Ποιο είναι το αποτύπωμα της μουσικής του Μάνου Χατζιδάκι, που δρομολόγησε το ελληνικό τραγούδι σε νέους μουσικούς, πάνω στο σύγχρονο ελληνικό υποκείμενο και στις σύγχρονες κοινωνικές δομές;
Μέσα από τη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι αποτυπώθηκαν η ελληνική κοινωνία και τα κοινωνικοποιημένα υποκείμενά της με τρόπο ρεαλιστικό, ενώ μέσα από τις συνθέσεις και ενορχηστρώσεις που εμπεριείχαν μπουζούκι και μπαγλαμά, η κοινωνία των ρεμπετών συνομίλησε μουσικά με την κοινωνία των αριστοκρατών, με αποτέλεσμα να έρθουν και οι δύο σε σύνδεση με τον βαθύτερο και άγνωστο εαυτό τους…
Η μουσική εμπεριέχει, ως γνωστόν, μνήμη και συναισθήματα, πολιτισμό και πολιτική, ζωή και θάνατο. Οι τρόποι που προσλαμβάνεται, παράγεται και διανέμεται συγκροτούν τις δομές εξουσίας. Γι’ αυτόν τον λόγο ο Τεοντόρ Αντόρνο, φιλόσοφος, κοινωνιολόγος αλλά και συνθέτης, επιλέγει να αντιμετωπίσει το μουσικό υλικό στην ιστορικότητά του, σε μια εποχή που οι μουσικές βιομηχανίες βρίσκονταν σε πλήρη ανάπτυξη, και να εστιάσει στις σχέσεις μεταξύ του ακροατή, ως κοινωνικοποιημένου υποκειμένου, και της ίδιας της μουσικής, όσο και στις κοινωνικές δομές των οποίων βρίσκουμε το αποτύπωμα στη μουσική.
Τα τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι, που αντιπαρατέθηκε σ’ όλη τη ζωή του στην εμπορευματοποίηση και στον εκχυδαϊσμό της τέχνης, έχουν λειτουργήσει ως μέσα επίγνωσης και έκφρασης συναισθημάτων που δεν είναι προσβάσιμα με τη χρήση των λέξεων.
Ο Μάνος Χατζιδάκις τίμησε τη σημαντικότητα του «λαϊκού», ως εκείνου που ασχολείται με τον άνθρωπο και προέρχεται από εκείνον, μέσα από την ανάδειξη του ρεμπέτικου τραγουδιού και των δημιουργών του και τη δημιουργία ενός νέου ήχου με ρίζες τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση. Παράλληλα υπήρξε πολέμιος των παγιωμένων αντιλήψεων, υποστηρίζοντας μέσα από τις νότες και τις λέξεις του πως η «τέχνη υπάρχει διότι ανατέμνει τη λειτουργία του ανθρώπου. Του κινητοποιεί τις ευαισθησίες του. Τις αληθινές του ευαισθησίες. Οχι τις επικαιρικές. Η τέχνη συμπληρώνει τον άνθρωπο, τον βοηθά να αισθανθεί, έστω και για λίγο, προς τα πού πρέπει να τείνει».
Οι θεραπευτικές ιδιότητες της μουσικής έχουν βρεθεί στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των ειδικών ψυχικής υγείας. Είναι εξάλλου αποδεδειγμένο μέσα από επιστημονικές μελέτες πως ο ρόλος της τέχνης είναι καταλυτικός στην ίαση του ψυχισμού ευάλωτων ανθρώπων όσο και στον περιορισμό του κοινωνικού στιγματισμού τους. Ιδίως μέσα από τη μουσική μπορούμε να δώσουμε σχήμα και φωνή σε απωθημένα βιώματα που δυσκολευόμαστε να λεκτικοποιήσουμε. Η ένταξη δε της μουσικής στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία μπορεί να υποστηρίξει την ανάπτυξη ψυχικής ανθεκτικότητας και να χρησιμοποιηθεί ως μέσο επανορθωτικής εμπειρίας ή να χρησιμεύσει ως μέσο ανάκτησης της ομοιόστασης του οργανισμού -τόσο σωματικά όσο και ψυχικά- ιδίως όταν η ικανότητα συναισθηματικής αυτορύθμισης του ατόμου έχει διαταραχτεί.
Η θεραπευτική δύναμη της μουσικής του Μάνου Χατζιδάκι, ο οποίος αυτοπροσδιοριζόταν πάνω απ’ όλα ως ουμανιστής και δημοκράτης, έγκειται κυρίως στην ανάπτυξη νέων τρόπων θέασης του εαυτού μας. Η συμβολή των τραγουδιών του -που δεν ήταν «συνθήματα ή πράξεις εκτόνωσης»- στη διεύρυνση του πνεύματος και της αισθητικής μας υπήρξε καταλυτική. Στόχευε εξάλλου στο «να μας κοπεί ο ύπνος και να χαθεί για πάντα -αν είναι δυνατόν- ο εφησυχασμός μας» όπως έλεγε. Κι αυτό είναι ένα από τα βασικά ζητούμενα της μουσικής εμπειρίας που βρίσκεται σε ανοιχτή συνομιλία με την κοινωνία.
Στην «Κοινωνιολογία της μουσικής» ο Αντόρνο είχε διερευνήσει το 1962 τόσο τη θέση της μουσικής μέσα στην κοινωνία όσο και την παρουσία της κοινωνίας μέσα στη μουσική. Μεταγενέστεροι στοχαστές του 21ου αιώνα παρουσίασαν μέσα από τις έρευνές τους την επίδραση της μουσικής πάνω στην κοινωνική συμπεριφορά των ακροατών, χρησιμοποιώντας το παράδειγμα της τραπ που εστιάζει σε διάφορες εκδοχές της βίας, ενθαρρύνοντας τους ακροατές της σε συμπεριφορές ωμότητας.
Είμαστε, συνεπώς, προγραμματισμένοι να αναζητούμε νόημα στη μουσική, ακόμα και όταν αυτή ενθαρρύνει τις ενορμήσεις καταστροφικότητάς μας, όπως στην περίπτωση της τραπ. Ας αρχίσουμε να αναζητάμε ξανά το νόημα στο μουσικό σύμπαν σπουδαίων δημιουργών, όπως του Μάνου Χατζιδάκι, μήπως καταφέρουμε να επανανοηματοδοτήσουμε το δικό μας σύμπαν, τόσο το προσωπικό όσο και το συλλογικό, για να μη συνηθίσουμε το τέρας και για να μην του μοιάσουμε.
