Πριν από λίγους μήνες εκδόθηκαν τα «Κυριακάτικα», το νέο βιβλίο του φίλου, ποιητή, συγγραφέα και τραγουδοποιού Φώντα Λάδη, από τις εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, το οποίο περιλαμβάνει κείμενα που γράφτηκαν την περίοδο 1981-1985, στην εφημερίδα «Ριζοσπάστης της Κυριακής». Κείμενα που αναφέρονταν σε εκείνα τα χρόνια και αφορούσαν μια ευρύτατη θεματολογία: από τον καταναλωτισμό που εισέβαλλε ακάθεκτος στις ζωές μας, τον άναρχο γιγαντισμό των αστικών κέντρων, τη μοναξιά των ανθρώπων μέσα στο πυκνοδομημένο και ασφυκτικό αστικό περιβάλλον. Επίσης, πολύ ενδιαφέρουσες περιγραφές από τις περιηγήσεις του συγγραφέα σε διάφορες περιοχές της Αθήνας, σχόλια για την ατμοσφαιρική ρύπανση της πρωτεύουσας, αλλά και για τους αγώνες και τον σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισε η νεολαία για ένα καλύτερο και πιο ελπιδοφόρο αύριο.
Τι προσφέρουν όμως σήμερα στον αναγνώστη κείμενα που γράφτηκαν πριν από 40 χρόνια; Ανήκουν τελεσίδικα στο σκονισμένο «χρονοντούλαπο της Ιστορίας» (κατά τη γνωστή έκφραση) ή παραμένουν ακόμα επίκαιρα, έχουν κάτι σημαντικό να μας πουν; Ο ίδιος ο συγγραφέας αναρωτιέται στον πρόλογο του βιβλίου του: «Η ζωή μας -στις δεκαετίες που πέρασαν- άλλαξε ραγδαία. Ή απλώς μετακινήθηκε; Μεταβλήθηκε η μορφή ή και η ουσία;» και λίγο παρακάτω σημειώνει: «Τι αναλογίες μπορεί να εντοπίσει κανείς ανάμεσα στο “χτες”, που είναι κλειδωμένο μέσα σ’ αυτό το βιβλίο, και στο “σήμερα”, που άναρχο και χαοτικό καραδοκεί να “περιλάβει” τον αναγνώστη αμέσως μόλις κλείσει αυτές τις σελίδες;».
Νομίζω ότι τα «κυριακάτικα» κείμενα του Φώντα Λάδη είναι περισσότερο από ποτέ επίκαιρα, θαρρείς και δεν πέρασε ούτε μια μέρα από τότε που δημοσιεύτηκαν στις κιτρινισμένες, σήμερα, σελίδες του «Ριζοσπάστη». Κι αυτό, γιατί περιέχουν διαχρονικές αλήθειες/διαπιστώσεις, τόσο αναγκαίες για να στοχαστεί κανείς ξανά πάνω στα ίδια προβλήματα που συνεχίζουν, ακόμη και στις μέρες μας, να ταλανίζουν την ελληνική (και όχι μόνο) κοινωνία.
Χαρακτηριστική είναι η βαθιά ανθρωποκεντρική ματιά του συγγραφέα. Μια αιχμηρή ματιά ενός γνήσιου αριστερού που στοχάζεται πάνω στην καθημερινότητα της πόλης, πάνω στον αστικό και κυρίως στον κοινωνικό ιστό της. Της πόλης που δεν είναι απλώς το άθροισμα του χτισμένου, αλλά της πόλης ως ζωντανού οργανισμού που αποτελείται απ’ όλους τους πολίτες της, ανεξάρτητα από το χρώμα, το φύλο, την εθνικότητά τους.
Ο συγγραφέας κινείται ως πλάνητας μέσα στην πόλη, με την έννοια του ανασκαφέα-συλλέκτη που απέδιδε στη λέξη ο Μπένγιαμιν. Την παρατηρεί εξονυχιστικά, η ματιά του διεισδύει πίσω από τη φωτισμένη βιτρίνα και ψάχνει να βρει, όπως ο ανατόμος, αυτό που κρύβεται από πίσω. Το ουσιώδες, το δυσκολοθώρητο, το αινιγματικό. Μέσα απ’ αυτή του την περιδιάβαση συλλέγει προσεκτικά τα θέματά του. Παρατηρεί επίμονα την πόλη· τους δρόμους, τα κτίρια, τις πλατείες, κάθε απόμερη γωνιά της, κυρίως όμως παρατηρεί τους ανθρώπους. Αφουγκράζεται κάθε χτύπο, κάθε ψίθυρο από το κοινωνικό γίγνεσθαι, όσο αδύναμος κι αν είναι. Το βλέμμα του εστιάζει σε απλές στιγμές της καθημερινότητας, σ’ αυτές που συνήθως τις προσπερνάμε δίχως να τους δίνουμε σημασία. Τις ξεχωρίζει μέσα από το πολύβουο δαιδαλώδες περιβάλλον, τις αναδεικνύει και μας τις παρουσιάζει με τον ιδιαίτερο, δικό του τρόπο, ενώ την ίδια στιγμή μάς καλεί να στοχαστούμε κι εμείς την κομβική σημασία που έχουν για το παρόν, αλλά και για το μέλλον της πόλης, δηλαδή για το δικό μας μέλλον.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα κείμενα που αφορούν την πόλη και τα προβλήματά της, με την επικαιρότητα που παρουσιάζουν στο σήμερα. Τα κείμενα αυτά διακρίνονται για τον εύστοχο εντοπισμό των κρίσιμων αρχιτεκτονικών και πολεοδομικών ζητημάτων, τα οποία αναφέρονται στη μετάλλαξη της πόλης που συνεχίζεται αμείωτη και συντροφεύουν την Αθήνα από τη δεκαετία του 1980 ίσαμε σήμερα. Πλάι σ’ αυτά αναδεικνύονται και οι κοινωνιολογικές-ανθρωπολογικές συνιστώσες που αποτελούν την άλλη όψη του ίδιου νομίσματος.
Καταγράφει τις σκέψεις του για τη δική μας, προσωπική ευθύνη απέναντι στην ιδιώτευση, καλώντας μας να ξαναβρούμε τη δύναμη που αναδύεται από το συλλογικό. Στοχάζεται πάνω στον βαθύ πυρήνα αυτού που συγκροτεί τη σύγχρονη πόλη και τα διαχρονικά προβλήματα που στοιχειώνουν τη ζωή των κατοίκων της. Επισημαίνει τη συρρίκνωση του δημόσιου χώρου και την παντελή έλλειψη πρασίνου, αλλά και τη σοβαρή μόλυνση της ατμόσφαιρας στην πρωτεύουσα. Ζητήματα που σήμερα βρίσκονται στην αιχμή των διεκδικήσεων των συλλογικοτήτων των κατοίκων (Ακαδημία Πλάτωνος, Εξάρχεια, Πατήσια, Μεταξουργείο, Βοτανικός). Τα κείμενα του Φώντα Λάδη μιλούν με διορατικό τρόπο για αυτά που συμβαίνουν σήμερα στην ελληνική κοινωνία, κι ας είναι γραμμένα πριν από 40 χρόνια.
Σε πολλά κείμενα ο συγγραφέας φτάνει στην υπερβολή ή αντιστρέφει με υποδόριο σαρκασμό τις έννοιες, προκειμένου να τονίσει και να αναδείξει την κοινωνική, πολιτική, ιδεολογική του στόχευση. Μέσα από τα κείμενά του, μας καλεί να σκεφτούμε πάνω στον σύγχρονο δυτικό-καπιταλιστικό τρόπο ζωής και στις συγκλονιστικές αλλαγές που έχει επιφέρει στην καθημερινότητά μας. Είναι σαν να στήνει μπροστά μας έναν καθρέφτη, για να αντικρίσουμε το αληθινό μας πρόσωπο, το πρόσωπο της ελληνικής καταναλωτικής κοινωνίας – και όχι μόνο. Και την ίδια στιγμή, μας ανοίγει ένα παράθυρο ελπίδας, να αγναντέψουμε έναν άλλο, καλύτερο κόσμο. Εναν κόσμο δικαιότερο, φωτεινότερο, καθαρότερο, της αλληλεγγύης και της συντροφικότητας, της διαρκούς πάλης, των αγώνων και της αέναης επανάστασης. Εναν κόσμο που αναφέρεται όχι σε κάποιο μακρινό μέλλον, αλλά είναι εφικτός και μπορεί να πραγματοποιηθεί τώρα, αν παλέψουμε όλοι μαζί γι’ αυτό.
*Αρχιτέκτων-ομότιμος καθηγητής Σχολής ΕΜΠ
