«Πολύχρωμη απελπισία του καιρού μου / βοήθησέ με να εξαφανιστώ, να σκεπαστώ / απ’ την ψυχρή αλήθεια που γεννάει / ο χρόνος κατευναστικά./ Η Μελισσάνθη χάθηκε οριστικά», τραγουδάει σπαρακτικά ο Βασίλης Λέκκας στο τραγούδι «Η ψυχρή αλήθεια», σε στίχους και μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, που εντάσσεται στο πιο κρυπτικό, ίσως, και σίγουρα πιο θλιμμένο έργο του μεγάλου συνθέτη (και ποιητή), την «Εποχή της Μελισσάνθης».
Γιατί ο Χατζιδάκις επέλεξε αυτό το όνομα για να ντύσει με γράμματα τη γυναικεία φιγούρα που ενσάρκωνε τη φρίκη του για την Κατοχή και την αγωνία του για τον μεταπολεμικό κόσμο; Ποιος ξέρει;
Πάντως κάποια πράγματα μπορούν σίγουρα να ειπωθούν γι’ αυτό το παράξενο όνομα, που λες κι επινοήθηκε για να δημιουργεί μύθους. Ετυμολογικά, το όνομα Μελισσάνθη είναι μεταφορά στα ελληνικά του γαλλικού «Melisande», από το αρχαίο γερμανικό «Amalasuintha», («amal», έργο + «suintha», δυνατός), που παρετυμολογήθηκε, όπως λέει το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, προς το «μέλισσα» + «ανθός».
«Αμαλασούνθα» λεγόταν μια βασίλισσα των Οστρογότθων του 5ου μ.Χ. αιώνα, ενώ το όνομα στα μεσαιωνικά αγγλικά έγινε «Millicent» με την ίδια σημασία: «αυτή που είναι δυνατή στην εργασία». Η Ιστορία κατέγραψε και τη Μελισσάνθη του 12ου αιώνα, την κόρη του Κόμη της Τρίπολης του Λιβάνου, που την προξένευαν με τον Βυζαντινό αυτοκράτορα Μανουήλ Α’.
«Μελισσάνθη» έλεγαν και μια νύμφη: ο μύθος τη θέλει να αυτοκτονεί σε μια υπόγεια λίμνη της Κεφαλονιάς γιατί ο θεός Πάνας δεν ανταποκρίθηκε στον έρωτά της. Γεγονός όμως είναι πως σ’ αυτό το μοναδικής ομορφιάς λιμναίο σπήλαιο, με τους σταλακτίτες και το απόκοσμο γαλαζοπράσινο χρώμα των νερών του, ανακαλύφθηκε ένα ιερό του τραγοπόδαρου θεού. Με τους αιώνες, η νύμφη Μελισσάνθη έχασε αυτό το ωραίο θήτα του ονόματός της, κι έτσι σήμερα το ενδιαίτημα της νύμφης και του Πάνα είναι γνωστό ως το σπήλαιο της Μελισσάνης…
Και τέλος, μια ακόμα γυναίκα που τίμησε το όνομα ήταν βέβαια η ποιήτρια Μελισσάνθη, η Ηβη Κούγια-Σκανδαλάκη (1907-1991) που έλαβε σημαντικά βραβεία για το ποιητικό της έργο – ο Μιλτιάδης Μαλακάσης είχε γράψει πως ήταν ένα ποιητικό «φαινόμενο που πραγματικά αγγίζει το θαύμα».
Η ιδέα της Μελισσάνθης άρχισε να βασανίζει τον Μάνο Χατζιδάκι από το 1965, όταν ξεκίνησε να γράφει το ποίημα «Η εποχή της Μελισσάνθης». Τα κεντρικά μέρη του θα αποτελούσαν τον πυρήνα του μουσικού έργου, που ο Μ.Χ. άρχισε να συνθέτει το 1970 στις ΗΠΑ. Το έργο τελικά παρουσιάστηκε το 1980 στο Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά. Ωστόσο, το 1965 η ποιήτρια Μελισσάνθη εξέδωσε την τελευταία της συλλογή, «Το φράγμα της σιωπής», για την οποία τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Να επηρεάστηκε ο Χατζιδάκις από την ευαίσθητη, στοχαστική ποίηση της Ηβης Κούγια, τόσο πολύ ώστε να ονοματίσει με το ψευδώνυμό της την ηρωίδα του; Ποιος ξέρει.
Σήμερα, που κλείνουν τριάντα χρόνια από τον θάνατο αυτού του Μεγάλου Ερωτικού ανθρώπου, που έδωσε μουσικό σώμα και ποιητική ψυχή στα όνειρά μας, μνημονεύουμε αυτή τη μυθική, άπιαστη και τότε και τώρα Μελισσάνθη, με τα λόγια του ίδιου του Χατζιδάκι: «…μες στον αλαλαγμό, ρωτούσαμε και ψάχναμε να βρούμε την ΜΕΛΙΣΣΑΝΘΗ, σύμβολο ιδανικών αλλοτινών καιρών. Μα η Μελισσάνθη δεν βρισκόταν πουθενά. Γιατί αν την βρίσκαμε, ίσως να μην επέτρεπε τους φόνους του Τζων Κέννεντυ και του Λουθήρου Κινγκ…»
