 1711 και 1713, 9,4 εκατομμύρια στερλίνες του χρέους της κυβέρνησης ανταλλάχτηκαν με μετοχές της Εταιρείας της Νότιας Θάλασσας, μειώνοντας κατά πολύ την ισχύ της Τράπεζας της Αγγλίας. Η Αυτοκρατορία αντεπιτέθηκε και οι τραπεζίτες του Αμστερνταμ οργάνωσαν μια μαζική φυγή κεφαλαίων για να ρίξουν την κυβέρνηση.

(1): Sir Josiah Child (1630-1699), Αγγλος οικονομολόγος, έμπορος και πολιτικός. Οπαδός των μερκαντιλιστών, διοικητής της Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών.
(2): Sydney Godolphin (1645-1712), Βρετανός πολιτικός, πρώτος λόρδος του Θησαυροφυλακίου. Είχε διατελέσει και κυβερνήτης της Σικελίας.
(3): Jonathan Swift (1667-1745), Αγγλο-ιρλανδός συγγραφέας, δοκιμιογράφος, οπαδός της σάτιρας και ιερέας της Αγγλικανικής Εκκλησίας. Τα «Ταξίδια του Γκιούλιβερ» ήταν ένα από τα σημαντικότερα έργα του.
(4): Plassey, Ιούνιος 1757. Μεταξύ του κυβερνήτη της Μπεγκάλης και των αγγλικών δυνάμεων. Οδήγησε στην τελική ενσωμάτωση όλης της Ινδίας.

*Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών