Συμβάλλει η επιδότηση ενοικίου που αποφάσισε πρόσφατα η κυβέρνηση στην επίλυση του στεγαστικού προβλήματος; Οχι. Διότι ούτε αυξάνει τον αριθμό ούτε βελτιώνει την κατάσταση των κατοικιών που προσφέρονται για ενοικίαση. Να τι διαβάσαμε σχετικά στην «Οικονομική Καθημερινή» (27.4.2025, σελ. 2):
«Αντίστοιχα επιδόματα ενοικίου θεσπίστηκαν στην Ισπανία καλύπτοντας επίσης χαμηλά εισοδήματα και ένα μικρό μέρος του ενοικίου, όπως καταγράφεται σε μελέτη της διαΝΕΟσις που εξετάζει το στεγαστικό πρόβλημα στη χώρα μας και σε άλλες ευρωπαϊκές αγορές, εκφράζοντας αμφιβολίες σχετικά με την αποτελεσματικότητά τους. Αυτό υποστηρίζει στη σχετική έρευνα η Ισπανίδα Κλάρα Μαρτίνεζ-Τολεδάνο, επίκουρη καθηγήτρια χρηματοοικονομικών στο Imperial College του Λονδίνου, επισημαίνοντας ότι στον βαθμό που οι ιδιοκτήτες γνωρίζουν ότι οι ενοικιαστές λαμβάνουν το επίδομα, έχουν την επιλογή να το ενσωματώσουν αργά ή γρήγορα στο ποσό του ενοικίου. Ετσι είναι πιθανό το επίδομα, ή ένα μέρος του, να καταλήγει τελικά στον ιδιοκτήτη και όχι στον ενοικιαστή που αντιμετωπίζει βασικά το πρόβλημα».
Το στεγαστικό πρόβλημα συνίσταται στο ότι οι προσφερόμενες για ενοικίαση κατοικίες είναι ποσοτικά και ποιοτικά ανεπαρκείς. Αποτέλεσμα αυτής της ποσοτικής ανεπάρκειας είναι τα υψηλά νοίκια. Η επίλυσή του απαιτεί λοιπόν αύξηση και βελτίωση αυτού του αποθέματος κατοικιών και δεν αντιμετωπίζεται με επιδόματα ενοικίου. Αλλά ούτε με επιδότηση δανείων για την απόκτηση ιδίας στέγης. Ούτε, τέλος, με μέτρα συγκράτησης της ανόδου των ενοικίων. Οι τιμές και το ενοίκιο είναι και αυτά μια τιμή εμπορεύματος, δεν συγκρατούνται με διοικητικά μέτρα. Πρόβλημα στέγης έχουν μόνον οικογένειες και άτομα με χαμηλά εισοδήματα. Τα επιδόματα ενοικίου αυξάνουν τη ζήτηση ενοικιαζόμενης στέγης και συνεπώς και τα ενοίκια – και για εκείνους βέβαια που δεν παίρνουν επίδομα ενοικίου.
Τα επιδόματα δανείων για απόκτηση ιδίας στέγης αφορούν και αυτά, όπως τα επιδόματα ενοικίου, χαμηλά εισοδηματικά στρώματα που, ακριβώς λόγω χαμηλού εισοδήματος, έχουν πρόβλημα ενοικίου και θέλουν να αντικαταστήσουν την πληρωμή ενοικίου με την εξυπηρέτηση ενός στεγαστικού δανείου. Προφανώς δεν ξεπερνούν έτσι το πρόβλημά τους αλλά απλώς το μετασχηματίζουν. Αφού, λόγω χαμηλού εισοδήματος, έχουν δυσκολίες με το νοίκι, πώς θα μπορούσαν να τις ξεπεράσουν με την απόκτηση ιδίας στέγης μέσω δανείου, δεδομένου ότι αυτή συνεπάγεται δυσκολίες εξυπηρέτησης του δανείου; Οταν κάποιος βλέπει ότι δεν μπορεί να πληρώσει το νοίκι, ψάχνει και εν τέλει βρίσκει, περιορίζοντας της απαιτήσεις του, κάτι φτηνότερο να βάλει το κεφάλι του. Οταν όμως κάποιος δεν μπορεί πλέον, ακριβώς λόγω του χαμηλού και πολύ συχνά επισφαλούς εισοδήματός του, να εξυπηρετήσει το δάνειό του, τι κάνει; Ολοι μας γνωρίζουμε τι κάνει. Αυτός ο ίδιος για την ακρίβεια δεν κάνει τίποτα. Η τράπεζα του παίρνει απλώς το σπίτι και το εκπλειστηριάζει. Ετσι βρίσκεται στον δρόμο και, επιπλέον, τις περισσότερες φορές συνεχίζει να χρωστάει.
Επειδή λοιπόν πρόβλημα στέγης έχουν μόνον τα χαμηλά εισοδήματα, αυτό το πρόβλημα δεν λύνεται με επιδοτήσεις ενοικίου ή, πολύ περισσότερο, με επιδοτήσεις στεγαστικών δανείων που, και οι δυο τους, δίνονται σε άτομα με χαμηλά εισοδήματα.
Επιπροσθέτως, αυτά τα άτομα χρειάζονται απλώς και μόνον οικονομικά προσιτή στέγη. Θα έπρεπε λόγω αυτής της στοιχειώδους ανάγκης τους να είναι κοντά σ’ αυτό αναγκασμένα να υφίσταται ως αντισυμβαλλόμενους τους νοικοκυραίους-ιδιοκτήτες ενοικιαζόμενων κατοικιών (αν επιλέξουν το νοίκι) ή τις τράπεζες (αν επιλέξουν την απόκτηση ιδιόκτητης στέγης μέσω δανείου); Μήπως είναι και αυτό ένα ακόμη ζήτημα;
Αν αφήσουμε κατά μέρος αυτό το τελευταίο ζήτημα, τότε το πρόβλημα είναι πρόβλημα ελλιπούς προσφοράς κατοικιών προς ενοικίαση. Αυτήν ακριβώς την προσφορά θα έπρεπε να ενισχύει κανείς με την κατασκευή κατοικιών που θα μείωνε τα ενοίκια και όχι να ενισχύει με επιδοτήσεις ενοικίου τη ζήτηση που αυξάνει τα ενοίκια.
Στη χώρα μας όμως η επίλυσή του έχει αφεθεί στα χέρια νοικοκυραίων και χτιζοσπιτάδων-εργολάβων, με το ίδιο σκεπτικό με το οποίο στις αρχές της δεκαετίας του 1990 η τότε κυβέρνηση ήθελε να δώσει στα χέρια των λεωφορειούχων την αστική συγκοινωνία του Λεκανοπεδίου Αττικής. Οι πρώτοι όμως, οι νοικοκυραίοι, απλώς νοικιάζουν τα διαμερίσματα που κατέχουν. Ούτε καν τα συντηρούν. Τα σημερινά ερειπωμένα, νεοκλασικά λεγόμενα κτίρια δείχνουν την κατάσταση στην οποία ύστερα από λίγες δεκαετίες θα βρεθούν πολλές από τις σήμερα κατοικούμενες πολυκατοικίες.
Οι μόνοι που χτίζουν για δικό τους λογαριασμό είναι οι εργολάβοι. Αυτοί όμως χτίζουν διαμερίσματα για να τα πουλήσουν, όχι για να τα νοικιάσουν. Ούτε αυτοί στους οποίους τα πωλούν, αγοράζουν αυτά τα διαμερίσματα για να τα νοικιάσουν, αλλά για να τα κατοικήσουν οι ίδιοι. Χάριν απλοποίησης του πράγματος θεωρούμε ότι σε περίπτωση αντιπαροχής ο ιδιοκτήτης του οικοπέδου «αγοράζει» με το οικόπεδό του τα διαμερίσματα που παίρνει αντιπαροχή. Η κατασκευή αυτών των διαμερισμάτων δεν συμβάλλει στην αντιμετώπιση του στεγαστικού, διότι αυτοί στους οποίους περιέχονται τα νεόδμητα διαμερίσματα ανήκουν σε υψηλές εισοδηματικές τάξεις για τις οποίες δεν υφίσταται στεγαστικό πρόβλημα, για τις οποίες δηλαδή τα νοίκια δεν είναι υψηλά ή, αν είναι υψηλά, αυτό δεν αποτελεί πρόβλημα για το κράτος.
Είναι προφανές ότι το έργο κατασκευής και διάθεσης στέγης θα πρέπει να αναλάβουν ένας ή περισσότεροι οργανισμοί κοινωνικής κατοικίας. Ο μόνος οργανισμός που έχτιζε και διέθετε κατοικίες σε εργαζόμενους ήταν ο Οργανισμός Εργατικής Κατοικίας. Φρόντισαν, στο πλαίσιο της νεοφιλελεύθερης πολιτικής συρρίκνωσης του Δημοσίου, να τον διαλύσουν. Θα βρεθεί σήμερα κάποιο κόμμα να επεξεργαστεί μια πρόταση ίδρυσης οργανισμού κοινωνικής κατοικίας και να κάνει κάτι για την πραγματοποίησή της;
*Πρώην καθηγητής Οικονομικής Θεωρίας
