ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ Νίκος Σαραντάκος
Ανακαλύψτε περισσότερα άρθρα στα αποτελέσματα αναζήτησης
Προσθήκη του efsyn.gr στην Google

Πικρός καφές

Σημειώματα για τη γλώσσα και όχι μόνο

Του ΝΙΚΟΥ ΣΑΡΑΝΤΑΚΟΥ

Από την 1η του μηνός ο καφές που σερβίρεται στα καταστήματα εστίασης ακρίβυνε, λόγω της κυβερνητικής απόφασης για επαναφορά του ΦΠΑ στο 24%, ενώ τους επόμενους μήνες αναμένεται να αυξηθεί ακόμα περισσότερο, αφού η πρώτη ύλη, οι κόκκοι του καφέ, παρουσιάζει έλλειψη παγκοσμίως. Κι έτσι, σε πολλά άρθρα είδαμε να εμφανίζεται το εύκολο κλισέ του τίτλου.

Λέγοντας «καφέ» μπορεί να εννοούμε πολλά πράγματα· μπορεί το ρόφημα, αλλά μπορεί και τον καρπό που το παράγει. Αλλά βέβαια καφέ είναι και το όνομα ενός χρώματος, που το λέμε και καστανό, είναι όμως και το κατάστημα όπου σερβίρονται καφέδες και άλλα ροφήματα, στη γαλλοπρεπή εκδοχή της καφετέριας ή του καφενείου.

Οι ανησυχίες για αύξηση της τιμής της πρώτης ύλης οφείλονται εν μέρει σε κακή σοδειά στη Βραζιλία, που είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας καφέ, ενώ ακολουθούν η Κολομβία και το Βιετνάμ. Ολες μακρινές, και τροπικές, χώρες, ωστόσο η προέλευση του καφέ είναι πολύ πιο κοντινή μας και δεν είναι τυχαίο που μια από τις βασικές ποικιλίες λέγεται Arabica.

Πράγματι, στην αραβική χερσόνησο άρχισαν τον 15ο αιώνα να φτιάχνουν ένα ρόφημα βράζοντας κόκκους, οι οποίοι έρχονταν από τα υψίπεδα της Αιθιοπίας, από μια περιοχή ονόματι Kaffa. Στα αραβικά το ρόφημα ονομάστηκε qahwah και από εκεί kahve στα τουρκικά, απ’ όπου, μέσω των εμπόρων, πέρασε στις ευρωπαϊκές γλώσσες η λέξη, μαζί με τους κόκκους και με το ρόφημα, το οποίο γρήγορα κατέκτησε την Ευρώπη.

Στα ελληνικά, η λέξη εμφανίζεται τον 17ο αιώνα, στο κρητικό Χρονικό για τη λεηλασία της Παροικιάς, όπου γίνεται λόγος για μαγατζάδες (αποθήκες) «γεμάτους τσι καφέδες». Λίγο παλιότερα, στο Χρονικό του παπα-Συναδινού από τις Σέρρες (περί το 1640) υπάρχουν κάμποσες αναφορές σε καφενέδες – δάνειο από το τουρκικό kahvehane. Τον 18ο αιώνα, ο πατριάρχης Καλλίνικος και ο Καισάριος Δαπόντες προτιμούν τους τύπους καχβές και καχβετζής, πιο κοντά στο τουρκικό πρωτότυπο, αλλά βέβαια ο τύπος «καφές» επικράτησε, ενώ το καφενείο ως λογιότερος τύπος σχεδόν εκτόπισε τον καφενέ.

Παρόλο που η λέξη «καφές» είναι τουρκικής προέλευσης, δεν έγινε μεγάλη προσπάθεια να βρεθεί ελληνογενής όρος, παρά μόνο στ’ αστεία· εννοώ τον «νηφοκοκκόζωμο» στη «Βαβυλωνία» του Βυζαντίου. Ο Κουμανούδης στη «Συναγωγή» του καταγράφει πάνω από 50 όρους με πρώτο συνθετικό τον καφέ, ανάμεσά τους και ξεχασμένους ή ευκαιριακούς όπως καφεψείον, καφενίτις λέσχη, καφεδοκρατία, καφέσχολοι και καφεστιατοριοξενοδοχείον.

Ο όρος «καφενόβιοι» καταγράφεται από το 1895 και το καφενείο, με τις διάφορες μορφές του, αποτέλεσε κομβικό σημείο της ελληνικής πολιτικής αλλά και πνευματικής ζωής μέχρι τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες τουλάχιστον. Ο Βάρναλης είναι ένας από τους πολλούς λόγιους που έχουν γράψει υμνητικές σελίδες για το καφενείο και τον καφέ.

Με την αύξηση της τιμής, ο καφές από καθημερινή συνήθεια γίνεται πολυτέλεια. Σοφά ενεργώντας, όμως, η κυβέρνηση απαγόρευσε τον καφέ κατά την οδήγηση, κι έτσι γίνεται κάποια οικονομία.