Tις σοβαρές επιπτώσεις που προκαλεί η απουσία οικολογικής παροχής, δηλαδή της ελάχιστης φυσικής ροής νερού, από το φράγμα των Πηγών του Αώου στη βιοποικιλότητα και το υδατικό καθεστώς του ποταμού αναδεικνύει νέα επιστημονική μελέτη. Η οικολογική παροχή δεν αποτελεί απλώς μια ελάχιστη παροχή ύδατος, αλλά μια αναγκαία ροή που επιτρέπει στα οικοσυστήματα κάτω από φράγματα να διατηρούν τα φυσικά τους χαρακτηριστικά και να υποστηρίζουν τις φυσικές λειτουργίες τους.
Ο Αώος, με συνολικό μήκος 260 χιλιόμετρα, είναι ένας από τους τελευταίους ποταμούς ελεύθερης ροής στην Ευρώπη. Πηγάζει από την Ελλάδα και, διασχίζοντας το Εθνικό Πάρκο Βόρειας Πίνδου και 13 περιοχές του Δικτύου Natura 2000, εισέρχεται στην Αλβανία για να εκβάλει στην Αδριατική.
Αποτελεί σπουδαίο οικολογικό διάδρομο, επιτρέποντας τη μετακίνηση σημαντικών ειδών άγριας ζωής, και είναι μέρος του διασυνοριακού ποτάμιου οικοσυστήματος Αώου/Vjosa με την αξία του να αναγνωρίζεται τόσο από την ευρωπαϊκή όσο και από την εθνική νομοθεσία.
Εκτροπή στον Αραχθο
Μαζί με τη λεκάνη των Πρεσπών, αποτελούν τα μόνα σημεία της Ελλάδας που ανήκουν στην Οικοπεριοχή της Νοτιοανατολικής Αδριατικής – μία από τις οκτώ οικοπεριοχές γλυκού νερού με ιδιαίτερο οικολογικό ενδιαφέρον στη χώρα.
Ωστόσο, το 1987 η κατασκευή του φράγματος, ως βασική υποδομή του Υδροηλεκτρικού Σταθμού και της τεχνητής Λίμνης Πηγών Αώου, που ανήκουν στη ΔΕΗ Α.Ε., άλλαξε δραστικά το τοπίο, καθώς προκάλεσε την πλήρη διακοπή της τροφοδοσίας νερού στον ποταμό, με αποτέλεσμα μία σειρά συνεπειών στο ευρύτερο οικοσύστημα.
Tο νερό που συγκεντρώνεται στον ταμιευτήρα δεν συνεχίζει τη φυσική του πορεία προς τον ποταμό Αώο. Αντίθετα, εκτρέπεται προς μία διαφορετική λεκάνη απορροής, αυτή του ποταμού Αράχθου, για την παραγωγή ενέργειας. Αυτό σημαίνει ότι ένα σημαντικό τμήμα της άνω λεκάνης του Αώου δεν συμβάλλει πλέον στην παροχή νερού στον ίδιο τον ποταμό.
Παρότι το φράγμα βρίσκεται μέσα σε μια περιοχή με υψηλή οικολογική αξία, κάτω από το φράγμα δεν αφήνεται καθόλου νερό να ρέει φυσικά – δεν υπάρχει δηλαδή οικολογική παροχή. Αυτό θέτει σε σοβαρό κίνδυνο τόσο για τα υδάτινα οικοσυστήματα όσο και τους στόχους που ορίζει η ευρωπαϊκή Οδηγία-Πλαίσιο για τα Υδατα (2000/60/ΕΚ) και η Οδηγία για τους Οικοτόπους (92/43/ΕΟΚ), ενώ έρχεται και σε πλήρη αντίφαση με τον Κανονισμό για την Αποκατάσταση της Φύσης.
Σύμφωνα με τις δύο προαναφερόμενες Οδηγίες για τους Οικοτόπους, τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. οφείλουν να διασφαλίζουν επαρκή ροή νερού για τη διατήρηση «καλού οικολογικού καθεστώτος» και τη διαφύλαξη προστατευόμενων ειδών και οικοτόπων, μια και πολλά από αυτά εξαρτώνται άμεσα από τη συνεχή και φυσική ροή των ποταμών.
Παρά τις ευρωπαϊκές δεσμεύσεις, η ελληνική νομοθεσία δεν προβλέπει την υποχρεωτική θέσπιση οικολογικής παροχής στα μεγάλα υδροηλεκτρικά φράγματα – αφήνοντας ουσιαστικά ποτάμια, όπως ο Αώος, χωρίς την αναγκαία προστασία.
Η θερινή ροή
Η πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε από τις οργανώσεις RiverWatch, EuroNatur και το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Ανθρωπο MedINA, στο πλαίσιο της διεθνούς πρωτοβουλίας Save the Blue Heart of Europe, τεκμηριώνει την ανάγκη για άμεση ρύθμιση της οικολογικής παροχής στις πηγές του Αώου, δεδομένου ότι:
● Το τμήμα του Αώου κάτω από το φράγμα σε μήκος 0,8 χιλιομέτρων έχει πλέον υποβαθμιστεί σε ρυάκι με πλάτος μόλις 1,3 μέτρα, λόγω της μηδενικής παροχής νερού. Παράλληλα, έχουν προκληθεί σημαντικές υδρομορφολογικές αλλοιώσεις τόσο ως προς το βάθος, όσο και το πλάτος του ποταμού, ενώ εξαιρετικά σημαντικές είναι και οι επιπτώσεις στην παρόχθια δομή του.
● Η έλλειψη ροής έχει οδηγήσει σε μείωση των ειδών και του πληθυσμού ιχθυοπανίδας και δραματική απώλεια βιοτόπων, ειδικά για είδη όπως η Βαλκανική Πέστροφα, η οποία αποτελεί προστατευόμενο είδος σύμφωνα με την Οδηγία για τους Οικοτόπους (92/43/ΕΟΚ).
● Η έλλειψη οικολογικής παροχής είναι ιδιαίτερα κρίσιμη κατά τους θερινούς μήνες, όταν η ροή του νερού είναι ελάχιστη και η θερμοκρασία ιδιαίτερα υψηλή, συνθήκες που καθιστούν αυτή την περίοδο τη δυσμενέστερη για τις υδρόβιες βιοκοινότητες, ιδίως υπό το πρίσμα της κλιματικής αλλαγής.
● Οι αθροιστικές επιπτώσεις λόγω έλλειψης οικολογικής παροχής εντοπίζονται σε τμήματα του Αώου που βρίσκονται τόσο εντός τριών προστατευόμενων περιοχών του ευρωπαϊκού δικτύου Natura 2000 όσο και εντός του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου.
Η μελέτη υπογραμμίζει πως η οικολογική παροχή είναι κρίσιμη για την επιβίωση του ποτάμιου οικοσυστήματος και ότι είναι άμεση ανάγκη να θεσπιστεί μόνιμη ελάχιστη οικολογική παροχή 0,37 κυβικών μέτρων ανά δευτερόλεπτο, που ισοδυναμεί με τη μέση θερινή ροή πριν από την κατασκευή του φράγματος.
Εποχικές ανάγκες
Επιπλέον, απαιτούμενη κρίνεται και η θέσπιση συμπληρωματικής ροής ίσης με το 20% της μέσης ημερήσιας παροχής πριν από την κατασκευή του φράγματος, λαμβάνοντας έτσι υπόψη τη φυσική διακύμανση των υδρολογικών συνθηκών ώστε να καλυφθούν εποχικές ανάγκες όπως η αναπαραγωγή ψαριών και η φυσική αναδιαμόρφωση της κοίτης.
Το MedINA, το EuroNatur και το RiverWatch καλούν τους αρμόδιους φορείς –την Πολιτεία, το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας και τις αρμόδιες περιφερειακές υπηρεσίες– να θεσμοθετήσουν άμεσα καθεστώς οικολογικής παροχής στο Φράγμα των Πηγών του Αώου.
Επιπρόσθετα, απαιτείται να τροποποιηθεί η ισχύουσα ελληνική νομοθεσία, ώστε να προβλεφθεί ρητά η υποχρέωση καθορισμού οικολογικής παροχής όλων των μεγάλων φραγμάτων, λαμβάνοντας υπόψη τα πρότυπα που είναι σε ισχύ για τα Μικρά Υδροηλεκτρικά Εργα (ΜΥΗΕ).
