Υπάρχουν σήμερα τα έθνη; Και η πατρίδα τι είναι; Ο κόσμος, μια ήπειρος, ένα κράτος, μια κουλτούρα, μια διάλεκτος; Και οι θεσμοί με ποιο τρόπο έχουν να κάνουν με το έθνος και την πατρίδα; Η πατρίδα ίσως είναι πιο παλιά από το κράτος, με το οποίο όμως δημιούργησε μια πρώιμη συμβίωση που διαρκεί ακόμη από την περίοδο της ελληνικής πόλης. Αντίθετα το έθνος είναι αρχαιότερο από την πατρίδα. Η τελευταία, με την αρχική της έννοια, είναι «γη των πατέρων», προϋποθέτει την εγκατάσταση και φυσικά τη γεωργία, την αστικοποίηση κ.λπ. Το έθνος από την άλλη μπορεί να ανάγεται στη φυλή, στη νομαδική ζωή, στο κυνήγι και στην αλιεία. Η πατρίδα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη γη και τους θεσμούς.
Το πνεύμα, δηλαδή η λογική, το τέχνασμα του πολιτισμού, είναι το κράτος, είναι οι θεσμοί, οι κανόνες, η εξουσία και οι διάφορες δικαιολογίες της. Ερχεται αργότερα, αλλά καθορίζει σημαντικά την Ιστορία, και για αιώνες, στις μεγάλες οικουμενικές αυτοκρατορίες, κατατροπώνει την ύλη, διασπείρει και αναμιγνύει τις φυλές, υποβαθμίζει το αίμα και τη φύση και οδηγεί στον θρίαμβο την ισχύ και την αλαζονεία των αφηρημένων αρχών.
Είναι περίεργο, το έθνος αναπηδά ξαφνικά και με βιαιότητα, όταν ο Διαφωτισμός και η Γαλλική Επανάσταση αποτελούν την ιεραρχική, υπερβατική και ενοποιητική αρχή της μοναρχίας, την αρχή της ισότητας, της σταθερότητας και του πλουραλισμού της δημοκρατίας. Αλλά εκείνη τη στιγμή, η φυσιολογική σχέση δεν είναι μόνο εξ αίματος, αλλά κυρίως από την κουλτούρα, από τη γλώσσα, από την αιώνια προσφορά χιλιετιών της Ιστορίας που, όπως η θάλασσα, δημιουργεί ακτές, βυθίζει νησιά, αναδύει ηπείρους και σύνορα, διαιρεί και ενώνει juxta propria principia(*).
(*) Σύμφωνα με τις δικές του αρχές.
